Í þá tíð… Valdarán í Alsír og endurkoma DeGaulle

Uppreisn franska hersins í Alsír var fyrsta skrefið í átt að endurkomu de Gaulle hershöfðingja á valdastól og stofnun fimmta lýðveldisins

Margir forsvarsmenn franska herliðsins í Alsír, með liðsstyrk svartfætlinga, evrópskra innflytjenda og afkomenda þeirra, tóku völdin í Algeirsborg og þrýstu á um breytingar í frönsku stjórnkerfi og að Charles de Gaulle yrði gerður að leiðtoga Frakklands á
Margir forsvarsmenn franska herliðsins í Alsír, með liðsstyrk svartfætlinga, evrópskra innflytjenda og afkomenda þeirra, tóku völdin í Algeirsborg og þrýstu á um breytingar í frönsku stjórnkerfi og að Charles de Gaulle yrði gerður að leiðtoga Frakklands á
Auglýsing

Á þessum degi fyrir réttum 59 árum síð­an, hinn 13. maí 1958, hrifsuðu for­víg­is­menn franska her­afl­ans í Alsír, sem þá laut stjórn Frakk­lands, til sín völd í Alsír. Þessar aðgerðir voru fyrst of fremst til þess fallnar að mót­mæla getu­leysi stjórn­valda í París í að styðja við her­inn í bar­áttu gegn upp­reisn sjálf­stæð­is­sinna í þess­ari gömlu nýlendu.

Frönsk yfir­ráð í rúma öld

Frakkar lögðu Alsír undir sig árið 1830. Land­inu var skipt upp í þrjú héruð og íbúar þess voru skip­aðir franskir þegn­ar, en höfðu engu að síður ekki franskan rík­is­borg­ara­rétt. Á árunum sem fylgdu fluttu hund­ruð þús­unda Frakka og ann­arra Evr­ópu­búa til Alsír til að freista gæf­unn­ar, enda var þar auð­velt aðgengi að landi þar sem inn­flytj­endum var hyglað á kostnað inn­fæddra.

Með árunum urðu afkom­endur evr­ópskra inn­flytj­enda, svo­kall­aðir Pied-Noires – Svart­fæt­ling­ar, rót­grónir og fjöl­mennir í Alsír. Þeir þóttu hins vegar njóta for­rétt­inda miðað við þá sem voru af alsírskum ætt­um, og múslimar, og það olli kergju milli hópanna sem stig­magn­að­ist eftir því sem á leið 20. öld­ina.

Þjóðfrelsishreyfingin hafði barist fyrir sjálfstæði Alsír um árabil, en í landinu var einnig fjölmennur hópur sem vildi halda sambandinu við Frakkland.

Múslimar upp­lifðu sig afskipta og svo fór að krafa um sjálfs­á­kvörð­un­ar­rétt, og síðar sjálf­stæði, varð sífellt hávær­ari og end­aði með stríði. Þjóð­frels­is­hreyf­ingin (Front de Libér­ation Nationale) hóf skærur gegn herra­þjóð­inni í árs­lok 1954 og stóðu átök­in, sem ganga undir nafn­inu Alsírs­stríð­ið, allt fram til árs­ins 1962 þegar Alsír fékk sjálf­stæði.

Lýð­veldi á helj­ar­þröm

Á meðan sífellt hitn­aði í hlóð­unum undir suðu­pott­inum handan Mið­jarð­ar­hafs­ins kraum­aði ákaft í frönsku sam­fé­lagi þar sem póli­tísk kreppa batt stjórn lands­ins í báða skó.

Eftir seinni heims­styrj­öld var franskt stjórn­kerfi reist við að nýju undir merkjum „fjórða lýð­veld­is­ins“, þar sem völd þings­ins voru tryggð. For­set­inn var valda­laus að mestu, en fram­kvæmda­valdið var í höndum for­sæt­is­ráð­herra sem var kjör­inn af lög­gjaf­an­um, sem hafði vald til að setja rík­is­stjórnir af með ein­földum meiri­hluta (þarf ekki hreinan meiri­hluta).

Þetta kerfi reynd­ist afar óstöðugt sem leiddi til tíðra stjórn­ar­skipta sem höml­uðu mjög stjórn lands­ins á árunum upp úr miðjum sjötta ára­tugn­um, á meðan franskt her­lið barð­ist við skæru­liða í Alsír, í stríði sem almennir borg­arar í Frakk­landi voru alls ekki á einu máli um að væri rétt­læt­an­legt.

Auglýsing

Skell­ur­inn og end­ur­koma frels­is­hetj­unnar

Náð­ar­högg fjórða lýð­veld­is­ins var greitt í maí 1958 þegar hópur her­for­ingja og ann­arra í Alsír greip til örþrifa­ráða til að koma í veg fyrir að slitn­aði á milli Frakk­lands og Alsír. Jacques Sou­stelle, fyrr­ver­andi land­stjóri í Alsír, hafði snúið aftur til Par­ísar til að vinna að end­ur­komu Charles de Gaulle hers­höfð­ingja fram á stjórn­ar­svið­ið, enda var hann af mörgum álit­inn hæf­asti ein­stak­ling­ur­inn til að halda rík­inu saman á róst­ur­tím­um. Hann og banda­menn hans í Alsír, hrundu svo af stað valdaráni, hinn 13. maí 1958 þar sem þess var kraf­ist að de Gaulle yrði útnefndur for­sæt­is­ráð­herra og fengi sér­stök völd til að koma í veg fyrir að Alsír verði „yf­ir­gef­ið“. Þegar þar kom við sögu hafði de Gaul­le, frels­is­hetjan sem stýrði land­inu á fyrstu árunum eftir seinna stríð, haldið sig utan stjórn­mála í tólf ár.

Her­liðið frá Alsír gerði sig lík­legt til að halda upp til Frakk­lands og taka völdin þar, en þing­menn ákváðu að kalla de Gaulle til starfa, sem hann og þáði.

Hann fékk sex mán­uði til að setja saman nýja stjórn­ar­skrá, en í henni full­bú­inni var búið að venda um öxl frá fyrra skipu­lagi og for­set­inn orð­inn höfuð fram­kvæmda­valds­ins. Kom fáum á óvart að de Gaulle skildi ná kjöri sem fyrsti for­seti fimmta lýð­veld­is­ins.

Lausn á Alsírs­deil­unni

Eitt af fyrstu emb­ætt­is­verkum de Gaul­les var að heim­sækja Alsír og kynna sér aðstæður þar og lét frá sér hin fleygu orð: „Je vous ai compris“ – „Ég skil ykk­ur.“

Vanda­málið var að þeir sem komu að stríð­inu kusu allir að líta svo á að for­set­inn hafi verið að lýsa yfir stuðn­ingi við sinn mál­stað.

De Gaulle olli mörgum svartfætlingum vonbrigðum þegar hann eftirlét íbúum Alsír að ákvarða eigin framtíð, enda var meirihluti þjóðarinnar fylgjandi sjálfstæði.

De Gaulle tók svo af skarið og beitti þrýst­ingi til að láta for­svars­menn upp­reisn­ar­innar í maí stíga niður og mark­aði þá stefnu að nútíma­væða alsírskan efna­hag og binda enda á stríð­ið. Því náði hann fram með því að bjóða Alsír­ingum sjálfs­á­kvörð­un­ar­rétt, ráð­stöfun sem fór gríð­ar­illa í svart­fæt­linga, eins og gefur að skilja, en almenn­ingur í Frakk­landi sam­þykkti í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu árið 1961.

Gengið var frá frið­ar­samn­ingum milli Frakk­lands og Þjóð­frels­is­hreyf­ing­ar­innar í fram­hald­inu, og árið eftir fékk Alsír fullt sjálf­stæði. Það leiddi til for­dæma­lausra búferla­flutn­inga milli land­anna þar sem um 900.000 svart­fæt­lingar fluttu frá Alsír til Frakk­lands á ein­ungis nokkrum mán­uð­um. Alsírs­stríðið hafði verið afar blóð­ugt og kostað 300.000 manns­líf.

Aðferðir de Gaul­les við að leysa deil­una voru síður en svo óum­deildar sem sýndi sig best í því að oft var reynt að ráða hann af dög­um.

Alsír fékk sjálfstæði árið 1962 og fögnuðu flestir íbúar gríðarlega, en 600.000 Alsíringar af evrópskum ættum fluttust þó aftur til Frakklands á nokkrum mánuðum eftir sjálfstæði.

Sterk­ur, en umdeildur leið­togi

Hann reynd­ist hins vegar ófeigur um sinn og óx í emb­ætti, þar sem hann lagði mikið upp úr sterkri stöðu Frakk­lands á alþjóða­vett­vangi, meðal ann­ars með því að standa fyrir því að Frakk­land kom sér upp kjarna­vopnum árið 1960 og standa gegn nán­ari sam­runa ríkj­anna sem stóðu að hinu nýstofn­aða Efna­hags­banda­lagi Evr­ópu, síðar ESB. Þá stóð hann gegn aðild Bret­lands að EBE þar sem hann taldi Breta vera leppa Banda­ríkj­anna til frek­ari áhrifa í Evr­ópu og beitti meðal ann­ars neit­un­ar­valdi í tvígang til að koma í veg fyrir aðild Breta, árið 1963 og 1967. Þeir fengu loks aðild árið 1973, eftir að de Gaulle var far­inn frá völdum og fall­inn frá.

Þrátt fyrir að vera umdeildur utan land­steina var fall de Gaul­les fyrst og fremst vegna umbrota inn­an­lands. Ungt fólk í hinum vest­ræna heimi hafði verið að rísa upp gegn ríkj­andi þjóð­fé­lags­skipan og Frakk­land var engin und­an­tekn­ing.

Í maí árið 1968, ára­tug eftir að hers­höfð­ing­inn hafði komið eins og storm­sveipur aftur til valda var orðið vart við þunga undir­öldu reiði ungs fólks sem hafði fengið nóg af óbreyttu ástandi. Mót­mæla­göngur og verk­föll skóku sam­fé­lagið svo hrikti í stoðum þess. Bar­dagar geisuðu á götum Par­ísar á tíma­bili og allt virt­ist stefna í alls­herjar upp­lausn.

For­set­inn brást við með því að leysa upp þingið og boða til kosn­inga, sem fóru frið­sam­lega fram og slökktu mót­mæla­bál­in, en de Gaulle náði þó aldrei fyrri stöðu og þegar til­lögur hans að breyttri stjórn­skipan voru felldar í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu árið eft­ir, sagði hann af sér og sagði skilið við stjórn­mál­in.

De Gaulle lést árið 1970, 79 ára að aldri, en skildi eftir sig djúp spor í frönskum stjórn­málum og sam­fé­lag­inu almennt, sem og á alþjóða­vett­vangi.

Aðrir merkisatburðir 13. maí

1787 11 skipa floti frá Bret­landi leggur upp í lang­ferð til að stofna fanganý­lendu í Ástr­al­íu.

1846 Banda­ríkin lýsa yfir stríði á hendur Mexíkó.

1888 Brasilía bannar þræla­hald með lög­um.

1940 Þýski her­inn hefur inn­rás sína í Frakk­land.

1989 Kín­verskir náms­menn hefja hung­ur­verk­fall á Torgi hins himneska friðar í Pek­ing.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Árni Finnsson
Á vonarvöl?
Kjarninn 19. október 2021
Sjókvíareldi á Vestfjörðum.
Framleiðsla í fiskeldi jókst um 169 prósent milli 2016 og 2020
Tekjur fiskeldisfyrirtækja hafa tvöfaldast frá 2016 og útflutningsverðmæti afurða þeirra hafa þrefaldast. Launþegum í geiranum hefur hins vegar ekki fjölgað nálægt því jafn mikið, eða um 32 prósent á sama tímabili.
Kjarninn 19. október 2021
Bensínverð ekki verið hærra síðan 2012
Verðið á heimsmarkaði með olíu hefur margfaldast frá vorinu 2020. Það hefur skilað því að viðmiðunarverð á bensíni á Íslandi hefur einungis einu sinni verið hærra í krónum talið.
Kjarninn 19. október 2021
Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra.
Öllum sóttvarnaraðgerðum innanlands verði aflétt eftir mánuð
Frá og með morgundeginum mega 2.000 manns koma saman, grímuskyldu verður aflétt og opnunartímar skemmtistaða lengjast um klukkustund. Svo er stefnt á afléttingu allra aðgerða eftir fjórar vikur.
Kjarninn 19. október 2021
Þjóðhættir
Þjóðhættir
Þjóðhættir – Íslenskir fjárhundar og endurvinnsla textíls
Kjarninn 19. október 2021
Sjávarútvegurinn greiddi sér 21,5 milljarða króna í arð í fyrra
Hagur sjávarútvegsfyrirtækja landsins, samtala arðgreiðslna og aukins eigin fjár þeirra, hefur vænkast um meira en 500 milljarða króna frá bankahrun. Geirinn greiddi sér meira út í arð í fyrra en hann greiddi í öll opinber gjöld.
Kjarninn 19. október 2021
Ásýnd fyrirhugaðrar uppbyggingar á Orkureitnum séð frá Suðurlandsbraut.
Reitir selja uppbyggingarheimildir á Orkureit á hátt í fjóra milljarða
Félagið Íslenskar fasteignir ehf. mun taka við uppbyggingunni á hinum svokallaða Orkureit á milli Ármúla og Suðurlandsbrautar af Reitum. Áætlaður söluhagnaður Reita af verkefninu er um 1,3 milljarðar króna.
Kjarninn 19. október 2021
Ekki búið að taka ákvörðun um rannsókn á yfirráðum Samherja yfir Síldarvinnslunni
Virði hlutabréfa í Síldarvinnslunni hefur aukist um 50 milljarða króna frá skráningu og um 30 prósent á síðustu vikum. Rúmur helmingur hlutafjár er í eigu Samherja og félaga sem frummat sýndi að færu með sameiginleg yfirráð í Síldarvinnslunni.
Kjarninn 19. október 2021
Meira úr sama flokkiÍ þá tíð...