#stjórnmál#velferðarmál

Stefna í öldrunarþjónustu – hugleiðingar við stjórnarskipti

Sigrún Huld Þorgrímsdóttir
Sigrún Huld Þorgrímsdóttir

„For­látið ég set á töl­ur, for­látið vér erum sagna­þjóð og getum aungu gleymt“.  

Á þessa leið hugs­aði Nóbels­skáldið okkar sér að sögu­hetjan hans tal­aði við erlenda menn. En því valdi ég mér þessa til­vitnun að mér hættir til að hefja mál mitt á því að rekja nokkra sögu. Lík­lega er þetta gam­al­dags og eig­in­lega efast ég um að lýs­ingin að ofan eigi alveg við nútíma Íslend­inga: tím­inn líður hratt og atburðir gær­dags­ins eru gleymdir í dag, hvað þá að nokkur muni skýrsl­ur, stefn­ur, yfir­lýs­ingar sem orðið hafa til inni á skrif­stofum ráðu­neyt­anna og það um mál sem ekki getur talist það mest spenn­andi í dag. Gamla fólk­ið, ell­ina og elli­þjón­ust­una. 

Þessi for­máli er auð­vitað inn­gangur að sögu. Hún er á þessa leið: Árið 2008, skömmu fyrir hrun, var félags­mála­ráð­herra sem hét og heitir Jóhanna Sig­urð­ar­dótt­ir. Hún var ekki beint í tísku þetta árið, hafði orð á sér fyrir að ganga ekki rétt vel í takt við hina ráð­herrana, vilja eyða blint af almannafé og skilja almennt ekki dásemd mark­að­ar­ins sem þá réði öllu í hugsun og hegðun manna. – Svo kom hrun­ið....

Auglýsing

En áður en hrunið kom hafði ýmis­legt verið spáð og spek­úlerað í ráðu­neyti Jóhönnu, ekki síst á því sviði sem sneri að öldr­un­ar­mál­u­m.  Í fyrsta sinn var kom­ist aðeins út fyrir „heil­brigð­is- þjón­ustu- pen­inga- hjúkr­un­ar­heim­il­ara­mmann“ sem öll umræða hér á landi um mál­efni eldra fólks virð­ist föst í. Í stefnu ráðu­neyt­is­ins frá 2008 er margt um nýmæli og ég ætla að „setja á töl­ur“ og fara yfir þau helstu:

  1. Þjón­usta við aldr­aða á að vera nær­þjón­usta, ólíkir þjón­ustu­þættir eiga að vera á einni hendi og að því er eðli­leg­ast að sveit­ar­fé­lög lands­ins ann­ist hana. Í sam­ræmi við þetta var á einnig öll heima­þjón­usta að vera á einni hend­i.   
  2. Aldr­aðir hafa rétt á að búa á eigin heim­ili. Til þess að svo megi verða þarf að tryggja fjöl­breytt búsetu­úr­ræði með víð­tækri heima­þjón­ustu sem taki mið af mis­mun­andi þörf­um. Ekki var skil­greint frekar hvað átt væri við með „bú­setu­úr­ræði“ en  ­leiða má að því líkur af text­anum að hér hafi m.a. verið horft til þjón­ustu­í­búða sem mögu­legs milli­stigs fremur en gömlu dval­ar­heim­il­in, sem fóru „úr tísku“ og ekk­ert kom í þeirra stað. Ekki er sagt skýrt að hjúkr­un­ar­heim­ili eigi að vera hluti af þessum úrræð­um, þ.e. flokk­ast sem búsetu­úr­ræði (en þau hafa alltaf verið skil­greind sem sjúkra­stofn­an­ir). 
  3. Upp­bygg­ing nýrra hjúkr­un­ar­rýma á að taka mið af þörfum not­end­anna, svo að þau lík­ist venju­legu heim­ili fremur en stofn­un. Jóhanna ætl­aði að láta byggja 400 ný rými (tala sem hefur síðan oft heyrst þegar rætt er um hjúkr­un­ar­rými) og þessi rými áttu að vera með litl­um, heim­il­is­legum ein­ingum með áherslu á einka­rými íbúa. Einnig átti að gera breyt­ingar á gömlu rýmunum þannig að allir fengju ein­býli – og það átti að klára þetta verk­efni á 4-6 árum (svo kom hrun­ið). Flutn­ingur hjúkr­un­ar­heim­il­anna til sveit­ar­fé­lag­anna, áherslan á heim­il­is­þátt­inn og að þjón­ustan ætti að vera á einni hendi bendir einnig til að þau hafi átt að flokka með öðrum búsetu­úr­ræð­u­m. 
  4. Greiðslur aldr­aðra fyrir hvers kyns þjón­ustu skulu breyt­ast þannig að þeir greiði sjálfir almennan rekstr­ar­kostnað við heim­il­is­hald, en hið opin­bera greiði heil­brigð­is­þjón­ust­u,  þ.m.t. hjúkrun og aðhlynn­ingu. Jóhanna tal­aði sjálf um í þessu sam­bandi að afnema „hið auð­mýkj­and­i  vasa­pen­inga­fyr­ir­komu­lag“ -  ­sem raunar er enn í gildi. Þetta atriði snýst um efna­hags­legt sjálf­stæði og er liður í að efla sjálf­ræði aldr­aðra sem búa á heim­ilum með sól­ar­hrings­mönnun aðstoð­ar­fólks, frekar en neins konar inn­grip í efna­hags­af­komu aldr­aðra.
  5. Starfs­fólk. Í skjal­inu er fjallað um nauð­syn þess að laða hæft starfs­fólk að öldr­un­ar­þjón­ustu og halda þeim þar svo ekki séu stöðug umskipti (starfs­manna­velta). Í því sam­hengi er talað um að fjölga hlut­falls­lega fag­mennt­uðu fólki og að auka náms­fram­boð til hinna sem enga fag­menntun hafa. 
  6. Til fram­tíðar á að veita þjón­ustu á grund­velli þarfar en ekki ald­urs. Jóhanna og hennar fólk lýsti því yfir að ekki ætti að lappa frekar upp á löngu úrelt  lög um mál­efni aldr­aðra, heldur að veita öllum þjón­ustu sem hennar þörfn­uð­ust, alveg burt­séð frá því á hvaða aldri þeir væru. Setja skyldi lög­gjöf um félags­þjón­ustu sveit­ar­fé­laga og lög­gjöf um heil­brigð­is­þjón­ustu – og leggja síðan lög um mál­efni aldr­aðra nið­ur. 



Húrra! gæti ég hróp­að, en - svo kom hrun­ið. Jóhanna – og öll þjóðin – fékk um hríð annað að sýsla en að spá í lúx­us­fyr­ir­bæri eins og sjálf­ræð­is­mál aldr­aðra, styrk­ingu heima­þjón­ustu, flutn­ing öldr­un­ar­mála til sveit­ar­fé­laga, hvort hjúkr­un­ar­heim­ili ættu að vera búsetu­úr­ræði eða sjúkra­stofn­an­ir. 

En hví að dvelja svo lengi við plagg sem var verið að dunda við í „gælu­verk­efni“ meðan pen­ingar íslensku þjóð­ar­innar urðu að engu í hruna­dansi trylltra mark­aðsafla? Jú, það er nefni­lega þannig að sú sem hér slær á lykla hefði allt eins getað skrifað þetta plagg sjálf, svo ger­sam­lega fellur það að öllum hug­myndum mínum um hvað er mik­il­vægt að gera á sviði stjórn­sýslu til úrbóta í öldr­un­ar­þjón­ustu. Skoð­anir mínar eru auð­vitað eng­inn Salómons­dóm­ur, heldur álit almenns borg­ara, en þó borg­ara sem hefur starfað í öldr­un­ar­þjón­ustu um nokkuð langt skeið, sér­menntað sig á sviði öldr­un­ar­þjón­ustu og fjallað um þau mál í ræðu og riti í tóm­stund­um, auk þess sem ég nálg­ast nú hröðum skrefum ald­ur­inn örlaga­þrungna – 67 ár – og bendir allt til að ég muni þá falla undir laga­bálk­inn sem Jóhanna ætl­aði að fella úr gildi sem fyrst: Lög um mál­efni aldr­aðra. 

Vegna þessa alls ætla ég að leyfa mér að nota stefn­una frá 2008 sem nokk­urs konar „gullið við­mið“ og skoða hvað orðið hefur um þessi stefnu­mál, eitt af öðru.  ­Sér­stak­lega styðst ég við tvö spánný skjöl af heima­síðu ráðu­neyt­is­ins, annað er stefnuplagg, að vísu enn í formi til­lögu starfs­hóps: Mótun stefnu í þjón­ustu við aldr­aða til næstu ára. Hitt er nýjasta útgáfa s.k. kröfu­lýs­ingar ráðu­neyt­is­ins, en kröfu­lýs­ing er heiti á samn­ings­grunni um lág­marks­þjón­ustu hjúkr­un­ar­heim­ila. Ég hef áður fjallað opin­ber­lega um fyrri útgáfu þess plaggs í grein sem birt­ist á www.vis­ir.is og ber nafnið Íslensk öldr­un­ar­þjón­usta – enn stödd á tutt­ug­ustu öld? Þar gagn­rýndi ég nokkuð harð­lega skort á fram­sýni varð­andi sjálf­ræð­is­mál í plagg­inu og því er það mér gleði­efni að geta sagt frá því núna strax að nýjasta útgáfan hefur tekið miklum fram­förum hvað ýmis slík atriði varð­ar. Sér­stak­lega gladdi það hjarta mitt að sjá að í skjal­inu er hisp­urs­laust fjallað um „fjötra“ – það að hindra hreyf­ingu fólks með þartil­gerðum bún­aði, sem lík­lega er nokkuð algengt í öldr­un­ar­þjón­ustu. Þetta óæski­lega úrræði er oft­ast notað í þeim fróma til­gangi að hindra skaða, virkar ekki sér­lega vel til þess og hefur margar óæski­legar auka­verk­anir í för með sér. Sá sér­staki íslenski tepru­skapur hefur kom­ist á að kalla fjötra „ör­ygg­is­bún­að“. Þessi orða­notkun er til þess fallin að draga úr nei­kvæðum hug­renn­inga­tengsl­um, nokk­urs kon­ar: „nei, nei, við erum sko ekk­ert að binda gamla fólkið, við erum bara að passa að það detti ekki og brjóti sig“ rétt­læt­ing. Í öllum hlið­stæðum textum á þeim erlendu tungum sem lykla­sláttu­kona ræður við að lesa heita fjötrar fjötr­ar, eins og sjálf­sagt og eðli­legt er. 



 En hverfum nú að stefnu­mið­unum fimm frá 2008.

1. Flutn­ingur öldr­un­ar­þjón­ustu til sveit­ar­fé­laga. 

Já, þetta þjóð­þrifa­mál virð­ist ætla að verða álíka sorg­ar­saga eins og ný stjórn­ar­skrá. Í tíð rík­is­stjórnar þeirrar sem Jóhanna Sig­urð­ar­dóttir veitti sjálf for­stöðu verður þetta mál eitt helsta við­fangs­efn­i  ­sam­ein­aðs heil­brigð­is- og félags­mála­ráðu­neytis – vel­ferð­ar­ráðu­neyt­is, þ.e. þegar á annað borð gafst næði frá rústa­björgun hruns­ins til að taka upp fyrra hjal. Fjöl­margir starfs­hópar unnu að hinum ýmsu þáttum þessa und­ir­bún­ings og á sama tíma var lokið flutn­ingi mál­efna fatl­aðra til sveit­ar­fé­laga, en sú breyt­ing tók gildi í árs­byrjun 2011. Þegar rýnt er í heima­síðu ráðu­neyt­is­ins sést að upp­haf­lega átti flutn­ing­ur­inn að eiga sér stað 1. jan­úar 2013 – svo var því frestað til sömu dag­setn­ingar 2014, en í milli­tíð­inni urðu stjórn­ar­skipti. Ég ætla ekki að spá um hvort það var hinn afger­andi þátt­ur, örugg­lega hafa sárar kvart­anir Sam­bands íslenskra sveit­ar­fé­laga yfir því að þurfa að taka við hinum fyrri mála­flokknum skipt miklu máli, en hitt er víst að loftið puðr­að­ist úr fyr­ir­ætl­un­inni líkt og afmæl­is­blöðru, hægt og með aum­legu ískri – og nú er hún álíka stein­dauð og íslenska kindin þar sem hún hangir á renni­braut slát­ur­húss­ins Hraðar hend­ur. Í skjal­inu nýjasta frá í sept­em­ber 2016, (Mótun stefnu til næstu ára) er skautað lag­lega yfir þetta mál, þ.e. hvergi sagt skýrt hver eigi að sjá um hvað en þeim mun meira talað um „sam­ráð“ og að fækka „gráum svæð­u­m“, en svæðin þau skap­ast einmitt þegar tveir aðilar sjá um sömu þjón­ustu. Þá verða líka til tæki­færi til að deila og drottna og vísa hver á ann­an, líkt og hrepp­arnir gerðu í den þegar þeir voru að koma af sér nið­ur­setn­ing­um. Þannig getur t.d. blankt sveit­ar­fé­lag sparað og skorið niður í heima­þjón­ustu hvers kyns og bara sent liðið á dval­ar­heim­ili næsta þétt­býlis ellegar hjúkr­un­ar­deild sjúkra­húss­ins, hvort tveggja kostað af ráðu­neyt­inu. En við næstu fjár­lög getur ríkið látið koma krók á móti bragði og skorið veru­lega niður fram­lög til­ þess­ara ­stofn­ana. Allir græða, nema ves­al­ings not­and­inn, en hann er nú hvort eð er gam­all og hrumur og ekki vanur að vera með­ ­upp­steyt! 

Þess verður þó að geta að nú alveg nýlega er reynt að koma jafn­vægi á með því að nota RAI-­mæli­tækið til að meta hverjir geti búið heima með heima­þjón­ustu og hverjir ekki – og þurfi því á ein­hvers konar dval­ar- eða hjúkr­un­ar­rými að halda. Einnig er þró­unin í þá átt að sam­eina – eða alla­vega sam­hæfa – heima­hjúkrun og heima­þjón­ustu, enda fyrir löngu orðið algert hneyksli að tveir alótengdir aðilar komi inn á heim­ili aldr­aðs not­anda og vinstri höndin viti ekk­ert hvað sú hægri er að gera. Svo hefur þó við­geng­ist allt of lengi með aug­ljósum slæmum afleið­ingum fyrir þarfir hins aldr­aða. 

2. Aldr­aðir eiga rétt á að búa á eigin heim­ili.

Eins og fyrr er nefnt var ekki mjög skýrt í stefn­unni frá 2008 hvað verið var að hugsa um nákvæm­lega, enda er það kannski eðli „fjöl­breyttra úrræða“ sem taka mið af þörfum not­enda að þau ber ekki að negla niður nákvæm­lega inni í ein­hverju ráðu­neyti. En í prak­sís hefur stefnan verið að allir búi heima svo lengi sem þess sé nokkur kost­ur,  enda höfum við sem yngri erum og störfum á hinum ýmsu stigum þjón­ust­unnar ákveðið af vís­dómi okkar og með könn­unum þar um að það sé það sem allir vilja helst. (Raunar byggj­ast kann­an­irnar að mestu á svörum hraustra aldr­aðra, svo ekki er von að þar komi fram djúp­stæð ósk um að flytja á neins konar stofn­un). Í sam­ræmi við þessa stefnu hafa skil­yrði til flutn­ings á hjúkr­un­ar­heim­ili verið hert veru­lega. Milli­stig frá búsetu heima voru dval­ar­heim­ilin gömlu, en þau eru smátt og smátt að hverfa, einkum á höf­uð­borg­ar­svæð­inu. Í stað þeirra eru einna helst þjón­ustu- og örygg­is­í­búð­ir, en þar er þó mikið um „grá svæð­i“, ekki síst þar sem mörg þess­ara úr­ræða eru einka­rekin og ekki alltaf skýrt hvað fólk fær í reynd í þessum íbúð­um. Sér­stakar íbúðir fyrir eldri borg­ara eru enn eitt grá-­svæð­ið: þær ein­kenn­ast í reynd bara af því að þar eru ekki tröppur né þrösk­uldar og út á það má selja þær á slíku okur­verði að iðu­lega er lítið eftir af ein­býl­is­hús­inu sem gamla fólkið í dag kom sér upp á eft­ir­stríðs­ár­unum með ómældu striti. Þessi stefna öll er fremur stíf og vantar enn mikið á að hún sé fjöl­breytt, að hún bjóði upp á val­frelsi eða taki mið af þörfum not­enda. 

Og áfram fjölgar gamla fólk­inu, það svíkst mis­kunn­ar­laust um að deyja 75 ára eins og áður tíðk­að­ist og bráðum komum við „baby boom­arnir“ á vett­vang, fjöl­menn, frek, drykk­felld og sjálf­ráða dek­ur­börn..... 

3. Nýju hjúkr­un­ar­heim­ilin með rýmunum 400, með heim­il­is­legum ein­ingum sem taka mið af þörfum aldr­aðra og ein­býl­u­m. 

Því miður hef ég ekki sam­an­burð­ar­tölur um fjölgun rýma frá árinu 2008. Ég þigg glöð svör um það frá þeim sem betur vita, t.d. úr ráðu­neyt­inu. Það má þó benda á að árið 2008 var  vinnu­brögðum við „vist­un­ar­mat“ sem nú heitir Færni- og heilsum­at, veru­lega breytt og skil­yrði til að flytja á hjúkr­un­ar­heim­ili þrengd. Á sama tíma­bili hefur líka orðið þróun í þá átt að fækka fjöl­býlum á eldri heim­il­um, ný heim­ili hafa leyst eldri af hólmi og má gera því skóna að þau séu heldur að þok­ast frá stofn­ana­út­lit­inu yfir í hug­mynd­ina um heim­ili. Enda hefur í stefnu ráðu­neyt­is­ins lengi verið lögð áhersla á heim­il­is­lega hönn­un, útlit og and­rúms­loft og það mun orðið algengt sjón­ar­mið í sam­fé­lag­inu. Þannig er á heima­síðu ráðu­neyt­is  skjal um skipu­lag hjúkr­un­ar­heim­ila, eitt frá 2008 og annað nýlega upp­fært, bæði í þessum anda.

Einnig segir í kröfu­lýs­ing­unni nýju að „heim­ilið skal vera vist­legt og hafa í heiðri mann­rétt­indi, mannúð og virð­ing­u.“ Auk örygg­is, stuðn­ings og aðstoðar á að styðja og styrkja sjálfs­mynd og sjálf­ræði íbúa. Þessu er svo fylgt eftir með athuga­semd um að stjórn­endur eigi að leggja sig fram um að kynna sér nýj­ungar á svið­inu, þá lík­lega ekki síst í þá átt að styrkja sjálf­ræði íbúa og stuðla að því að hjúkr­un­ar­heim­ilið verði heim­ili fremur en stofn­un. 

En þótt góð séu orðin vantar að mínu mati ýmsar nauð­syn­legar stjórn­sýslu­að­gerðir til að efnd­irnar séu enn lík­legri. Þar er að mínu mati efst á blaði að skil­greina hjúkr­un­ar­heim­ilin kvitt og klárt sem búsetu­úr­ræði, sem lið í keðju fjöl­breyttra búsetu­úr­ræða og að jarða end­an­lega hug­mynd­ina um „min­i-­sjúkra­hús­ið“ sem á sínum tíma var vissu­lega mik­il­vægt umbóta­afl til að þróa hjúkr­un­ar­heim­ili burt frá arfi fátækra­hæl­anna, en er núna orðin drag­bítur sem við­heldur „sjúk­dómsvæð­ingu“ öldr­un­ar.  Er af þessu öllu mikil saga sem ég verð  ­pláss­ins vegna að sleppa og mun nógu lang­orð samt.

4. Breyt­ing á greiðslu­fyr­ir­komu­lag­i. 

Þetta mál er eitt af fáum verk­efnum tengt flutn­ingi til sveit­ar­fé­laga sem varð eftir og haldið hefur verið lífi í. Skammt er að minn­ast fjöl­miðla­um­ræðu vorið 2015 þegar öldruð kona, Guð­rún Ein­ars­dótt­ir, kvaddi sér hljóðs og mót­mælti því að pen­ing­arnir hennar væru teknir af henni og henni svo skammt­aðir „vasa­pen­ing­ar“ (núna kringum 50 þús­und á mán­uð­i). Raunar er þetta mál tví­þætt þar sem það teng­ist hvers kyns sjúkra­dvöl og þar með einnig þeirra sem ekki eru að breyta búsetu og þurfa því að reka heim­ili til að hverfa til að að með­ferð lok­inni. Lík­lega eru þetta ekki margir ein­stak­lingar og má telja með ólík­indum að þessi fjár­upp­taka hins opin­bera skuli enn vera við lýði. Helst dettur manni í hug orð­tækið gamla: „það er smátt sem hundstungan finnur ekki“. Varð­andi hinn stærri hóp sem er að flytja á hjúkr­un­ar- og dval­ar­heim­ili er það ekki einu sinni svo að ríkið spari pen­inga með fyr­ir­komulaginu: þegar Danir breyttu þessu fyr­ir­komu­lagi árið 1991 þýddi það alls ekki að fólk borg­aði miklu minna: yfir­leitt breytt­ust útgjöldin lít­ið, í sumum til­vikum borg­aði fólk minna og í öðrum jafn­vel meira. Þetta mál snýst því, eins og fyrr er sagt, ein­ungis um efna­hags­legt sjálf­ræði. Kostn­aður við breyt­ing­una er eng­inn annar en sá sem alltaf fellur til við inn­leið­ingu breyt­inga. 

En hvar er málið statt? Jú, í áður­nefndum til­lögum starfs­hóps á vegum ráðu­neyt­is­ins, dag­settum í sept­em­ber s.l.,  er því slegið föstu að afnema skuli „vasa­pen­inga­kerf­ið“ . Enn einn starfs­hópur hefur verið stofn­að­ur­  og skal þessi koma á fót „til­rauna­verk­efn­i“, svo ekki er hægt að saka menn um að fara geyst að hlut­un­um. En það er þó stefnt í rétta átt.

5. Farið er almennum orðum um aðgerðir til að laða hæft fólk til starfa, um menntun og símennt­un, þessi og þvíum­lík orð hafa verið end­ur­tekin með til­brigðum a.m.k. það sem af er þess­ari öld. Raunar var text­inn 2008 ekki neitt veru­lega frá­brugð­inn hvað þetta snerti. Segja má að félags­liða­námið sem kom til í kringum síð­ustu alda­mót sé fram­fara­skref, en mig langar að benda á að víða í okkar við­mið­un­ar­löndum eru ákvæði um að fólk megi ekki starfa við öldr­un­ar­þjón­ustu, þ.e. beina lík­am­lega aðstoð, án ein­hvers konar grunn­náms. Slíkt ákvæði væri metn­að­ur, almenn orð skuld­binda engan til neins. 

6. Varð­andi aðal­mál­ið, það að setja ný lög, sam­eig­in­lega fyrir alla þegna sem þurfa aðstoð hins opin­bera til að kom­ast af í dag­legu lífi (er­lent dæmi: dönsku Serviceloven), virð­ist það hafa verið slegið út af borð­inu, eig­in­lega án þess að hafa nokkru sinni kom­ist virki­lega að því, því eini vott­ur­inn um þetta þjóð­þrifa­mál eru þessi örfáu orð í stefnu­skjali frá því rétt fyrir hrun. Mikið hefur þó verið stagað í lög­in, nán­ast á hverju þingi og sumt þeirra breyt­inga er greini­lega sprottið af vax­andi umræðu um sjálf­ræð­is­mál, m.a. áhrif frá nýlegri lög­gjöf um rétt­indi fatl­aðs fólks og gegn nauð­ung í þjón­ustu við þann hóp. Í til­lögum að stefnu til næstu ára er þannig bein­línis talað um að draga úr nauð­ung í öldr­un­ar­þjón­ustu og í kröfu­lýs­ing­unni eru mjög góð ákvæði um að tak­marka fjötra­notk­un. Þar er líka talað um ofbeldi og mis­notkun gegn öldruð­um, en sam­kvæmt hefð­inni er þá oftast átt við aðeins annað fyr­ir­bæri, þ.e. beint, til­efn­is­laust ofbeldi hvort heldur er af hálfu starfs­fólks eða ann­arra. En ég hygg að ef málið yrði kannað myndi koma í ljós að algeng­asta teg­und ofbeldis gagn­vart hrumum öldruðum sem búa á hjúkr­un­ar­heim­ilum er einmitt nauð­ung í þjón­ustu, þ.e. þjón­ustan fram­kvæmd gegn vilja íbúa með lík­am­legri vald­beit­ing­u. 



Að lok­inn­i þess­ari um­fjöllun um stefnu­málin frá 2008 og afdrif þeirra 2016 – sem sér­stak­lega er hugsuð fyrir nýja rík­is­stjórn, hvernig sem hún nú verð­ur­ ­saman sett, verð ég að nefna atriðin sem vantar í öll þessi ágætu skjöl.

Það sem fyrst stingur í augu er vöntun á þjón­ustu­á­ætlun við fólk með heila­bil­un. Ein setn­ing: „...­mik­il­vægt að sett verði stefna í mál­efnum fólks með heila­bilun á Íslandi“ bendir vissu­lega til að hugs­unin sé til, og sér­lega er ánægju­legt að sjá að orða­notk­unin „fólk með heila­bil­un“ er komin inn í orð­færi ráðu­neyt­is­ins í stað „heila­bil­að­ir“, en hinn merki frum­kvöð­ull per­sónu­mið­aðrar þjón­ustu við þennan ört vax­andi hóp, Tom Kitwood, lagði mikla áherslu á að tala um fólk, um lif­andi per­són­ur, í stað þess að skil­greina hóp­inn út frá sjúk­dóms­ein­kenn­um. En – alveg burt­séð frá þessu ánægju­efni – enn vantar raun­hæfar aðgerðir til að koma upp þjón­ustu­á­ætlun við fólk með heila­bil­un. Danir hafa hana. Norð­menn hafa hana. Svíar hafa hana. Bretar hafa hana. Hvert ein­asta fylki Banda­ríkj­anna og Ástr­alíu hefur hana. En á land­inu okkar grá­brúna finnum við kannski bara á okkur hvernig best sé að haga þessum mál­um? Lík­lega, alla­vega erum við merki­lega sam­stillt um að læsa þetta fólk inni, fáum við færi á því – nán­ast hver ein­asta stofn­un/­deild sem er sér­merkt fólki með heila­bilum er læst og fólk fer þar ekki frjálst ferða nema í und­an­tekn­ing­ar­til­vik­um. Já, og vel á minnst: í skjöl­unum er heldur ekki talað um læs­ing­arnar bless­að­ar. Það er þó full ástæða, þær eru nefni­lega ólög­legar og mikil þörf á að bæta úr því, t.d. með áætlun um að draga veru­lega úr þessu óynd­isúr­ræði og á hinn bóg­inn að setja skýr lög um hvenær sé heim­ilt að hefta ferða­frelsi fólks sem ann­ars nýtur laga­legs sjálf­ræð­is, öryggis þess vegna. Dönsku Serviceloven fyrr­nefndu eru hér prýðis fyr­ir­mynd. Gætum við kannske stofn­að starfs­hóp um til­rauna­verk­efni?

Annað sem vantar alger­lega í öll skjölin sem hér er fjallað um – líka þau frá 2008 – er umfjöllun um notkun geð­lyfja í öldr­un­ar­þjón­ustu. Fyrr­nefndar nágranna­þjóðir okkar hafa margar hverjar ef ekki allar sett ákvæði og jafn­vel hrundið af stað átaki til að draga úr notkun þess­arra lyfja, bæði svo­kall­aðra geð­rofslyfja sem alla­jafna eru ætluð fólki með alvar­lega geð­sjúk­dóma eða í sturlun­ar­á­standi (Haldol, Ríson) og róandi lyfja svo sem Hemin­evrin sem er algengt og vin­sælt lyf þegar gam­alt og óáttað fólk fer að sýna æsing eða óró­leika. Ég hef heyrt þau rök að við þurfum ekk­ert sér­stakt átak um þetta, vegna þess að við notum RAI matið í allri okkar öldr­un­ar­þjón­ustu og í því mæli­tæki eru svo­nefnd­ir gæða­vísar: ef við notum mikið af fyrr­nefndum lyfjum kemur það fram sem mínus í gæða­mat­inu. En til þess að þetta hafi raun-á­hrif í þá átt að draga úr notkun þurfa að verða afleið­ingar í ein­hverju formi. Mögu­lega er það svo,  ­leynd­ar­dómar mæli­tæk­is­ins og notk­unar þess hjá eft­ir­lits­að­ilum eru mér ekki að öllu leyti kunn­ir. En mér finnst það ekki ásætt­an­legt að þetta atriði skuli ekki vera komið á blað hjá opin­berum aðilum og bendi á að í Banda­ríkj­unum var þetta atriði nefnt í frægum umbóta­lögum árið 1987. Les­endur geta sjálfir reiknað hve mörg ár eru síðan umlið­in.



Í þessarri yfir­ferð hef ég sem betur fer haft ástæðu til að gleðj­ast yfir ýmsum fram­förum í stjórn­sýsl­unni. Í því sem er að ger­ast úti á „akrin­um“ er enn fleira til að gleðj­ast yfir, því sífellt vex nýrri menn­ingu fiskur um hrygg. Æ fleiri hjúkr­un­ar­heim­ili taka upp fram­fara­sinn­aða hug­mynda­fræði og varð­andi geð­lyfin má nefna að t.d. Eden heim­ilin eru með það á stefnu­skrá sinni að draga úr notkun þeirra með ráðum og dáð. Fleiri teikn eru á lofti um góða hluti. Lykla­sláttu­konan sem hér er að verki hefur und­an­farin ár haft í tölv­unni bók undir því stolta nafni „Ný menn­ing í öldr­un­ar­þjón­ust­u“. Verkið hefur dreg­ist um of sakir ýmissa búsorga, eins og geng­ur, og á meðan liggur við að þró­unin hlaupi fram úr mér. Það er vissu­lega vel. En mikið verk er óunn­ið. Ef ég fengi að ráða í einn dag  ­myndi ég gera þetta:

  1. Leggja niður lög um mál­efni aldr­aðra og setja í stað þeirra lög um félags- og heil­brigð­is­þjón­ustu.
  2. Flytja alla öldr­un­ar­þjón­ustu til sveit­ar­fé­lag­anna.

Ef ég fengi svo að ráða einn dag í við­bót myndi ég skipa starfs­hóp til að undi­búa þjón­ustu­á­ætlun fyrir fólk með heila­bilun og annan til að hrinda af stað átaki til að draga úr notkun geð- og róandi lyfja fyrir aldr­aða ein­stak­linga.

Svo myndi ég opna allar læstu dyrn­ar. 

Viltu styrkja sjálfstæða íslenska fjölmiðlun?
Lesendur Kjarnans geta kosið að greiða fast mánaðarlegt framlag til fjölmiðilsins til að efla starfsemi hans enn frekar. Markmiðið er upplýstari, gagnrýnni og málefnalegri umræða. Hjálpið okkur við að ná því markmiði með því að ganga til liðs við Kjarnasamfélagið.

Virði landbúnaðarins eykst milli ára og var 66 milljarðar

Landbúnaður í landinu hefur átt í vök að verjast á síðustu árum. Heildarframleiðsluviði hans jókst milli ára.
Innlent 22. febrúar 2017 kl. 20:55

Sjö reikistjörnur á stærð við jörðina finnast

Stjörnufræðingar finna sjö reikistjörnur á stærð við Jörðina, þar af þrjár sem gætu haft fljótandi vatn á yfirborði sínu, í kringum stjörnuna TRAPPIST-1. Frá þessu greindi NASA rétt í þessu.
Erlent 22. febrúar 2017 kl. 18:30
Guðmundur Ólafsson

Nýjar fréttir – Forsætisráðherra viðurkennir mismunun

22. febrúar 2017 kl. 17:00
Svandís Svavarsdóttir, þingflokksformaður Vinstri grænna.

Svandís: Í raun og veru hreinn meirihluti Sjálfstæðisflokksins við völd

Þingmenn stjórnarandstöðunnar gagnrýndu þingmenn Viðreisnar og Bjartrar framtíðar harðlega í dag fyrir að hafa ekki tekið þátt í sérstökum umræðum í gær.
Innlent 22. febrúar 2017 kl. 15:57
Kvikan
Kvikan

Einkavæðing af því bara

22. febrúar 2017 kl. 14:58
Markaðsvarpið
Markaðsvarpið

Microsoft á Íslandi og sýndarveruleikinn

22. febrúar 2017 kl. 13:09

Benedikt fagnar því ef Arion banki selst á góðu verði

Fjármála- og efnahagsráðherra segir það fagnaðarefni ef Arion banki selst á góðu verði og að eignarhald á bankanum verði dreift. Vogunar- og lífeyrissjóðir vinna að því að kaupa um helming í bankanum. Ríkið getur gengið inn í viðskiptin.
Innlent 22. febrúar 2017 kl. 13:00

Svanhildur Konráðsdóttir ráðin forstjóri Hörpu

Svanhildur Konráðsdóttir var talin hæfust 38 einstaklinga til að vera forstjóri Hörpu. Hún tekur við 1. maí næstkomandi.
Innlent 22. febrúar 2017 kl. 12:03