#stjórnmál#viðskipti

Hin augljósa spillingarhætta sem á að innleiða

Eng­inn fór jafn illa út úr íslenska banka­hrun­inu og íslenskt launa­fólk. Gengi krón­unnar hríð­féll, verð­bólga fór upp úr öll valdi, fjár­magns­höft festu þau inni í þessum algjör­lega breytta veru­leika, atvinnu­leysi fór í tveggja stafa tölu, fyr­ir­tækin sem þau störf­uðu urðu mörg hver tækni­lega gjald­þrota og þurftu að lækka laun eða fækka starfs­fólki og hið opin­bera þurfti að draga veru­lega saman í allri veittri þjón­ustu. Þetta liggur allt fyrir og er margrætt.

Á sama tíma mok­græddu þeir sem kunna á íslenska krónu­kerf­ið. Þeir komu pen­ingum út úr land­inu á réttum tíma og nýttu síðar opin­berar und­an­þágu­leiðir til að koma aftur „heim“ til að kaupa upp eignir á tombólu­verði.

Almenn­ingur tap­aði með fleiri hætti en bein­um. Líf­eyr­is­sjóð­irn­ir, sem við erum skikkuð með lögum til að greiða í hluta af launum okkar í hverjum mán­uði, töp­uðu líka gríð­ar­legum pen­ing­um. Sam­kvæmt skýrslu sér­stakrar rann­sókn­ar­nefndar nam tapið 480 millj­örðum króna. Það breytti því þó ekki að sömu sjóðir voru einu gull­kist­urnar sem hægt var að teygja sig í til að ná í pen­inga svo hægt yrði að end­ur­reisa íslenskt atvinnu­líf eftir hrun­ið. Og líf­eyr­is­sjóð­irn­ir, með vasanna troð­fulla af pen­ingum almenn­ings, brugð­ust við kall­inu. Þeir reyndar gátu lítið ann­að. Fjár­magns­höft mein­uðu þeim að fjár­festa ann­ars staðar en á Íslandi og þeir eru bundnir af lögum til að ávaxta fé sitt, svo þeir geti tryggt lands­mönnum ein­hverjar tekjur eftir að vinnu­æv­inni lýk­ur.

Auglýsing

Í dag er staðan sú að líf­eyr­is­sjóð­irnir eiga yfir helm­ing allra skráðra hluta­bréfa, annað hvort beint eða óbeint. Þeir eiga líka stóran hluta í óskráða hluta atvinnu­lífs­ins, eru uppi­staðan í við­skiptum sjóðs­stýr­ing­ar- og verð­bréfa­fyr­ir­tækja og meira að segja umsvifa­miklir á fast­eigna­mark­aði. Þá eiga þeir stóran hluta af útgefnum skulda­bréfum og eru hægt og rólega að taka yfir hús­næð­is­lána­mark­að­inn, þar sem þeir geta boðið miklu betri kjör en við­skipta­bank­arn­ir.

Líf­eyr­is­sjóð­irnir eru allt um lykj­andi. Og líf­eyr­is­sjóð­irn­ir, þeir eru við. Því má segja að atvinnu­lífið sé að mestu í almanna­eigu, enda keypt fyrir okkar pen­inga.

Verða farnir að kaupa sjón­vörp og þvotta­vélar

Það verður þar af leið­andi ekki sagt að líf­eyr­is­sjóð­irnir hafi ekki brugð­ist við og búið til súr­efni fyrir upp­bygg­ingu íslensks atvinnu­lífs eftir banka­hrun, þótt sú staða hafi að mörgu leyti verið þvinguð. Þeir hafa m.a. lagt til mikið af því fé sem þurft hefur til fjár­fest­ing­ar, t.d. í ferða­þjón­ustu, til að mæta þeirri aukn­ingu sem þar hefur orð­ið.

En það var líka ljóst fyrir ansi löngu síðan að umfang þeirra var orðið nán­ast vand­ræða­lega mik­ið. Flóki Hall­­dór­s­­son, fram­­kvæmda­­stjóri stærsta ­sjóð­­stýr­ing­­ar­­fyr­ir­tæk­is­ins lands­ins, Stefnis sem er í eigu Arion banka, sagði á fundi á vegnum Sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins í fyrra­vor að ef líf­eyr­is­­sjóðir myndu ekki kom­­ast út úr höftum fljót­lega yrðu þeir farnir að kaupa „sjón­vörp og þvotta­­vél­­ar“ eftir nokkur mis­s­eri. Allir aðrir fjár­­­fest­inga­­kostir verð­i ­upp­­­urn­­ir.

Síðan hefur margt breyst. Opnað hefur verið á und­an­þágur fyrir sjóð­ina til að auka erlenda fjár­fest­ingu sína með und­an­þágum frá höft­um, þótt þær fjár­fest­ingar séu enn tak­mark­að­ar. Og nýir fjár­fest­inga­kostir hafa opn­ast. Þ.e. fjár­fest­ing í íslensku banka­kerfi.

Mega eiga allt, nema banka

Líf­eyr­is­sjóð­irnir voru nógu góðir til þess að kaupa upp hluta­bréf í öllum trygg­inga­fé­lögum lands­ins, til að end­ur­reisa Icelandair og Eim­skip, eiga stóra hluti í tveimur af þremur olíu­fé­lög­um, stærstu smá­sölu­fyr­ir­tæki lands­ins, fjar­skipta­fyr­ir­tækin og nær öll fast­eigna­fé­lög­in. En það er mikil and­staða gagn­vart því að þeir eigi banka. Sú and­staða birt­ist meðal ann­ars í orðum Bjarna Bene­dikts­son­ar, þáver­andi fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra og núver­andi for­sæt­is­ráð­herra, á ofan­greindum fundi. Þar sagði hann að það slægi sig mjög illa að líf­eyr­is­sjóðir keyptu líka stóran hlut í banka því þá væru þeir farnir að þjón­usta önnur fyr­ir­tæki sem þeir eru aðal­eig­endur að.

Það má vel færa rök fyrir því að það sé óeðli­legt að sami eig­andi eigi fjár­mála­kerfið og atvinnu­fyr­ir­tækin sem eiga í við­skiptum við það, en það hlýtur hins vegar líka að skipta máli að þessi eig­andi er almenn­ing­ur, sem á jú líf­eyr­is­sjóð­ina. Það er því hægt að segja að ekki sé hægt að finna styttri leið að dreifðu eign­ar­haldi á bönk­unum en að láta líf­eyr­is­sjóð­ina kaupa stóran hluta í þeim.

Sitj­andi rík­is­stjórn hefur sett fram stefnu varð­andi eign­ar­hald á banka­kerf­inu. Í henni felst aðal­lega að ein­hver annar eigi að eiga það en rík­ið. En hver á sá aðili að vera? Sam­an­lagt eigið fé Arion banka, Íslands­banka og Lands­bank­ans er 641,2 millj­arðar króna. Ef horft er á það við­mið­un­ar­verð sem nefnt hefur verið fyrir hluti í Arion banka, 0,8 krónur á hverja krónu í eigið fé, og tekið til­lit til þess að ríkið eigi áfram 34 pró­sent í Lands­bank­an­um, þarf samt að borga 445 millj­arða króna fyrir alla þrjá bank­ana. Hver, sem hefur áhuga á íslenskum banka, á slíka pen­inga?

Sjóðir eða útgerð

Borin von virð­ist vera að erlendir aðilar hafi slíkan áhuga sem bygg­ist á við­skipta­legum for­send­um. Íslenski mark­að­ur­inn er örmark­að­ur, íslensku bank­arnir eru ekki með góðan und­ir­liggj­andi rekst­ur, aðal­lega fjár­magn­aðir með inn­lán­um, kostn­að­ar­hlut­fall þeirra er mjög hátt og ofan á allt þyrfti að glíma við íslensku krón­una og hinar dásam­legu sveiflur henn­ar. Þá erum við ekki byrjuð að ræða skort­inn á trú­verð­ug­leika sem er afleið­ing að því að við rákum hér fjár­mála­kerfi fyrir hrun. For­stjóri Kaup­hall­ar­innar hefur lýst því ástandi með eft­ir­far­andi hætti: „Al­var­­leg lög­­brot voru fram­in. Afleitir við­­skipta­hættir kostuð­u gríð­­ar­­lega fjár­­muni og mikla þján­ingu. Stór­­kost­­leg mark­aðs­mis­­­notkun átti sér­ ­stað.“

Líf­eyr­is­sjóð­irnir eiga um 3.500 millj­arða króna og geta aug­ljós­lega tekið þátt í svona kaup­um. En fáir sýni­legir einka­að­ilar eru á rad­arnum sem eiga nægi­lega mikið af eigið fé til að kaupa banka, og von­andi dettur engum aftur í hug að selja slíka til ævin­týra­manna með enga þekk­ingu eða reynslu af banka­starf­semi sem taka allt kaup­verðið að láni. Það fór ekki vel síð­ast þegar við reyndum slíkt.

Eini hóp­ur­inn sem virð­ist eiga eigið fé til að taka nokkuð stóra stöðu í banka eru eig­endur útgerð­ar­fyr­ir­tækja, sem hafa upp­lifað for­dæma­laust góð­æri á eft­ir­hrunsár­un­um. Sem dæmi má nefna stöðu Fram ehf., eign­ar­halds­fé­lags­ins sem heldur utan um eignir Guð­bjargar Matth­í­as­dóttur og fjöl­skyldu. Krúnu­djásn þeirra er Ísfé­lag Vest­manna­eyja en þau eiga auk þess Íslensk Amer­íska, Odda og stóran hlut í Árvakri, útgáfu­fé­lagi Morg­un­blaðs­ins, svo fátt eitt sé nefnt. Sam­stæðan átti í árs­lok 2010 um 26 millj­arða króna eignir en skuld­aði 13,1 millj­arða króna. Eigið fé hennar var 12,8 millj­arðar króna á þeim tíma. Í árs­lok 2015, fimm árum síð­ar, voru eignir þess metnar á 34,6 millj­arða króna en félagið skuld­aði 210 millj­ónir króna. Eigið féð var því 34,4 millj­arðar króna. Það tæp­lega þre­fald­að­ist á fimm árum.

Hjá útgerð­ar­fólki er því sann­ar­lega geta til að kaupa stóran hlut í bönk­um. Svo er bara spurn­ing um áhuga, bæði hjá þeim sjálfum að eign­ast slíka hluti, og hjá íslensku þjóð­inni að útgerð­ar­fyr­ir­tækin auki enn á ægis­vald sitt yfir örlögum okkar sem nú þegar teygir sig langt inn í stjórn­mál og fjöl­miðla lands­ins.

Eign færð frá almenn­ingi til almenn­ings en áhrifin týn­ast

Svo er auð­vitað til fullt af fjár­magns­eig­endum sem eiga pen­inga til að kaupa litla hluti í banka. Rík­ustu tíu pró­sent Íslend­inga, alls 20.251 fjöl­skyldur (ein­stak­lingar og sam­skatt­aðir), juku enda hreina eign sína um 527,4 millj­arða króna á árunum 2010-2015. Alls átti þessi hópur hreina eign upp á 1.880 millj­arða króna í lok þess tíma­bils, sam­kvæmt tölum Hag­stof­unn­ar. Það eru 64 pró­sent af öllu eigið fé þjóð­ar­inn­ar. Þar á reyndar eftir að taka til­lit til þess að verð­bréf eru metin á nafn­virði í töl­un­um, en mark­aðsvirði þeirra er mun hærra. Og þessi hópur á flest verð­bréf, hluta­bréf og skulda­bréf, sem eru í einka­eigu. Hag­stofan van­metur því eignir þessa hóps, sem er sam­an­dregið ákaf­lega rík­ur.

Í ljósi þess að þessir aðilar munu ekki geta keypt nægi­lega stóran hlut í bönk­unum til að byrja með til að stjórna bönk­unum sam­kvæmt gild­andi leik­reglum þá virð­ist vilji til að inn­leiða ýmsar breyt­ingar sem ýkja völd þeirra. Ein er í stefnu­yf­ir­lýs­ingu rík­is­stjórn­ar­innar og felur í sér að gefa hluta í rík­is­bönk­unum til almenn­ings. Allt að 20 pró­sent hlutur hefur verið nefndur í því sam­hengi. Það myndi þýða til­færslu úr hægri vasa almenn­ings, sem er eig­andi rík­is­ins, yfir í þann vinstri. En sam­hliða myndi falla niður öll geta almenn­ings til að geta haft áhrif á rekstur og mótun banka­kerf­is­ins, enda ómögu­legt fyrir nokkur hund­ruð þús­und manns að koma sér saman um leiðir til þess að nýta sam­eig­in­lega eign­ar­hluti sína til þess. Áhrif þessa eign­ar­hlutar myndi því falla nið­ur.

Sterk­efn­aðar fjöl­skyldur fá að valsa um eignir almenn­ings

Ef setja á alla bank­ana á skráðan hluta­bréfa­markað er við­búið að íslenskir líf­eyr­is­sjóðir kaupi stóran hluta í þeim, í ljósi þess að fáir aðrir geti það. Í stað þess að fari fram raun­veru­leg umræða um hvort hægt sé að auka virkni þeirra sem hlut­hafa með almanna­hag að leið­ar­ljósi, er hins vegar verið að viðra leiðir til að tak­marka mögu­leg áhrif þeirra.

Bjarni Bene­dikts­son sagði í við­tali við Morg­un­blaðið um liðna helgi að vegna sam­þjöpp­unar á valdi sem geti fylgt fjár­fest­ingum líf­eyr­is­sjóð­anna í atvinnu­líf­inu finn­ist honum að taka þurfi til skoð­unar hvort þeir eigi að geta farið með atkvæð­is­rétt sem fylgja stórum eign­­ar­hlutum „eða hvort setja beri þak á slíkan atkvæð­is­rétt.“

Bæði ofan­greind skref, að „gefa“ hluti í bönk­unum til almenn­ings og síðan að tak­marka mögu­leika líf­eyr­is­sjóða til að hafa áhrif á hvernig eignum þeirra er stjórn­að, miða að því að ýkja áhrif einka­fjár­festa í félögum sem eru að mestu í óbeinni eigu almenn­ings.

Gang­sæi, sam­tök gegn spill­ingu lýstu skoðun sinni á hug­mynd Bjarna í stöðu­upp­færslu á Face­book. Þar seg­ir: „Aug­ljós spill­ing­ar­hætta felst í því að setja þak á atkvæð­is­rétt líf­eyr­is­sjóða. Slíkt fyr­ir­komu­lag gefur sterk­efn­uðum fjöl­skyldum færi á að valsa um eigur almenn­ings án þess að þurfa að leggja fram áhættufé til rekstr­ar­ins í takt við völd sín innan félag­anna. Nær væri að auka kröfur um gagn­sæi í starfs­háttum líf­eyr­is­sjóð­anna og tryggja að stjórnun þeirra sé alfarið í höndum full­trúa sjóð­fé­laga sjálfra. Festa þarf í lög að atvinnu­rek­endur geti ekki til­nefnt full­trúa sína í stjórnir sjóð­anna, enda býður slíkt fyr­ir­komu­lag uppá aug­ljósa hags­muna­á­rekstra.“

Það er í raun fáu við þetta að bæta. Og von­andi átta sem flestir sig á stöð­unni.

Viltu styrkja sjálfstæða íslenska fjölmiðlun?
Lesendur Kjarnans geta kosið að greiða fast mánaðarlegt framlag til fjölmiðilsins til að efla starfsemi hans enn frekar. Markmiðið er upplýstari, gagnrýnni og málefnalegri umræða. Hjálpið okkur við að ná því markmiði með því að ganga til liðs við Kjarnasamfélagið.
Siri talar ekki enn íslensku.
Viltu vinna við íslensku hjá Amazon?
Amazon leitar að íslenskufræðingi með forritunarkunnáttu til að búa til íslenskt raddstýringarkerfi.
30. mars 2017 kl. 11:30
Margrét Erla Maack
Haltu kjafti, vertu sæt og skemmtu okkur
30. mars 2017 kl. 10:00
Látum hann hafa boltann
Gylfi Þór Sigurðsson, 27 ára gamall Hafnfirðingur, er kominn í hóp allra bestu leikmanna sem Ísland hefur átt. Líklega hefur enginn leikmaður í sögunni spilað jafn vel með landsliðinu.
30. mars 2017 kl. 9:00
Segja að mistök hafi átt sér stað við mengunarmælingar í Helguvík
Orkurannsóknir ehf. sem annast umhverfisvöktun við verksmiðju United Silicon í Helguvík segja að fyrri mælingar sem gefnar hafa verið út um innihald efna í ryksýnum í nágrenni við verksmiðjuna sé úr öllu samhengi við raunverulega losun frá United Silicon.
30. mars 2017 kl. 8:06
Höfuðstöðvar Arion Banka í Borgartúni í Reykjavík.
Hlutur í Arion banka sagður seldur á undirverði
Verðmat sem unnið var fyrir lífeyrissjóði sýnir að Arion banki gæti staði undir hærra verði.
30. mars 2017 kl. 8:00
Theresa May, forsætisráðherra Bretlands, undirritar bréf sitt til Donalds Tusk, forseta Evrópuráðsins, í Downingstræti 10 á þriðjudag.
May sótti um skilnað fyrir hönd Breta
„Takk fyrir og bless,“ sagði Donald Tusk, forseti Evrópuráðsins, þegar hann tók við bréfi frá forsætisráðherra Bretlands í Brussel. Frá og með deginum í dag eru tvö ár þar til Bretland yfirgefur Evrópusambandið.
29. mars 2017 kl. 21:00
Ágúst og Lýður nefndir í drögunum
Viðskiptaflétturnar sem rannsóknarnefnd Alþingis hefur nú svipt hulunni af teygðu anga sína til aflandseyja.
29. mars 2017 kl. 19:43
Ólafur Ólafsson.
Ólafur Ólafsson: Hvorki ríkissjóður né almenningur verr settir
ÓIafur Ólafsson hefur sent frá sér yfirlýsingu vegna skýrslu rannsóknarnefndar um blekkingar við kaup á Búnaðarbankanum. Hann hafnar því að hagnaður hans hafi verið vegna blekkinga.
29. mars 2017 kl. 17:11
Meira úr sama flokkiLeiðari