Þegar Jón bóndi elskaði Ástu Sigurðar – eða lifað á tímum Netflix

Auður Jónsdóttir rithöfundur skrifar um stöðu bókarinnar í breyttum heimi.

Auglýsing

Mig minnir að ég hafi verið nítján ára þegar við Jón bóndi kynnt­umst á bóka­mark­aði Félags íslenskra bóka­út­gef­enda. Hann var einn þeirra, hafði gefið út Græn­lend­inga­sögur og sitt­hvað fleira, þá orð­inn bóndi með lag­er­inn geymdan í bíl­skúr þangað sem var inn­an­gengt úr þvotta­hús­inu en hafði áður verið blaða­maður og rit­stjóri Fálkans. Þessi fyrrum rit­stjóri og nú bóka­út­gef­andi í hjá­störfum með búskapn­um, alveg að skríða inn á sjö­tugs­ald­ur­inn, var poka­dýr hjá mér, nítján ára sígeispandi kassa­döm­unni á bóka­mark­aðn­um.

Við Jón urðum perlu­vinir á met­tíma. Raunar svo góðir að þegar bóka­mark­aðnum lauk bauð hann mér að ger­ast ráðs­kona hjá sér á bónda­bænum í Reyk­hóla­sveit. Og það varð úr. Ég pakk­aði niður helstu nauð­synj­um: Ævi­sögu Ástu Sig­urð­ar­dótt­ur, smá­sögum Ástu Sig­urð­ar­dótt­ur, nær­buxum og tann­bursta.

Sauða­drukkin á taxa

Ásta átti stóran þátt í þessum óvænta vin­skap okkar Jóns bónda. Hann hafði þekkt hana og djammað með henni þegar hann var spengi­legur rit­stjóri í Reykja­vík­-city og hin nítján ára ég hefði ekki getað orðið meira upp með mér að þekkja gamlan djamm­vin Ástu. Þau höfðu rún­tað saman um bæinn í leigu­bíl þegar þeim leidd­ist... og bara, sög­urn­ar!

Auglýsing

Jón þreytt­ist ekki á að segja ráðs­konu sinni sögur af Ástu og Jökli Jak­obs og öllu þessu liði sem topp­aði fljótt öll þau æsi­legu atvik sem und­ir­rituð hafði upp­lifað á Kaffi­barn­um. Þarna sátum við í vor­nótt­inni og síðan sum­arnótt­inni og drukkum sveita­kaffi með vöru­bíl­stjórum sem bönk­uðu upp á til að fá bensín því Jón seldi bensín og lottómiða með Græn­lend­inga­sög­un­um. Vöru­bíl­stjór­unum fannst nú heldur ekki ama­legt að heyra um Ástu og Jökul og hvað það hefði nú verið gaman þegar þau rúll­uðu öll sauð­drukkin á taxa upp í Heið­mörk.

Minn helsti og raunar eini starfi þarna var að baka sand­kökur ofan í vöru­bíl­stjór­ana, nokkuð sem ég hélt langar ræður yfir Jóni bónda um að væri engan veg­inn sam­boðið nítján ára femínista og píndi hann til að lesa Fay Weldon, vita sam­visku­laus, þegar ég sá hann hengja upp þvott­inn af mér, nývöknuð í eft­ir­mið­dag­inn.

Það urðu fljót­lega hlut­verka­skipti hjá ráðs­konu og bónda þess­um. Ráðs­konan þurfti frið til að skrifa háfleygar smá­sögur þegar síð­asti vöru­bíl­stjór­inn hvarf út í nótt­ina sem þýddi að hún áskildi sér rétt til að sofa fram yfir hádegi. Og bónd­inn var nógu mik­ill bóhem til að virða það eftir allt volkið með löngu dánum skálda­vinum sín­um. Var­fær­inn sagði hann henni að slaka á, horfa á ensku knatt­spyrn­una með heimaln­ingnum og gæða sér á sand­köku – sem hann var far­inn að baks­ast við að baka sjálf­ur.

Á Net­fl­ix-­tímum

Nú veit ég ekki hvort hann Jón vinur minn er lif­andi eða dáinn. Mér varð hugsað til hans í eft­ir­öldum jóla­bóka­flóðs­ins, stuttu eftir að hafa flissað djúpt ofan í innstu iðrum lík­am­ans að Dóra DNA, ská­bróður mín­um, skýla sér fyrir bóka­lög­regl­unni (Bergi Ebba og Eddu Björg­vins) sem öskr­aði á hann fyrir að taka Net­flix fram yfir Stein­unni Sig­urðar og Sjón. Skets­inn var svo inni­lega fynd­inn því hann var svo sann­ur... óþægi­leg­ur. Sér­stak­lega fyrir rit­höf­und. Þarna voru þau að gera grín að mínu innsta og höfðu, í þokka­bót, inni­stæðu fyrir grín­inu. Þessi jólin var oftar en ekki átak­an­legt að hitta fólk úr bóka­brans­an­um: kollega og ýmsa þá sem vinna við útgáfu bóka.

Það var kvartað undan því að vit­ræn umræða um bækur væri að drag­ast saman með hverju árinu sem líð­ur. Auð­vitað er Kiljan á dag­skrá rík­is­sjón­varps­ins og líka fjallað um bók­menntir í útvarp­inu en fátt um fína drætti í öðrum fjöl­miðl­um. Síð­ustu vik­urnar fyrir jólin birt­ast reglu­lega dómar um ein­hverjar bækur í blöð­un­um, meira eins og af skyldu­rækni en gleði, en lítið umfram það. Umræðan um bók­menntir er álíka fátæk­leg og tann­garð­ur­inn í áður­nefndum vöru­bíl­stjór­um.

Draum­kennd útópía um umræðu

Í ár áttu tveir þjóð­þekktir karlar jóla­mark­að­inn, svo að segja, og allt gott um þá að segja. Bækur byggðar á ævi þekkts fólks fengu líka athygli og það verð­skuld­aða. En það breytir því ekki að umræða um skáld­verk, þar sem þau eru sett í sam­hengi við hug­mynda­strauma, sam­fé­lag og heims­mál, er af skornum skammti. Tæt­ings­leg, til­vilj­ana­kennd, hröð, stundum eng­in.

Ef maður reynir að ræða menn­ing­ar­efni við for­kólfa blaða- og net­miðla eru margir hverjir fljótir að hrökkva í vörn og bera fyrir sig hinar ýmsu lög­gildu útskýr­ingar á því hversu oft er illa staðið að slíku efni. Ein­hver sagði við mig um dag­inn að það væri í tísku hjá fólki eins og mér að flagga ein­hverri draum­kenndri útópíu um hvernig þetta ætti að vera. Þetta væri jú liðin tíð. Að kryfja hug­verk í opin­berum díalóg.

Ný lög­mál, nýr heimur

Kannski, hvað veit ég!

En ég reyndi að hugga hnuggna skálda­vini mína sem voru að gefa út fyrir jól­in. Sumir þeirra farnir að trúa því að bókin þeirra hefði verið ímyndun ein. Ég pepp­aði líka aðra vini – og í leið­inni sjálfa mig – sem veigra sér við að gefa út í öðru eins árferði.

Fyrir tíu eða fimmtán árum var miklu meira stuð að gefa út bók, þá var áræðin lif­andi bókaum­ræða í ýmsum miðl­um, tek­ist á um hug­myndir og fag­ur­fræði eins og hverja aðra póli­tík og smekkur á skáldum hér í bæ jaðr­aði við að vera flokks­skír­teini í stjórn­mála­flokki.

Það er af sem áður var, segi ég nú bara og hræri í gam­al­dags sand­köku. Stapp­full af minn­ingum um skálda­r­óm­an­tík ung­linga og sauð­fjár­bændur á fyll­er­íum með íðil­fögrum skáld­kon­um. Afsprengi sam­fé­lags sem er senni­lega ekki lengur til, eins og ég sé ímyndun sjálfrar mín. Kvarta á kjarn­yrtu máli, pikk­föst í róm­an­tískri dillu, meðan ég bíð þess að Dóri DNA búi til brand­ara um hina mjög svo beisku frænku sína.

Gleymdu þessu! segir ein­hver. Þú hefur ekk­ert í nýja tækni og nýjar kyn­slóð­ir, sættu þig bara við það. Þetta er breyttur heim­ur! Og hann verður aldrei aftur sá sem hann var. Fjöl­mið­arnir eru öðru­vísi, lög­málin önn­ur. ­Dísúss, senni­lega er það rétt. Ég eld­ist í heimi sem yng­ist. Mig svim­ar.

Beta frænka á sós­í­alnum

En! Einu sinni sátum við Jón bóndi í sum­arnótt­inni og hann sagði mér frá Ástu Sig­urð­ar­dóttur og ég sagði honum frá Fay Weldon og við reyktum fullt af filt­erslausum kamel og ég var hreykin af því að sýna fólki að það væri bóka­búð í bíl­skúrnum hans, þó að það þyrfti að berj­ast við þvotta­bala og heimaln­ing á leið­inni þang­að. Að hann vinur minn hefði upp á eigið ein­dæmi gefið út Græn­lend­inga­sögur – af því að það var ein­hvers virði. Að ég væri að skrifa háfleygar smá­sög­ur. Að þetta væri eitt­hvað, öll þessi skrif­uðu orð og öll sam­tölin okkar og vöru­bíl­stjór­anna um þau.

Bíl­stjór­unum fannst svo gaman þegar ég sagði þeim frá Sue Town­send og bók­inni The Queen and I þegar drottn­ing­ar­fjöl­skyldan var flæmd frá völdum og sett á sós­í­al­inn þar sem þau fengu úthlutað mel­rósiste og mar­melaði. Þeir hlógu svo skein í köku­mylsn­una í tann­lausum gómum og köll­uðu drottn­ing­una elsku Betu frænku og við skegg­ræddum breska heims­veldið og allt milli him­ins og jarðar því það að spinna hrúta­vit­leysu upp úr góðri bók er með betri tóm­stunda­iðj­um. En það var þá. Og ég er að verða göm­ul. Eins og Jón bóndi var þá. Bráðum get ég sagt sög­ur. Af fyll­er­íum með hinum ýmsu lífs­drukknu skáld­um. Hver nennir að hlusta?

Meira úr sama flokkiÁlit