Þetta er fullreynt

Hið ímyndaða stríð gegn fíkniefnum var áberandi á alþjóðavettvangi árinu. Óhætt er að segja að árangurinn sé lítill sem enginn. Á Fillipseyjum hefur þjóðarleiðtoginn fengið óáreittur að láta murka lífið úr þúsundum án þess að nokkur geri neitt.

Auglýsing

Fyrir nokkrum árum las ég skýrslu UNODC (United Nations Office of Drugs and Cri­me), und­ir­stofn­unar Sam­ein­uðu þjóð­anna sem berst gegn skipu­lagðri glæp­a­starf­semi og tekur saman gögn um fíkni­efna­heim­inn ár hvert. Ég var í feðra­or­lofi og fékk þrá­hyggju fyrir efni skýrsl­unnar þegar ég fór að glugga í hana. Hún var um 300 blað­síður og mikið magn upp­lýs­inga í henni.

Í skýrsl­unni ár hvert eru teknar saman upp­lýs­ingar frá öllum aðild­ar­ríkjum Sam­ein­uðu þjóð­anna um fíkni­efna­mark­að­inn. 

Ég starf­aði á þessum tíma á Við­skipta­blað­inu og skrif­aði stuttan sam­an­tekt­ar­p­istil um efni skýrsl­unn­ar. Hann bar heitið óvinn­andi stríð.

Auglýsing

Þrennt er mik­il­vægt við þessar skýrslur UNODC ár hvert. 

1. Í þeim er skipu­lega teiknað upp hvernig fíkni­efna­mark­að­ur­inn virk­ar. Hvar efnin verða til og hvernig þau flæða milli landa.

2. Yfir­lit er gefið um hvernig fíkni­efna­tengdir glæpir koma inn á borð yfir­valda, hvaða með­ferð þau fá og hvernig refs­ing­arnar eru.

3. Frum­gögn frá aðild­ar­ríkj­unum gera sam­an­tekt­ina áreið­an­legt gagn um vanda­málin sem tengj­ast fíkni­efn­un­um. 

Óhætt er að segja að þau séu yfir­þyrm­andi. Millj­ónir ein­stak­linga eru í fang­elsi um allan heim vegna fíkni­efna­tengdra glæpa og svarta hag­kerfið sem orðið hefur til, sam­hliða hinu svo­kall­aða stríði gegn fíkni­efn­um, stækkar stöðugt. Það verður í reynd sífellt háþró­að­ara með teng­ingum við skelfi­leg­ustu glæpi sem um get­ur, þar á meðal man­sal. 

Núna fimm árum síðar er „stríðið gegn fíkni­efn­um“ í algleym­ingi. Árang­ur­inn er lít­ill sem eng­inn. Ömur­leg­asta birt­ing­ar­mynd bar­átt­unnar gegn fíkni­efnum sem sést hefur lengi er á Fillips­eyjum þar sem brjál­aður leið­togi þjóð­ar­inn­ar, Rodrigo Duter­te, hefur sett saman lög­reglu­sveitir til að þess að drepa fíkla og sölu­menn á götu­horn­um, einkum í Man­ila. Þús­undir hafa látið lífið á skömmum tíma og Duterte for­seti - sem ját­aði í síð­ustu viku að hafa kastað manni út úr þyrlu og drepið hann - seg­ist ekki ætla að hætta fyrr en að hann hefur útrýmt fíkni­efnum á Fillips­eyj­u­m. 

Hræði­legt er að hugsa til þess að eng­inn skuli grípa inn í þessi fjöldamorð á veiku fólki þar sem öruggt er að mark­miðið mun ekki nást og engum árangri skila. Þessi aug­ljósa þver­sögn er þó á vissan hátt rök­réttur hluti af stríð­inu á heims­vísu við fíkni­efn­in. Vind­myllu­bar­dagi kemur upp í hug­ann.

I. Vand­inn magn­ast áfram

Í Banda­ríkj­unum og Kanada hefur þró­unin á þessu ári verið bæði átak­an­leg og ískyggi­leg. Sexfalt fleiri dóu úr of stórum skammti af heróíni í Bandaríkjunum árið 2014 en árið 2001. Tölurnar eru enn verri fyrir árið 2015 og árið í ár. Þróunin er ískyggileg. Mynd: NIH.Dauðs­föllum sprautu­fíkla sem taka of stóran skammt hefur fjölgað gríð­ar­lega hratt. Þetta á bæði við um lyf­seð­ils­skyld lyf, verk­smiðju­fram­leidd lyf og síðan hefð­bundn­ari fíknefni sem neytt er í gegnum spraut­ur. Talið er að tala þeirra sem lát­ist hafa á árinu úr of stórum skammti af heróíni muni fara yfir 15 þús­und í Banda­ríkj­unum á árinu en til sam­an­burðar þá lét­ust ríf­lega tvö þús­und úr of stórum skammti heróíns árið 2010 og færri á árunum þar á undan frá 2001. Þetta ger­ist þrátt fyrir að þung við­ur­lög séu víða við fíkni­efna­tengdum brotum og að mörg hund­ruð þús­und manns, sem hafa hlotið dóm fyrir fíkni­efna­tengda glæpi, fylli fang­elsi lands­ins. 



Sam­bæri­leg hlut­falls­leg hækkun hefur verið í Kanada. Fíklar deyja vítt og breitt um Amer­íku og svo virð­ist sem Ópíum, sem heróin er unnið úr, eigi afar greiða leið inn á Banda­ríkja­markað líkt og önnur efni sem fíklar sprauta sig með. Eft­ir­spurnin frá hinum veiku er mikil og fram­boðið eftir því.

 

Um átta­tíu pró­sent af Ópíumi í heim­inum er unnið í Afganistan og Búr­ma, sam­kvæmt UNODC. Áfram­vinnsla úr frum­efn­unum fer síðan fram víða um heim, en hefur farið vax­andi í Asíu og Aust­ur-­Evr­ópu síð­ustu árin, sam­kvæmt skýrslum UNODC. 

Með öðrum orðum er nákvæm­lega vitað hvaðan efnin koma og ef það væri vilji til að stoppa fram­leiðsl­una alveg eða minnka hana dramat­ískt þá yrði það gert. Ekki vantar her­menn í Afganistan en vilj­inn til að stöðva fram­leiðsl­una er eng­inn. Enda gæti það haft alvar­legar afleið­ingar fyrir umheim­inn ef dregið yrði hratt úr fram­boð­inu. Hinir veiku myndu þá leita í önnur og jafn­vel hættu­legri efni. Hinn sam­fé­lags­legi lýð­heilsu­vandi kæmi þá með krafti upp á yfir­borð­ið. 

Árang­ur­inn (það er að segja góðu töl­urnar í bók­unum og skýrsl­un­um) sem náðst hefur í lög­reglu­starfi í Banda­ríkj­unum og víða í Evr­ópu snýr öðru fremur að borg­ar­svæðum sem hafa náð árangri í að ná niður glæpa­tíðni í hverfum sem áður voru óör­ugg­ari. Ekk­ert bendir hins vegar til þess að fram­boð af fíkni­efnum sé minna eða færri séu veikir vegna þeirra.



II. Í grunn­inn er þetta heilsu­vandi

Með öðrum orð­um: Það er vitað að í grunn­inn er um lýð­heilsu­vanda sem teng­ist beint geð­rænum kvillum og fíkni­sjúk­dómum að ræða. Þess vegna hefur það tak­mark­aða þýð­ingu að ráð­ast á fram­leiðslu­svæð­in. Hvort sem það eru slétt­urnar í Afganistan eða Kóka­laufs­bú­garðar í Suð­ur­-Am­er­ík­u. 



Millj­örðum Banda­ríkja­dala hefur verið varið árlega í það sem kallað hefur verið stríð gegn fíkni­efn­um. Í rúm­lega þrjá ára­tugi, frá því Ron­ald Reagan þáver­andi Banda­ríkja­for­seti setti af stað mikið ímynd­ar­stríð gegn fíkni­efnum árið 1981, hefur staða mála ekk­ert batnað en fang­elsi hafa að miklu leyti fyllst af fólki sem hefur fengið dóma fyrir fíkni­efna­tengda glæpi. 



Hörð stefna yfir­valda víða hefur engum árangri skil­að. Þungir dómar breyta engu, ekk­ert dregur úr eft­ir­spurn­inni og ótíma­bærum dauðs­föllum vegna fíkni­efna­neyslu fjölg­ar. 

Hvað er til ráða? 

Eitt er vitað eftir reynslu síð­ustu ára­tuga. Harðar aðgerðir lög­reglu virka ekki þegar kemur að því að draga úr vanda­mál­um. Þungir dómar virka ekki. Boð og bönn virka ekki. Það er ekki að draga úr neyslu og vanda­málin eru ekki að minnka. Þetta liggur fyr­ir. Skýrslur UNODC eru góð heim­ild um þetta og það sama má segja um aðrar stofn­anir sem fjalla um þessi mál. 

Stjórn­mála­menn, sem beint og óbeint móta stefnu yfir­valda þegar kemur að fíkni­efna­tengdum vanda­mál­um, hafa gjör­sam­lega brugð­ist. Frá þeim hafa engar lausnir kom­ið.



Ef við horfum á hlut­ina á Íslandi, þá eru útlín­urnar að mörgu leyti svip­að­ar. Lög­reglan - sem horf­ist í augu við verstu hliðar fíkni­efna­heims­ins í dag­legum störfum - þarf að taka virk­ari þátt í umræðu um mála­flokk­inn og hvernig á að nálg­ast hann. Hvað er að virka vel og hvað illa. Við vitum að stórir fíkni­efna­fundir virð­ast engu skila fyrir heild­ina, svo blaða­manna­fundir um þá eru leik­sýn­ingar og ekk­ert ann­að. Hafa engin áhrif á neitt.

Stjórn­mála­menn sýna þessum málum líka of lít­inn áhuga. Þeir virð­ast ekki skilja vanda­mál­in, kynna sér ekki alþjóð­legu gögnin nema lítið eitt. Á Íslandi deyr fólk ár hvert úr fíkn sinni í tuga­tali. Hryll­ing­ur­inn sem þessu fylgir tætir sundur fjöl­skyldur og skilur eftir sviðna jörð. Það á ekki að gera lítið úr þessu. 

Fjár­magn sem fer í lækn­is­með­ferðir og for­varn­ar­starf er alltof lítið og lítið mark er tekið á þeim sem benda á þetta finnst mér. Læknar og sál­fræð­ingar þar á með­al. Fólk sem býr yfir sér­fræði­þekk­ingu á við­fangs­efnum fíkni­sjúk­dóma. 

Virð­ing­ar­leysi stjórn­mála­manna hefur birst í gegnum tíð­ina með ýmsum hætti. Til dæmis hafa þeir sett millj­ónir árlega í trú­rof­stæk­is­hópa í nafni með­ferðar við fíkni­sjúk­dómum og geð­rænum kvill­um. Þetta er ömur­legra en orð fá lýst og afleið­ing­arnar eftir því. Byrg­is-­málið kemur upp í hug­ann hér. Það er geymt en ekki gleymt, og sýnir hversu lágt stjórn­mála­menn voru til­búnir að leggj­ast í nið­ur­læg­ing­ar­för sinni gegn veiku fólki. Skýrslur sem sýndu vanda­málin voru settar niður í skúffu og haldið áfram í for­heimskum leið­angri.

Virð­ingin fyrir fólk­inu sem er háð fíkni­efn­unum er lítil sem engin og mann­vonska yfir­valda á sér því miður lítil tak­mörk. Það er á vissan hátt verið að níð­ast á veiku fólki með því að hafa það í fang­elsum fyrir neyslu­glæpi og sums staðar í heim­inum er það hund­elt og drep­ið, eins og dæmin frá Fillips­eyjum sanna. Það þarf ekki að leita í þær öfgar til að finna slæm dæmi.



Hringir þetta engum bjöllum um að hugs­an­lega séum við - hinn alþjóða­væddi heimur - á rangri braut í þessu stríði?

Það er kom­inn tími til þess að mála­flokk­ur­inn sem snýr að fíkni­t­engdum sjúk­dómum verði tek­inn til gagn­gerrar end­ur­skoð­un­ar. Útgangs­punkt­ur­inn ætti þar að vera sá að við­ur­kenna að árang­ur­inn af refsi­stefnu - sem keyrð hefur verið þvert á landa­mæri um ára­bil - er eng­inn og margt bendir til þess að í stefn­unni felist mann­vonska gagn­vart veik­um, þvert á nýj­ustu upp­lýs­ingar og þekk­ing­u. 



Þetta minnir um margt á þann tíma þegar geð­veikir voru ólaðir nið­ur, settir í sloppa og hafðir í glugga­lausum rým­um. Það var gert að grunni til vegna van­þekk­ingar og áhuga­leysis yfir­valda. Með auk­inni þekk­ingu hefur þetta breyst. 

Starfs­hópur Sam­ein­uðu þjóð­anna, sem falið var að kafan ofan í þennan mála­flokk, hefur bent á nauð­syn þess að breyta um stefnu og lagt til algjöran við­snún­ing, snúa frá boðum og bönn­um, draga úr hörku og ein­blína á að for­varnir og að hjálpa hinum veiku. Að hætta hinni rót­tæku stefnu gegn fíkni­efna­fram­leiðslu, sölu og neyslu, og horfa frekar á mála­flokk­inn sem lýð­heilsu­vanda. Þetta er stór­mál. Risa­vaxið sam­fé­lags­legt mál. Þverpóli­tískt, ef það róar ein­hvern.

Spurn­ingin um lög­leið­ingu fíkni­efna eða ekki lög­leið­ingu er oft borin upp. Það er ekki aðal­at­rið­ið, þó ég hall­ist að því að boð og bönn virki ekki í ljósi þess sem að framan er greint. Aðal­at­riðið ætti frekar að vera það, að rýna gögn og reynslu­sög­una af þeirri stefnu sem rekin hefur verið svo til alls staðar á vest­ur­lönd­um, með mis­jafn­lega mik­illi hörku þó. 

III. Horf­ist í augu við mis­tök ykkar

Þetta er full­reynt.

Það er kom­inn tími á að draga lær­dóm af mis­tökum og árang­urs­leysi. Fyrstu skrefin gætu verið þau að hlusta á raddir sér­fræð­inga sem hafa bent á skelfi­legar afleið­ingar fjársveltis fang­els­is­mála­flokks­ins. Horft á stöðu mála á Íslandi, þá skiptir nýtt fang­elsi litlu sem engu í sam­an­burði við það að sjúkir ein­stak­lingar fái lækn­is­að­stoð og við­ur­kenn­ingu á veik­indum sín­um. Það er hið stóra sam­fé­lags­lega mál. 

Við skuldum þeim sem ekki eru lengur meðal okkar vegna veik­inda sinna að gera eitt­hvað í mál­un­um. Hryll­ings­sög­urnar eru of margar og þeim fækkar ekk­ert. Þvert á móti.

Fjöl­skyldur eru bjarg­ar­lausar gagn­vart ómennsku fíkni­sjúk­dóma og geð­rænum rús­sí­bana sem þeim fylgja. Nið­ur­læg­ingin sem fylgir stefn­unni í rétt­ar­vörslu­kerf­inu er síðan sam­fé­lags­mein sem verður að upp­ræta. 

Nú er mál að linni. Von­andi verða þessi mál­efni framar í for­gangs­röð­inni hjá stjórn­mála­stétt­inni á nýju ári. Hún mótar stefn­una. Hún skuldar sjálfs­gagn­rýni þegar að þessu kemur og miklu betri og dýpri rýn­ingu á gögn­um. Hún verður að horfast í augu við algjört árang­urs­leysi sitt - þvert á landa­mæri - og nið­ur­lægj­andi aðgerðir gagn­vart þeim sem minna mega sín. 

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Björn Leví Gunnarsson, þingmaður Pírata.
Björn Leví: Bann við tjáningu skaðlegra en tjáningin sjálf
Tveir þingmenn Pírata og Sjálfstæðisflokksins ræddu á þingi í dag hvort réttlætanlegt væri að gera það refsivert að afneita helförinni.
Kjarninn 27. janúar 2021
Arnheiður Jóhannsdóttir
Endurreisum ferðaþjónustuna með nýjum áherslum
Kjarninn 27. janúar 2021
Hækka veðhlutfall og lækka vexti
Gildi lífeyrissjóður hefur ákveðið að hækka veðhlutfall sjóðfélagalána og lækka breytilega vextir sjóðsins um 10 til 20 punkta í næstu viku.
Kjarninn 27. janúar 2021
Til ársins 2040 þarf líklega um 36 þúsund íbúðir í heild til að mæta metinni undirliggjandi íbúðaþörf landsins, að mati HMS.
Áform um 950 hlutdeildarlánaíbúðir á landsvísu þegar samþykkt
Fram kemur í nýrri skýrslu um stöðu húsnæðismarkaðarins að HMS hafi samþykkt áform um byggingu alls 950 hagkvæmra íbúða til þessa. 362 þessara íbúða verða á höfuðborgarsvæðinu.
Kjarninn 27. janúar 2021
Helgi Hrafn Gunnarsson er fyrsti flutningsmaður tillögunar.
Vilja banna veðsetningu kvóta og binda gjaldtöku fyrir afnot auðlinda í stjórnarskrá
17 stjórnarandstöðuþingmenn hafa lagt fram breytingartillögu við stjórnarskrárfrumvarp forsætisráðherra. Þeir vilja að auðlindaákvæðið verði í samræmi við breytingartillögu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar við frumvarp um nýja stjórnarskrá.
Kjarninn 27. janúar 2021
Sameiginlega sýnin um þéttara borgarsvæði er að teiknast upp
Í nýrri þróunaráætlun höfuðborgarsvæðisins 2020-2024 er gert ráð fyrir að 66 prósent nýrra íbúða sem klárast á tímabilinu verði árið 2040 í grennd við hágæða almenningssamgöngur, þar af 86 prósent nýrra íbúða í Kópavogi.
Kjarninn 27. janúar 2021
Sumarhús gengu kaupum og sölum fyrir tæpa 10 milljarða á Íslandi í fyrra.
Íslendingar keyptu sumarhús fyrir næstum 10 milljarða árið 2020
Metár var á markaði með sumarhús í fyrra. Viðskipti hafa aldrei verið fleiri og aldrei hefur jafn miklu fé verið varið til kaupanna, samkvæmt tölum frá Þjóðskrá. Svipað var uppi á teningnum í Noregi, á þessu ári veiru og vaxtalækkana.
Kjarninn 27. janúar 2021
Íslandsbanki gerir ráð fyrir viðspyrnu um leið og ferðamönnum fjölgar aftur hér á landi
Meira atvinnuleysi og minni fjárfestingar en áður var talið
Íslandsbanki telur nú að atvinnuleysi muni vera 9,4 prósent í ár, sem er töluvert meira en hann gerði ráð fyrir í fyrrahaust. Einnig telur bankinn að fjárfesting hins opinbera í kjölfar kreppunnar muni ekki aukast jafnmikið og áður var talið.
Kjarninn 27. janúar 2021
Meira úr sama flokkiLeiðari
None