Söngvakeppnir og samviska

Símon Vestarr skrifar um Ísrael og Júróvisjón.

Auglýsing

Árið er 1973. Vor er í lofti í Lúx­em­borg þar sem halda á söngvakeppni evr­ópskra sjón­varps­stöðva og bjóða nýja keppn­is­þjóð vel­komna. Nei, það land til­heyrir ekki Evr­ópu en fellur land­fræði­lega innan útvörpun­ar­svæðis heims­álf­unnar eins og Sam­band evr­ópskra sjón­varps­stöðva skil­greinir það. Þess vegna fær sjón­varps­stöðin IBA aðild að sam­band­inu og nýja þjóðin hefur leika með því að bjóða upp á gospel-skotna grú­vball­öðu með róm­an­tískum texta og keim af Motown-­sál. Áhuga­sömum kemur það mörgum á óvart að nýlið­inn stökkvi beint í fjórða sætið í fyrstu til­raun með lag­inu Ey Sham. Færri undr­ast það þó að fáeinum mán­uðum síðar sé þetta ríki komið í stríð við nágranna sína.

Ríkið heitir nefni­lega Ísr­a­el.

Í apríl 1973 hefur her­nám Ísra­ela á land­svæðum nágranna þeirra staðið yfir í tæp sex ár og aðeins fáeinum mán­uðum fyrir keppn­ina – í sept­em­ber 1972 – horfir heims­byggðin á eft­ir­köst þess her­náms í beinni útsend­ingu, þegar sam­tökin Svarti sept­em­ber ræna ísra­elskum íþrótta­mönnum og þýska lög­reglan klúðrar björg­un­ar­til­raun­inni með þeim afleið­ingum að gísl­arnir eru drepn­ir. Almenn­ings­á­litið á Vest­ur­löndum er almennt Ísra­els megin á þessum tíma og þær raddir sem mót­mæla þátt­töku þess­arar þjóðar í söngvakeppn­inni eru flestar í arabalönd­un­um. Það tekur Ísr­ael ekki nema fimm til­raunir að ná að vinna keppn­ina en þegar það ger­ist sendir það högg­bylgju inn í Mið-Aust­ur­lönd. Jórdanskri útsend­ingu frá keppn­inni árið 1978 er slitið þegar í það stefnir að ísra­elska lagið A-Ba-N­i-Bi beri sigur úr být­um. Jórdanski sjón­varps­þul­ur­inn stað­hæfir meira að segja í lok kvölds að silf­ur­lag Belga hafi unn­ið.

Auglýsing

Fjöru­tíu og fimm árum síðar

Ísr­ael tekur enn þátt í söngvakeppn­inni en margt hefur breyst frá árinu 1973. Fyrir það fyrsta er fólk á Vest­ur­löndum nú með­vit­aðra um þá mann­vonsku sem er fylgi­fiskur her­náms Ísra­ela. Fimm ára­tugir hafa liðið og fólk þekkir orðið stað­ar­heiti sem Ísra­els­her myndi vilja láta falla í gleymsku, svo sem Sabra, Shatila, Jenín og Shahayi­ah. Þján­ingar Palest­ínu­manna eru ekki akademískar og fjar­lægar leng­ur. Við höfum séð of mikið til að líta und­an.

Annað sem breytt­ist var að hægri­st­jórn Benja­mins Net­hanyahu lagði niður sjón­varps­stöð­ina IBA sem var aðili að Sam­bandi evr­ópskra sjón­varps­stöðva. Þetta gerði stjórnin að sögn Net­hanyahu vegna óráðsíu í fjár­málum stöðv­ar­innar en þar sem hann hefur ítrekað full­yrt að mið­ill­inn sé rek­inn af óþarf­lega gagn­rýnum vinstri­mönnum er kannski ástæða til að taka yfir­lýstu ástæð­unni með nokkrum fyr­ir­vara. Sér­stak­lega í ljósi þess að stað­geng­ill IBA – sem heitir IBC – á í nokkrum erf­ið­leikum með að hljóta aðild að Sam­bandi evr­ópskra sjón­varps­stöðva vegna þess að nýi mið­ill­inn upp­fyllir ekki eitt helsta inn­göngu­skil­yrð­ið; nefni­lega það að vera með frétta­flutn­ing.

Umsóknin er enn óaf­greidd.

Ekk­ert leik­fang

Netta kemur sem sagt inn í keppn­ina árið 2018 á sér­stakri und­an­þágu á meðan verið er að ákveða hvort hleypa eigi frétta­lausum rík­is­miðli inn í Sam­band evr­ópskra sjón­varps­stöðva. Og hún vinn­ur.

Flott hjá henni.

Ég við­ur­kenni fús­lega að hafa ekki íhugað að veita Nettu atkvæði mitt, en það var af þeirri ein­földu ástæðu að mér fannst lagið Toy ekk­ert voða­lega spenn­andi. Svona lög eru þannig smíðuð að stuðið þurfi ekki að flækj­ast í flóknum hljóma­gangi, lúm­skri við­lags­brú eða mik­il­feng­legri hækkun heldur hitti mann beint í danstaug­ina. Annað hvort nær lagið manni eða ekki. Það náði mér ekki. En Netta gerði ekk­ert af sér. Hún sýndi mikla hæfi­leika, hug­mynda­auðgi og útgeisl­un. Gull­kis­urn­ar, augn­máln­ingin og tryll­ings­legur flutn­ing­ur­inn voru auk­in­heldur skemmti­leg vísun í jap­anska popp­menn­ingu og boð­skap­ur­inn var jákvæð­ur: menn eiga ekki að koma fram við konur sem dót.

En þeir eiga ekki heldur að koma fram við palest­ínskt fólk sem mein­dýr.

Eftir stendur að keppnin verður í Ísr­ael á næsta ári. Á að snið­ganga hana? Áður en við svörum því þurfum við að taka aðeins til í umræð­unni. Hún er orð­in… tja, hvað skal segja? Hún er svo­lítið bla.

Til hvers að snið­ganga?

Í fyrsta lagi vil ég slá strax út af borð­inu allt tal um að söng­konan skuldi Japönum afsök­un­ar­beiðni fyrir það að atriði hennar skuli hafa verið sett saman undir sterkum áhrifum af jap­anskri menn­ingu. Ég mun ekki eyða fleiri orðum í það auka­at­riði enda grunar mig að fáir leggi mikið upp úr því. Það er altjent allt önnur umræða.

Í öðru lagi vil ég enn og aftur taka það fram að Netta er ekki sek um neitt annað en að gera ógeðs­lega flott atriði. Hún er tón­list­ar­mann­eskja og gerði vel það sem tón­list­ar­fólk á að gera. Hún skemmti fólki. Það þýðir samt ekki að snið­ganga sé óhugs­andi. Þeir sem beita fyrir sig þeim rökum að ekki eigi að snið­ganga Júró­visjón af því að Netta hafi ekki drepið Palest­ínu­mann á svið­inu mis­skilja algjör­lega út á hvað slíkar mót­mæla­að­gerðir ganga.

Það að halda stóra alþjóð­lega söngvakeppni eins og Júró­visjón hefur í för með sér heil­mikla fjár­hags­lega inn­spýt­ingu í rík­is­kassa gest­gjafanna, auk jákvæðra áhrifa á alþjóð­lega ímynd þeirra. En ef nógu margar sjón­varps­stöðvar í SES setja þann fyr­ir­vara við þátt­töku sína á næsta ári að her­nám­inu ljúki eða t.a.m. að land­nema­byggðum fjölgi ekki þá mynd­ast félags­legur og efna­hags­legur þrýst­ingur sem getur haft veru­leg áhrif á utan­rík­is­stefnu Ísra­els­manna. Þeir sem rang­hvolfa augum yfir þess­ari full­yrð­ingu ættu að kynna sér sög­una á bak við lagið Sun City, sem tugir frægra tón­list­ar­manna gáfu út árið 1985 til að senda þau skila­boð til stjórn­valda í Suður Afr­íku að aðskiln­að­ar­stefnan þar á bæ væri óásætt­an­leg (I ain’t gonna play Sun City).

Gildi þess að standa í aft­ur­lapp­irnar

Lista­menn hafa menn­ing­ar­kap­ít­al. Áhrifa­mátt. Hið sama á við um menn­ing­ar­veitur eins og Rúv. Og hörð afstaða sem byggir á rétt­sýni veitir öðrum inn­blástur til að slást í hóp­inn. Stevie Van Zandt og félagar lögðu ekki aðskiln­að­ar­stefn­una að velli með lag­inu Sun City. En yfir­lýs­ingin skipti máli. Íslenska utan­rík­is­ráðu­neytið lagði ekki heldur Sov­ét­ríkin af velli með því að við­ur­kenna sjálf­stæði Lit­há­ens árið 1991. En yfir­lýs­ingin skipti máli. Snið­ganga Rúv á Júró­visjón 2019 myndi ekki neyða Ísr­ael út af her­teknu svæð­un­um. En yfir­lýs­ingin myndi skipta máli. Breyt­ingar eru eins og haf­alda sem bygg­ist upp smám saman áður en hún skellur á strönd­inni.

Í þriðja lagi þurfum við að sópa öllum whata­bout-isma út í sand­kassa þar sem hann á heima. Engin hræsni felst í því að snið­ganga ísra­elskar vörur (efn­is­legar eða menn­ing­ar­leg­ar) þrátt fyrir að aðrar þjóðir fremji voða­verk án þess að vera refsað á sama hátt fyrir það. Það er engin vörn fyrir Ísr­ael að segja t.d. að Sádí-­Ar­abía sé verri. Ill­gjörða­stærð­fræði er aðferð sið­blind­ingja til að grugga umræðu. Snið­göngu­að­gerðir gegn ríkjum sem traðka á fólki byggja ekki á altækum mórölskum útreikn­ingi heldur her­kænsku. Þær virka á suma og aðra ekki. Þá kemur það ekki heldur mál­inu við þótt árás­ar­að­il­inn sé lýð­ræð­is­ríki eða að trúaröfga­menn sé að finna á meðal þolenda­þjóð­ar­inn­ar. Stjórn­ar­form ríkis gefur því ekki leyfi til að skjóta óvopn­aða mót­mæl­endur og kalla það sjálfs­vörn.

Ekki hægt að halda og sleppa

Í fjórða lagi þýðir ekk­ert að tjalda því til að snið­ganga sé slæm af því að Netta sé svo jákvæð fyr­ir­mynd fyrir les­b­íur eða að text­inn sé svo gott inn­legg í umræð­una um #metoo. Þetta eru auð­vitað sann­indi en hitt er líka satt að Ísr­ael fremur stríðs­glæpi. Við þurfum að vaxa upp úr þeim barna­skap að halda að allt sé ann­að­hvort/eða. Hæfi­leik­a­ríkt lista­fólk með skarpa jafn­rétt­is­sýn getur alist upp í landi þar sem viss hópur fólks nýtur engra mann­rétt­inda. Við getum snið­gengið Júró­visjón í Ísr­ael þrátt fyrir að fíla Nettu.

Þess utan felst viss mót­sögn í því að bera boð­skap Nettu fyrir sig sem rök gegn snið­göngu. Ef tón­list og póli­tík eru svo aðskilin fyr­ir­bæri að það megi ekki tala um Palest­ínu í tengslum við Júró­visjón þá hlýtur það sama að gilda um Nettu; að það megi ekk­ert tala um boð­skap lags hennar í tengslum við snið­göng­una. Við getum ekki bæði haldið og sleppt póli­tísku vídd­inni.

Í fimmta og síð­asta lagi eru það ekki rök gegn snið­göngu að sú leið hafi ekki verið farin áður. Að þessar raddir hafi ekki verið uppi þegar Selma fór til Jer­úsalem 1999. Eða að eng­inn hafi talað um snið­göngu fyrr en Netta hafi unn­ið. Það þýðir bara að haf­aldan hafi stækkað með tím­an­um. Að heims­byggðin sé loks­ins reiðu­búin að senda Ísra­elum þau skila­boð að her­námið sé ekki í boði leng­ur.

Stöndum saman

Ég hef sjálfur ekki verið algjör­lega sjálfum mér sam­kvæmur í þessum efn­um. Ég kaupi ekki vörur sem ég veit til þess að hafi verið fram­leiddar á Vest­ur­bakk­anum en ég fór í bíó á kvik­mynd­ina Wonder Woman þrátt fyrir að vita af stuðn­ings­yf­ir­lýs­ingum leikkon­unnar Gal Gadot til fyrrum félaga sinna í ísra­elska hernum á meðan inn­rásin í Gaza stóð yfir um sum­arið 2014. Met­ingur um það hver sé með næm­ustu sam­fé­lags­sam­visk­una er álíka kjána­legur og reð­ur­mæl­inga­keppni. Ég fikra mig áfram í þessum efnum eins og allir aðrir og stundum næ ég ekki að vera 100% sam­kvæmur sjálfum mér.

En eigum við ekki að standa öll saman í þetta sinn? Mér myndi þykja það geysi­sterk skila­boð í þágu mann­rétt­inda ef Rúv myndi snið­ganga Júró­visjón 2019. Mér finnst það ekki einu sinni flókin ákvörðun þegar búið er að sía alla botn­leðj­una úr sam­tal­inu.

Meira úr sama flokkiAðsendar greinar