Um hvað ætti skólamálaumræðan að snúast?

Magnús Þorkelsson skólameistari segir samfélagssáttmála þurfa að vera um um tilgang og markmið skólastarfs.

Auglýsing

Und­an­farnar vikur hefur mikið verið fjallað um skóla­mál. Stjórn­mála­flokkar hafa ályktað, umfjöllun verið áber­andi um kenn­ara­mennt­un, starfs­menntun og fleira mætti telja. Yfir­vof­andi kenn­arskortur grunn­skóla, löngu þekktur kenn­ara­skortur leik­skóla og fleira hafa kallað á lausnir til að fá fleiri í kenn­ara­nám. Spurt hefur verið hvers vegna við erum ekki að ná árangri í að heilla ungt fólk í verk­nám, en sú bar­átta hefur staðið í lið­lega hálfa öld. Þá takast menn á um mis­mun­andi rekstr­ar­form skóla. For­maður FG, Ólafur Lofts­son, hefur bent á að það séu þús­undir ein­stak­linga sem eru með rétt­indi en starfa ekki við kennslu.

Getur verið að við séum ekki að horfa á málið úr réttri átt? Að það sé ekki nem­endum að kenna að ekki fáist fleiri í verk­nám? Að það séu ekki ein­göngu fjár­munir sem heilla fólk inn í kennslu­stof­urnar til að vinna með ungu fólki og börn­um?

Þegar rætt er um skóla­mál hér á landi þá snýst umræðan ákaf­lega mikið um rekstur skóla­stofn­ana og skóla­stiga. Þannig eru launa­mál þeirra sem hjá skól­unum starfa afskap­lega ofar­lega í umræð­unni. Hvernig væri að ræða sífellt marg­brotn­ari aðstæður í skóla­stof­unni, flókn­ara agaum­hverfi og skort á sam­stöðu milli skól­anna og sam­fé­lags­ins?

Auglýsing

Það virð­ist vera þægi­leg lausn í umræð­unni að horfa á skóla­kerfið og velta vöngum yfir rekstraformum og launa­kjör­um. Eiga skólar að vera einka­rekn­ir, reknir af sveit­ar­fé­lögum eða ríki? Eiga fram­halds­skólar að vera bekkj­ar­kerf­is­skólar eða áfanga­skól­ar? Hvernig eflum við starfs­nám, hversu mikla fjár­muni þarf til þess?

Þjóð­kjörnir full­trúar fara oft mik­inn um Pisa könn­un­ina, fjár­muni sem skólar soga til sín og kannski ekki síst um það hvernig skóla gengur að halda sig innan ramma fjár­laga. Sam­tök kenn­ara ræða vita­skuld aðal­lega launa­mál og ráðu­neyti mennta­mála læðir út námskrám með alls­konar frá­bærum til­lögum sem það fylgir illa eft­ir.

Umræðan um til­gang skóla­starfs, mark­mið skóla­starfs og inn­tak þess er frekar lítið áber­andi ef satt skal segja.

Skóla­kerf­ið, frá leik­skóla til fram­halds­skóla hefur til­gang sem lýst er í annarri laga­grein allra laga­bálkanna um þessi skóla­stig. Þar eru talin upp atriði sem skól­inn á að sinna og segir m.a. í ofan­greindum lögum að hlut­verk skóla sé: „að stuðla að alhliða þroska allra nem­enda og virkri þátt­töku þeirra í lýð­ræð­is­þjóð­fé­lagi með því að bjóða hverjum nem­anda nám við hæfi.“ Þá eru talin upp atriði sem skól­inn skal leit­ast við að sinna en þau eru t.d. að „efla sið­ferð­is­vit­und, ábyrgð­ar­kennd, víð­sýni, frum­kvæði, sjálfs­traust og umburð­ar­lyndi nem­enda, þjálfa þá í öguðum og sjálf­stæðum vinnu­brögð­um, jafn­rétti og gagn­rýn­inni hugs­un“ svo nokkuð sé nefnt.

Þessi laga­grein og inn­tak hennar er afar sjaldan til umræðu, innan skól­anna, úti í sam­fé­lag­inu eða af hálfu lög­gjafans. Það kann því að vera rétt að spyrja sig hvort það þurfi að leita nýrra leiða til að efla í raun þá þætti sem menn segj­ast vilja efla.

Tökum starfs­nám­ið. Það er búið að tala um að efla það svo árum skiptir en með litlum árangri. Kannski þarf að skoða nýjar leið­ir. Ill­ugi Gunn­ars­son, fyrrum mennta­mála­ráð­herra benti á það ítrekað að það væri ekki við hæfi að neita ung­mennum um verk­nám vegna þess að þau væru ekki með samn­ing við meist­ara, eins og kraf­ist er í sumum grein­um. Þarna er eitt. Annað er að verð­andi nýnemar heyra orðið á göt­unni um með­al­aldur nem­enda í verk­námi sem er sagður vera lið­lega 20 ár, sem mun hafa fælandi áhrif á börn og for­eldra. Kannski þarf að skoða þennan flöt? Heil­brigð­is­greinar eiga undir högg að sækja m.a. vegna umræð­unnar um heil­brigð­is­kerf­ið. Það virð­ist ekki spenn­andi vett­vangur rétt sem stend­ur.

Annað sem hefur án efa mikil áhrif á umræð­una um fram­halds­skóla er sú umfjöllun sem fer af stað um það hver sé vin­sæl­asti skól­inn. Þetta ger­ist í lok mars, byrjun apríl á hverju ári og byggir á for­inn­ritun 10. bekk­inga í fram­halds­skóla. Val nem­enda í for­inn­ritun byggir á vænt­ingum þeirra til eigin náms­ár­ang­urs sem eru ekki endilga raun­hæf­ar.

Fjöl­miðlar fjalla ekki um þennan vin­sælasta skóla út frá starfi hans, inn­taki hans og öðrum góðum hlutum sem þar fara fram. Hann er ann­ál­aður fyrir félags­líf og þykir und­ir­búa nem­endur sína vel undir frekara nám svo fátt eitt sé nefnt. Um þetta er ekki fjall­að.

Sama gildir um aðra skóla. Metn­að­ar­fullir kórar og leik­verk, grósku­mikið félags­líf, skóla­stefnur s.s. Heilsu­efl­andi fram­halds­skóli, afreks­svið, starfs­brautir fyrir nem­endur með þroska­frá­vik, þjón­usta vegna alls­konar náms­erf­ið­leika, sál­fræði­þjón­usta, jafn­rétt­isum­ræða og kynja­fræði, sam­starf lista­skóla og bók­náms­skóla, inn­leið­ing og beit­ing núvit­undar á öllum skóla­stig­um. Allt er þetta og margt fleira í gangi en vekur ekki áhuga fjöl­miðla.

Birt­ist starf fram­halds­skól­anna í fjöl­miðl­um? Jú, útskrift­ir, sér­lega á vor­in, fá nokkra umfjöll­un, sér­lega þegar um stúd­enta er að ræða. Við sjáum sömu skól­ana í Gettu betur í sjón­varpi ár eftir ár en sú keppni end­ur­speglar ekki skóla­starf. Það verður fróð­legt að sjá hvaða áhrif það hefur að nýir sig­ur­veg­arar hafa birst und­an­farin ár.

Hvað kenn­ara­skort­inn varðar þá væri kannski rétt að fá fram umræðu um til­gang og mark­mið skóla­starfs. Að setja upp eins­konar sam­fé­lags­sátt­mála um þessi atriði, tryggja það að skól­arnir geti staðið undir þeim nið­ur­stöðum og koma á friði í þessu stór­feng­lega kerfi þannig að stjórn­end­ur, kenn­arar og aðrir starfs­menn viti stöðu sína, viti að hverju þeir ganga, viti hvers sé vænst og viti að þeir njóti trausts. Eins og staðan er í dag þá líður skóla­fólki oft eins og það sé við störf í fúa­mýri og hafi ekki fast land að standa á.

Launa­mál, kerf­is­mál, rekstr­ar­mál og Pisa hafa tröll­riðið umræðum um skóla­starf í ára­tugi og á sama tíma hafa ýmis flókin verk­efni marg­fald­ast og marka­línur orðið óljós­ari.

Hví skyldum við vilja verða efst í Pisa? Höfum við áhuga, sem sam­fé­lag, að breyta því sem breyta þarf til að það sé hægt? Viljum við utan­bók­ar­lær­dóm eins og Singa­pore leggur áherslu á? Viljum við greiða laun eins og Finnar gera? Viljum við verk­lag eins og kraf­ist er í Ont­ario? Þetta er órætt með öllu.

Í raun og veru geta menn rif­ist um Pisa eins og þeir vilja, kerfi skóla­starfs og fjár­mál mega fara í sama far­veg. Á meðan menn eru að bera sig saman við önnur lönd að sumu leyti en sleppa lyk­il­at­riðum í þeim sam­an­burði þá komumst við næsta lítið áfram. Þannig má nefna til dæmis að í flestum nágranna­löndum okkar fá nem­endur í fram­halds­skólum náms­styrki auk þess sem náms­gögn eru ókeypis eða því sem næst.

Að mínu viti er það mik­il­vægt að stofna til sam­fé­lags­legrar umræðu sem þarf að snú­ast um inn­tak og til­gang skóla­starfs. Umræðan ætti að hafa þann til­gang að leiða fram hvað þarf til að ná þeim til­gangi sem sam­mæli verður um og byggja upp það inn­tak sem þar kæmi fram.

Inn í þá umræðu er rétt að draga nem­endur og starfs­fólk skól­anna og spyrja hvar þörfin sé brýn­ust. Þá mætti hafa með ráðu­neyt­is­fólk, þing­menn, skóla­stjórn­endur og for­eldra. Það gæti einmitt orðið fróð­legt að hafa nem­endur efst á list­an­um.

Skóla­starf er ekki kostn­að­ur. Skóla­starf er fjár­fest­ing til fram­tíð­ar. Við þurfum að hafa þol­in­mæði til að fjár­festa til lengri tíma. Skyndi­legar breyt­ing­ar, skamm­tíma­sjón­ar­mið og end­ur­tekin átök um sömu málin þjóna ein­göngu því að skaða skóla­starf­ið. Það hvaða form það tek­ur, bekkir, áfang­ar, ára­fjöldi o.s.frv. eru síðan þeir val­kostir sem skól­arnir velja úr þegar stefnan liggur fyr­ir.

Það skiptir engu máli eftir hvaða kerfi skóli starfar. Það eru verk­lag­ið, hug­mynda­fræð­in, lausn­ar­miðað starf og upp­byggi­legur hugs­ana­gangur sem skipta mun meira máli. Jákvæður og kær­leiks­ríkur skóla­bragur vega þyngra en nokk­urt kerfi.

Ég full­yrði að á meðan órói er á kenn­ara­stofum í skólum lands­ins, vegna launa­kjara, óljósra vinnu­krafna og sífellt flókn­ara starfs­um­hverfis þá verður erfitt að heilla fólk í kenn­ara­nám. Ég full­yrði einnig að það verði að breyta umgjörð starfs­náms áður en menn sjái breyt­ing­ar. Og loks er ég næsta sann­færður um það að ef not­aðir eru rangir mæli­kvarðar á skóla­starf, þá fáum við aldrei not­hæfar nið­ur­stöð­ur.

Pen­ingar og kerfi eru ekki það sem mótar skóla­starf. Það er sam­fé­lagið sem gerir það. Með því sýnir það þann metnað sem í því býr gagn­vart börn­unum sín­um, þeim sem taka við land­inu og eiga að stjórna því síð­ar.

Viljum við ekki und­ir­búa þau svo vel að þau geti tekið við og kannski bætt fyrir það sem illa fór hjá þeim sem á undan fóru? Gera eins­konar sam­fé­lags­sátt­mála. Þegar hann liggur fyrir getum við farið að ræða fjár­mál, kerfi og við­líka. Ekki fyrr.

Höf­undur er skóla­meist­ari Flens­borg­ar­skóla

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Saga Japans
Saga Japans
Saga Japans – 25. þáttur: Hefnd köngulóarkonunnar
Kjarninn 29. október 2020
Andlátin í þessari bylgju orðin þrjú
Einn einstaklingur lést á Landspítala síðasta sólarhring vegna COVID-19, samkvæmt tilkynningu á vef spítalans. Andlátin þar eru því tvö á einungis tveimur dögum.
Kjarninn 29. október 2020
Flóttafólk mótmælti í febrúar á síðasta ári.
Flóttafólkið frá Lesbos enn ekki komið til Íslands
Ríkisstjórnin tilkynnti í september að allt að 15 manns, flóttafólk frá Lesbos, myndi bætast í hóp þeirra 85 sem ríkisstjórnin hyggðist taka á móti á þessu ári. Flóttamannanefnd útfærir verkefnið en unnið er að því í samstarfi við m.a. grísk stjórnvöld.
Kjarninn 29. október 2020
Eiríkur Tómasson
Hvers vegna nýja stjórnarskrá?
Kjarninn 29. október 2020
Fjöldi fyrirtækja fór á hlutabótaleið í kjölfar lokana vegna veirufaraldursins í vor.
201 framúrskarandi fyrirtæki á hlutabótaleið
Fyrirtæki sem Creditinfo hefur skilgreint sem framúrskarandi voru líklegri til að hafa farið á hlutabótaleiðina en önnur virk fyrirtæki hér á landi, en tæpur fjórðungur þeirra nýttu sér úrræðið í vor.
Kjarninn 29. október 2020
Benedikt Gíslason bankastjóri Arion banka
Arion banki með of mikið eigið fé
Nýliðinn ársfjórðungur var góður fyrir Arion banka, samkvæmt nýútgefnu ársfjórðungsuppgjöri hans. Bankastjórinn segir bankann vera með of mikið eigið fé.
Kjarninn 28. október 2020
Tilgangur minnisblaðsins „að ýja að því að það séu öryrkjarnir sem frekastir eru á fleti“
Öryrkjabandalag Íslands segir fjármálaráðherra fara með villandi tölur í minnisblaði sínu.
Kjarninn 28. október 2020
Árni Stefán Árnason
Dýravernd – hallærisleg vanþekking lögmanns – talað gegn stjórnarskrá
Kjarninn 28. október 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar