Herinn sem skrapp frá

Einar Ólafsson segir að Alþingi hafi ekkert að segja um ákvarðanir um aukin hernaðarumsvif og framkvæmdir hér á landi.

Auglýsing

Það var því miður takmörkuð ástæða fyrir herstöðvaandstæðinga til að fagna þegar bandaríska herliðið var kallað frá Íslandi árið 2006, enda gerðist það engan veginn vegna baráttu þeirra heldur var um að ræða einhliða ákvörðun Bandaríkjastjórnar vegna breyttra aðstæðna á alþjóðlegum vettvangi og auk þess var aðgangi Bandaríkjahers til umsvifa hér á landi haldið opnum þótt ekki væri lengur um formlega herstöð að ræða.

Annars vegar þurfti að kalla þessa hermenn í hernað annars staðar, „vegna brýnnar þarfar fyrir hefðbundinn herafla annars staðar í heiminum“, eins og segir í samningi um brottflutninginn, sem var svo sem ekkert betra í hinu stóra samhengi en þeir væru hangandi yfir litlu þarna á Miðnesheiði.

Hins vegar var skv. samningi um brottflutning Bandaríkjahers 29. september 2006 alls ekki meiningin að viðveru herliðsins mundi ljúka fyrir fullt og allt („myndi FASTRI viðveru bandarísks herliðs á Íslandi ljúka í lok september 2006“), enda var varnarsamningurinn við Bandaríkin áfram í gildi, og þótt „tilteknum“ varnarsvæðum og mannvirkjum væri skilað til Íslendinga var samkomulag um að Ísland skyldi „veita bandarískum herafla og öðrum herafla NATO áfram aðgengi að íslensku landsvæði og um það, eins og nauðsynlegt er ...“. (Sérstaklega var tekið fram að Bandaríkjamenn skyldu halda fjarskiptastöðinni við Grindavík sem varnarsvæði.)

Herstöðin var lögð niður formlega en varnarsvæðin, sem Íslendingar tóku við, skyldu áfram vera aðgengileg Bandaríkjaher og NATO og Ísland skyldi „veita gistiríkisstuðning“ vegna „aðgerðaþarfa“ og „tímabundinnar viðveru á vettvangi eftir þörfum“.

Hernaðarleg umsvif voru svo negld niður í varnarmálalögum sem voru samþykkt á Alþingi 16. apríl 2008 með samhljóða atkvæðum þingmanna allra flokka nema VG sem greiddu atkvæði gegn lögunum.

Hernaðarleg umsvif aukast

Þetta var svo áréttað í sameiginlegri yfirlýsingu varnarmálaráðuneytis Bandaríkjanna og utanríkisráðuneytis Íslands  29. júní 2016 (utanríkisráðherra þá var Lilja Alfreðsdóttir), sem var viðbót við samkomulagið frá 2006, – að utanríkisráðuneytið tryggi áfram rekstur viðeigandi varnaraðstöðu og -búnaðar, heimili að varnarmálaráðuneyti Bandaríkjanna og Atlantshafsbandalagið nýti sér aðstöðu eftir þörfum, loftrýmisgæsla haldi áfram ..., – og loks að kannað verði aukið samstarf og „Utanríkisráðuneyti Íslands samþykkir áætlanir varnarmálaráðuneytis Bandaríkjanna um varnir Íslands þar sem hernaðarlegum úrræðum er beitt.“ 

Auglýsing
Í skýrslu utanríkisráðherra, Guðlaugs Þórs Þórðarsonar, á Alþingi í maí 2017 kemur fram að framlög Íslands til varnarmála og Atlantshafsbandalagsins hafi aukist á liðnum tveimur árum (þ.e. frá 2015) og m.a. hafi íslensk stjórnvöld aukið við gistiríkisstuðning á öryggissvæðinu á Keflavíkurflugvelli (bls. 51). „Rekstur varnarmannvirkja á öryggissvæðinu og starfræksla ratsjárkerfisins, sem nær yfir umfangsmikið svæði á Norður-Atlantshafinu, er veigamikill þáttur í framlagi Íslands til sameiginlegra varna Atlantshafsbandalagsins.“ Milli áranna 2017 og 2019 jukust framlög Íslands til varnarmála um 37 prósent, úr 1.592 milljónum króna 2017 í 2.185 milljónir króna 2019. Þessi vöxtur er skýrður svo í skýrslu utanríkisráðherra í apríl 2019 (bls. 64): „Vöxtur útgjalda helgast af vaxandi skuldbindingum sem Ísland hefur tekist á hendur innan Atlantshafsbandalagsins og aukinni tímabundinni viðveru liðsafla bandalagsins á Keflavíkurflugvelli vegna versnandi öryggisástands í Evrópu, þ.m.t. á Norður-Atlantshafi.“

Erlendir hermenn hafa haft daglega viðveru á Íslandi a.m.k. frá árinu 2015 eða 2016, þannig að hin „tímabundna viðvera á vettvangi“ hefur í reynd verið viðvarandi í a.m.k. fjögur til fimm ár. Sumarið 2019 voru boðnar út fyrstu framkvæmdir í framkvæmdaáætlun upp á tæpa 14 milljarða króna á vegum bandaríska hersins og NATO. Drög að þessari áætlun urðu a.m.k. að einhverju leyti til áður en núverandi ríkisstjórn tók við. Í skýrslu utanríkisráðherra, Guðlaugs Þórs Þórðarsonar, á Alþingi í apríl 2018 segir að á síðustu árum hafi umsvif Bandaríkjahers, sem og annarra bandalagsríkja Atlantshafsbandalagsins, aukist á norðanverðu Atlantshafi vegna versnandi horfa í öryggismálum og breytts öryggisumhverfis í Evrópu (bls. 99). „Í framhaldi af sameiginlegri yfirlýsingu Íslands og Bandaríkjanna 2016 var á síðasta ári gengið frá samkomulagi milli landanna um fyrirkomulag á varnarframkvæmdum á Keflavíkurflugvelli. Tilgangur framkvæmdanna er að styðja við tímabundna viðveru erlends liðs afla á Íslandi og sinna nauðsynlegu viðhaldi á flugbrautum og öryggissvæði Keflavíkurflugvallar.“

Alþingi stikkfrí

Þótt gengið hafi verið frá þessu samkomulagi áður en núverandi ríkisstjórn tók við er engu að síður ömurlegt fyrir Vinstri græn, eina flokkinn á Alþingi sem er andvígur aðild að NATO og hernaðarsamvinnu við Bandaríkin, að framkvæmdir fari á fullt meðan flokkurinn er í ríkisstjórn og ástæða til að spyrja hvort engin leið hafi verið að stöðva þær. Væntanlega er slíkt þó ekki einfalt og þetta því einfaldlega eitt af því Vinstri græn þurfa að kyngja í stjórnarsamstarfinu.

En hvert sem svarið við því er, þá er ljóst að, ef undan eru skilin fjárframlög á fjárlögum, hefur Alþingi ekkert að segja um ákvarðanir um aukin hernaðarumsvif og framkvæmdir hér á landi, það fær bara upplýsingar eftir á um þessar ákvarðanir að einhverju leyti gegnum utanríkismálanefnd en annars með árlegri skýrslu utanríkisráðherra. Reyndar kvartaði þingmaður VG yfir því í umræðum um skýrsluna í maí 2017 að slíkar upplýsingar væri mjög óljósar í skýrslunni.

Það er því ekki að ófyrirsynju að nokkrir þingmenn VG hafa lagt fram frumvarp um að varnarmálalögunum frá 2008 verði breytt í þá veru að að allar breytingar varðandi varnarsamninginn og framkvæmdir á varnarsvæðum skuli bera undir Alþingi (þingskjal 814 – 485. mál). Þessi tillaga kom reyndar líka fram í fyrra og hefur fengið í umræðum frekar jákvæð viðbrögð frá þingmönnum úr Viðreisn og Samfylkingu.

Eftir tveggja áratuga stríð í Mið-Austurlöndum er þróun á norðurslóðum orðin þannig að aftur verður æ brýnni þörf fyrir herafla og hernaðarlega aðstöðu þar. Þess vegna hefur utanríkisráðherra lagt fram drög að tillögu um margföldun á öryggissvæði við Gunnólfsvíkurfjall (er enn í samráðsgátt), en það verður að gerast með breytingu á varnarmálalögum. Það verður fróðlegt að sjá hvernig Alþingi mun afgreiða hana.

Varðandi alþjóðlegar forsendur fyrir auknum hernaðarumsvifum hér á landi bendi ég á nýlega grein Þórarins Hjartarsonar í vefritinu Neistar, „Ys og þys út af NATO“.

Höfundur er ljóðskáld og fyrrverandi bókavörður. 

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Fjallahjólabrautin við Austurkór var eitt verkefna sem valið var til framkvæmda af íbúum í íbúðalýðræðisverkefninu Okkar Kópavogur í fyrra.
Kópavogsbær skoðar flötu fjallahjólabrautina betur eftir holskeflu athugasemda
Kópavogsbær hefur boðað að fjallahjólabraut við Austurkór í Kópavogi verði tekin til nánari skoðunar, eftir fjölda athugasemda frá svekktum íbúum þess efnis að brautin gagnist lítið við fjallahjólreiðar.
Kjarninn 24. júlí 2021
Með stafrænum kórónuveirupassa fæst QR kóði sem sýna þarf á hinum ýmsu stöðum.
Munu þurfa að framvísa kórónuveirupassa til að fara út að borða
Evrópska bólusetningarvottorðið hefur verið notað vegna ferðalaga innan álfunnar síðan í upphafi mánaðar. Í Danmörku hefur fólk þurft að sýna sambærilegt vottorð til að sækja samkomustaði og svipað er nú uppi á teningnum á Ítalíu og í Frakklandi.
Kjarninn 24. júlí 2021
Eldgosið í Geldingadölum hefur verið mikið sjónarspil. Nú virðist það í rénun.
Ráðherra veitir nafni nýja hraunsins formlega blessun sína
Eins og lög gera ráð fyrir hefur Lilja Dögg Alfreðsdóttir mennta- og menningarmálaráðherra staðfest nafngift nýja hraunsins í landi Grindavíkurbæjar. Fagradalshraun mun það heita um ókomna framtíð.
Kjarninn 24. júlí 2021
Ferðamenn við Skógafoss.
Lágur smitfjöldi talinn mikilvægur fyrir heilsu og hagsmuni ferðaþjónustu
Ótti við að lenda á rauðum listum sóttvarnayfirvalda í Evrópu og Bandaríkjunum var tekinn inn í heildarhagsmunamat ríkisstjórnarinnar varðandi nýjar sóttvarnaráðstafanir innanlands. Á morgun verður mannlífið heft á ný vegna veirunnar.
Kjarninn 24. júlí 2021
Einkabílaeign á Ísland er hlutfallslega sú hæsta í Evrópu.
Getur Ísland keyrt sig út úr loftslagsvandanum?
Orkuskipti í samgöngum er eitt helsta framlag íslenskra stjórnvalda í baráttunni við loftslagshamfarir. Rafbílar eru hins vegar ekki sú töfralausn sem oft er haldið fram. Vandamálið er ekki bensíndrifnir bílar heldur bíladrifin menning.
Kjarninn 24. júlí 2021
Daði Már Kristófersson
Gölluð greinargerð um fyrningu aflaheimilda
Kjarninn 24. júlí 2021
Nýútskrifaðir sjúkraþjálfarar hafa sem sakir standa ekki kost á því að starfa á einkareknum stofum innan greiðsluþátttökukerfis hins opinbera fyrr en eftir tveggja ára starf í greininni.
Nýútskrifaðir sjúkraþjálfarar byrja að veita þjónustu án greiðsluþátttöku ríkisins
Á nokkrum sjúkraþjálfarastofum er nú hægt að bóka þjónustu nýútskrifaðra sjúkraþjálfara, en þá þarf að greiða fullt verð fyrir tímann, vegna ákvæðis í reglugerð heilbrigðisráðherra. Tveir eigendur stofa segja þetta ekki gott fyrir skjólstæðinga.
Kjarninn 24. júlí 2021
Ríkisstjórnin fundaði á Egilsstöðum í dag. Mynd úr safni.
200 manna samkomutakmarkanir til 13. ágúst
Í mesta lagi 200 manns mega koma saman frá miðnætti á morgun og þar til 13. ágúst og eins metra regla verður í gildi. Barir og veitingahús þurfa að loka á miðnætti.
Kjarninn 23. júlí 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar