#efnahagsmál

Ég skulda, þess vegna er ég

Í bók­inni Af sifja­fræði sið­ferð­is­ins setur heim­spek­ing­ur­inn Firedrich Nietzsche fram þá hug­mynd að það sem hafi ein­kennt sam­fé­lög manna þegar þau tóku að þró­ast og aðgreina sig frá frum­stæðum upp­runa sínum hafi verið getan til þess að ala upp mann­fólk sem var fært um að lofa því að end­ur­greiða öðrum og þar með við­ur­kenna skuld sína gagn­vart hópn­um. Annar heim­spek­ing­ur, hinn sló­venski Slavoj Zizek, tekur þetta upp í bók sinni Vand­ræði í para­dís frá árinu 2014 og bendir á að hug­myndin um hinn skulduga mann feli í sér eins konar minn­ingu sem á rót sína í fram­tíð­inni. Ég man og ég mun muna að ég skulda þér svo ég mun haga mér á þann hátt sem gerir mér kleift að end­ur­greiða þér.

Þessi fram­tíð­ar­minn­ing, ef svo má að orði kom­ast, var um leið dýr­mætt tæki til þess að stýra lífi venju­legs fólks og gera hegðun þess fyr­ir­sjá­an­lega. Kristni­dóm­ur­inn full­komn­aði að mörgu leyti þetta fyr­ir­komu­lag. Almátt­ugur Guð á himni fól um leið í sér eilífa skuld þar sem sekt­ar­kenndin og sam­visku­bitið yfir því að geta aldrei borgað til baka blómstr­aði hið innra með hverri mann­eskju. Skuldin sem í senn hafði völd yfir for­tíð og fram­tíð og hafði svo mik­inn sið­ferði­legan slag­kraft varð að mik­il­vægu og sam­fé­lags­legu stjórn­tæki. Það var aðeins tíma­spurs­mál hvenær hug­myndin um hinn skulduga mann yrði gerð ver­ald­leg og það er engin til­viljun að sam­fé­lagið sem við búum í er eins og það er.

Við lifum í sam­fé­lagi þar sem það þykir sjálf­sagður hluti af líf­inu að vera skuld­ugur og það er svo­lítið áhuga­vert að láta hug­ann reika um hvers vegna það þykir svona sjálf­sagt. Bíla­lán, neyt­enda­lán, náms­lán, banka­lán, hús­næð­is­lán. Hvers vegna er það svona algjör­lega sjálf­sagt að í þessu sam­fé­lagi, þessu þró­aða og fram­fara­sinn­aða vel­ferð­ar­sam­fé­lagi sem við erum svo stolt af, sé hver mann­eskja víðs­fjarri því að eiga fyrir grund­vall­ar­at­riðum til­vistar sinn­ar? Hvers vegna er það eðli­legt að líf hverrar mann­eskju snú­ist fyrst og fremst um að borga skuld­ir? Ég skulda, þess vegna er ég.

Auglýsing

Mark­miðið með lán­veit­ingum er í raun ekki að fá end­ur­greitt með hagn­aði heldur að við­halda skulda­fyr­ir­komu­lag­inu sem festir skuldar­ann í fjötrum og tryggir þannig völd lán­ar­drott­ins yfir hon­um. Hvað er t.d. upp­greiðslu­gjald á hús­næð­is­lánum annað en vitn­is­burður um að bank­inn vill helst ekki að þú borgir niður lán­ið? Í stað þess að gleðj­ast yfir því að end­ur­heimta pen­ing­inn, rukkar hann sér­stak­lega fyrir að taka við honum aft­ur. Skuld­ar­anum er refsað fyrir að inna af hendi hlut­verk sitt. Hvers vegna? Af því raun­veru­legt hlut­verk skuldu­nauts er ekki að borga lán­ar­drottni heldur að vera háður hon­um. Lána­kerfið snýst ekki um end­ur­greiðslu og hagnað heldur völd. Skuldir gera hegðun fólks fyr­ir­sjá­an­lega. Hin skulduga mann­eskja þarf að vinna myrkanna á milli í þágu end­ur­greiðsl­unn­ar, drifin áfram af sam­visku­biti og sekt­ar­kennd skuld­ar­ans, og hefur þar með minni tíma til þess gera það sem hana lystir til, hugsa um gjörðir sínar og kannski ekki síst kerfið sem umfaðmar líf henn­ar. Með öðrum orð­um, hún er með­færi­legri og mein­laus­ari en ann­ars.

Byrj­aðu strax að leggja drögin að eymd þinni

Mér var hugsað til þessa þegar ég sá aug­lýs­ingu frá banka í vik­unni sem var miðuð að ungu fólki sem vill kom­ast inn á hús­næð­is­mark­að. Eins og allir vita er ástandið á hús­næð­is­mark­aði stjórn­laust þar sem margir af þeim opin­beru aðilum — til dæmis líf­eyr­is­sjóðir og Reykja­vík­ur­borg — sem ættu með réttu að beita sér fyrir því að ungt fólk geti eign­ast hús­næði án þess að hneppa sig í ramm­gert skulda­fang­elsi hafa þvert á móti stuðlað að hækkun verðs með aðgerðum sín­um. Í aug­lýs­ing­unni stóð „Ekki gef­ast upp. Það er hægt. Ef þú ert með plan.“ Síðan fylgdu með sögur af fólki sem tókst ein­hvern tím­ann í allt að því heið­inni forn­eskju að kaupa sér íbúð, meðal ann­ars við­tal við mann sem hafði keypt sér sína fyrstu íbúð árið 2001. Bank­inn hefði alveg eins getað fjallað um fólk sem keypti sér sitt fyrsta hús­næði á Sturl­unga­öld eða heyrt í einum af fyrstu eig­endum þjóð­veld­is­bæjarins Stangar og spurt hvaða „plan“ við­kom­andi var með þegar hann keypti torf­bæ­inn.

Nema hvað, þetta allt saman þýðir auð­vitað aðeins eitt. Fjár­mála­kerfið er komið með raun­veru­legar áhyggj­ur, ekki af því að ungt fólk geti ekki eign­ast hús­næði, heldur að ungt fólk geti ekki sett sig í skuldir gagn­vart fjár­mála­kerf­inu. Í augum fjár­mála­kerf­is­ins er alls ekk­ert vanda­mál að fólk skuldi sem mest, þvert á móti er það hið ákjós­an­leg­asta fyr­ir­komu­lag, en það stefnir auð­vitað í kap­ít­al­ískt óefni ef ástandið er orðið svo slæmt að fólk getur ekki einu sinni skuld­sett sig, það eigi ekki fyrir útborg­un, að það sé hrein­lega orðið of dýrt að fá að setja sig í skuld­ir. Kerfið vill að við lifum einmitt á þessum landa­mærum, að það eins óhag­stætt og hugs­ast getur að eign­ast hús­næði svo lengi sem það er mögu­legt. Það kannski veldur því að venju­leg mann­eskja getur ára­tugum saman ekki blásið úr nös vegna álags­ins sem felst í því að borga fyrir litla steypuklump­inn sem hún kúldr­ast í milli vinnu­daga, en hún getur að minnsta kosti staðið í skilum og mildað þannig hina kristi­legu sekt­ar­kennd sem hún gengur með í brjósti gagn­vart þeim sem hún skuld­ar. Hún er hin skulduga mann­eskja.

En nú á greini­lega að fara að gera eitt­hvað og eins og svo oft þegar kap­ít­al­ism­inn er ann­ars vegar mun vanda­málið sjálft færa fram arð­bæra lausn á sjálfu sér. Fast­eigna­fé­lög sem keyptu fjölda íbúða í borg­inni og snar­hækk­uðu leigu­verðið eru núna að byggja íbúð­ir. Bjuggu sem­sagt til vanda­mál, ómögu­legan leigu­mark­að, og stór­græddu á því og færa svo fram lausn­ina á vanda­mál­inu og stór­græða á því sömu­leið­is. Bankar sem gefa það út að íbúða­verð muni hækka um 30% á næstu þremur árum og stuðla þannig að því að þeir sem vilja eign­ast íbúð hugsa með sér að það sé best að kaupa núna og þeir sem eru að hugsa um að selja íbúðir hugsa með sér að það sé best að selja ekki núna, sem­sagt stuðla að því að eft­ir­spurn eykst og fram­boð minn­kar, ætla núna að sann­færa ungt fólk um að ekki sé ennþá öll nótt úti, það geti ennþá fengið að setja sig í skuldir og sann­fær­ingin mun fel­ast í einhverju sem kall­ast „Plan“, sem er auð­vitað ekk­ert annað en ann­ars konar skuld, ein­hvers konar tákn­ræn for­skuld gagn­vart kerf­inu þar sem hinn efni­legi skuld­ari helgar líf sitt því að kom­ast í þá aðstöðu að geta loks­ins skuld­sett sig, sem­sagt hagar sér eins og hann skuldi til þess að geta fengið að skulda.

Það var eitt­hvað dásam­lega abstrakt og dulið við þessa lausn eins og hún var sett fram. Það kom auð­vitað hvergi fram hvað slíkt plan fæli í sér, enda er slíkt plan ekk­ert plan í raun og veru, heldur er það fyrst og fremst tákn um það hvaða augum við eigum að líta okkur sjálf og eigin til­veru sam­kvæmt ríkj­andi hug­mynda­fræði. Planið sem bank­inn vill setja saman með okkur er áminn­ing um að við séum öll sömul fædd inn í þennan heim sek af öllum ákæru­liðum og hlut­verk okkar hér á jörð­inni sé að end­ur­greiða til­vist­ar­lega skuld okkar á tákn­rænan hátt með fjár­magni. Það hefur aldrei verið erf­ið­ara að upp­fylla þetta hlut­verk eins og bank­inn bendir á, en lausnin felst að sjálf­sögðu ekki í kerf­is­breyt­ingum eða rót­tækum lausnum frekar en venju­lega, heldur í vanda­mál­inu sjálfu. Ungt fólk getur ekki sett sig í skuldir á hús­næð­is­mark­aði, en það er ekk­ert mál, það er ein­fald­lega fundin upp önnur teg­und af skuld til þess að gera þeim það kleift. Líf þess verður hvort sem er ferð­lag frá einni skuld til ann­arrar í til­vi­star­fljót­inu.

Þessi pist­ill er byggður á útvarps­pistli sem fluttur var í þætt­inum Lest­inni á Rás 1, þriðju­dag­inn 11. apríl síð­ast­lið­inn.

Viltu styrkja sjálfstæða íslenska fjölmiðlun?
Lesendur Kjarnans geta kosið að greiða fast mánaðarlegt framlag til fjölmiðilsins til að efla starfsemi hans enn frekar. Markmiðið er upplýstari, gagnrýnni og málefnalegri umræða. Hjálpið okkur við að ná því markmiði með því að ganga til liðs við Kjarnasamfélagið.
Þingmenn Sjálfstæðisflokks vilja ekki hafa fund með Ólafi opinn
Brynjar Níelsson víkur úr stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins í Búnaðarbankamálinu, en tjáir sig um það við Fréttablaðið í dag. Hann er þeirrar skoðunar að fundur með Ólafi Ólafssyni ætti ekki að vera opinn almenningi og fjölmiðlum.
28. apríl 2017 kl. 15:01
Gunnar Smári Egilsson
Ingi Freyr: Gunnar Smári gaf starfsfólki ranga mynd af stöðu Fréttatímans
Gunnar Smári Egilsson sannfærði starfsfólk um það í febrúar síðastliðnum að rekstur Fréttatímans væri tryggður, og talaði fólk ofan af því að taka öðrum starfstilboðum. Á þeim tíma hafði ekki verið greitt í lífeyrissjóði fyrir starfsfólk í nokkra mánuði.
28. apríl 2017 kl. 13:45
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Manndráp í beinni á Facebook Live
28. apríl 2017 kl. 13:00
Óttarr Proppé er heilbrigðisráðherra.
Þyrftum að útskrifa tvöfalt fleiri heimilislækna
Síðustu ár hafa að meðaltali átta heimilislæknar útskrifast á Íslandi. Þeir þyrftu að vera tæplega tvöfalt fleiri. Stjórnvöld þurfa að grípa inn í til að ekki verði skortur á næstu árum. Skortur er í fleiri sérgreinum, til dæmis geðlæknisfræðum.
28. apríl 2017 kl. 11:37
Ari Trausti Guðmundsson
Ríkisfjármálaáætlun fellur á loftslagsprófi
28. apríl 2017 kl. 10:07
Hópur íslenskra fjárfesta hefur keypt hlut Glitnis í Stoðum.
Ekkert gefið upp um sölu á hlut Glitnis í Stoðum
Forstjóri Glitnis HoldCo var ekki tilbúinn að svara spurningum um sölu á hlut félagsins í Stoðum.
28. apríl 2017 kl. 9:00
Verðmiðinn á stoðtækjafyrirtækinu Össuri er nú tæplega 220 milljarðar króna. Össur er, ásamt Marel, langsamlega vinsælasta fyrirtækið á íslenska markaðinum.
Rekstur Össurar heldur áfram að vaxa og dafna
Forstjóri Össurar segir reksturinn á fyrstu þremur mánuðum ársins hafa gengið vel.
28. apríl 2017 kl. 8:00
Ármann Þorvaldsson tekur við af Sigurði Atla Jónssyni sem forstjóri Kviku.
Ármann sagður taka við stjórnartaumunum hjá Kviku
Sigurður Atli Jónsson er hættur störfum hjá Kviku banka og Ármann Þorvaldsson, hefur verið stjórnandi hjá Virðingu, er sagður vera að taka við sem forstjóri, samkvæmt fréttum Vísis og Viðskiptablaðsins.
27. apríl 2017 kl. 23:04
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar