Spriklandi líf í bók Birgittu Haukdal

Auglýsing

Að skrifa er leið til skiln­ings en leiðin að skiln­ingi getur kostað átök. Maður skrifar eins og upp­lifunin í augna­blik­inu býður upp á að rétt­ast sé að orða eitt­hvað ákveð­ið. Í augna­blik­inu. Augna­bliki síðar getur manni fund­ist eitt­hvað ann­að. En því að gefa út bækur fylgir óhjá­kvæmi­lega að opin­bera hug­ar­heim sinn. Því þó að sá sem skrifi sé ein­ungis að skálda, þá kemur skáld­skap­ur­inn úr hug­ar­heimi höf­und­ar. Hann er upp­spretta sköp­un­ar­inn­ar.

Ástæða þess að ég skrifa þetta núna er gagn­rýni hjúkr­un­ar­fræð­inga á meinta ster­íó­típíska birt­ing­ar­mynd starfs þeirra í nýrri barna­bók eftir Birgittu Hauk­dal: Lára fer til lækn­is. Gagn­rýnin hófst með face­book­færslu hjúkr­un­ar­fræð­ings­ins Sól­veigar Auðar Hauks­dóttur og end­aði, að mér skil­st, í þess­ari vana­legu til­finn­inga­þrungnu hakka­vél spjall­þráð­anna. Ég hef ekki séð bók­ina en skilst á fréttum að þar tali hún um hjúkr­un­ar­konu í stað hjúkr­un­ar­fræð­ings, starfs­heiti sem varð úrelt þegar hjúkr­un­ar­fræði varð að háskóla­námi, og að mynd hjúkr­un­ar­fræð­ings­ins í sög­unni, kona í kjól með kappa, sé ekki í takt við veru­leik­ann í dag.

Að flækj­ast í hug­ar­heimi sínum

Af þessu að dæma er gagn­rýnin ábend­ing Sól­veigar Auðar bæði rétt­mæt og þörf. Á móti kemur að gagn­rýni sem þessi er ekki í eðli sínu – og á ekki að vera – árás á höf­und­inn. Hún þarf að heyr­ast en höf­und­ur­inn þarf samt ekki að taka henni per­sónu­lega. Ég get huggað Birgittu með því að ég hef sjálf, sem skrif­andi mann­eskja á tímum hug­mynda­legra umbrota, upp­lifað fleiri svona byltur en ég hef tölu á. Bæði eftir útgáfu á bókum og í umræðu út af ein­hverju sem ég hef skrifað á sam­fé­lags­miðla eða í fjöl­miðla og sagt í við­töl­um. Að skrifa um hluti sem tengj­ast til dæmis fjöl­menn­ingu, kynja­hlut­verk­um, trú­ar­brögðum eða menn­ing­ar­á­tökum er ákveðin áhættu­hegðun í sjálfu sér.

Auglýsing

Ég veit ekki hversu oft ég hef lagt upp með góðan ásetn­ing en flækt mig í inn­grónum hug­ar­heimi; afsprengi þess hvernig ég varð ég, og hrasað um eigið orða­lag. Afhjúpað for­pok­aða hugsun af því ég skildi ekki það sem ég skrif­aði fyrr en ég hafði birt það, fengið að sjá það í marg­þætt­ara sam­hengi og upp­lifað við­brögð við því. Þannig getur höf­undur orðið eyrna­merktur for­dómum sem hann lagði þó upp með að skrifa gegn. Já, krakkar mín­ir! En einmitt þetta, öll þessi nið­ur­læg­ing sem maður sækir end­ur­tekið í, hún er dýr­mæt. Hún er lær­dóm­ur­inn, þróun hug­mynda manns í sam­fé­lagi og heimi þar sem hug­myndir okkar um mann­lífið eru stöðugt að þró­ast og blakta á marg­tóna gráum svæð­um. Við verðum að þora að tjá okkur en við verðum líka að þora að hlusta. Njóta þess að vera í eld­fimu sam­tali til að mjakast áfram til skiln­ings.

Í sjálfu sér verður bókin þarfari en í fljótu bragði virð­ist, einmitt út af þess­ari umræðu. Það má lesa hana og ræða um leið við börnin um hvernig tím­arnir breyt­ist og menn­irnir með, hvernig litið var á starf hjúkr­un­ar­fræð­inga hér áður fyrr og hvernig það hafi breyst og af hverju. Ég ætla að kaupa bók­ina, lesa hana með syni mínum og rabba einmitt um þetta við hann. Ef bókin er skoðuð með þessum gler­aug­um, þá á hún meira og dýpra erindi en ella – þó að það hafi ekki verið upp­haf­legi ásetn­ingur höf­und­ar. Bækur eru sjálf­stæð­ar, eitt er höf­und­ur­inn, annað verk hans sem lifir sjálf­stæðu lífi.

Femíníska flagðið

Í fljótu bragði rámar mig í franska bók, Ther­esu eftir François Mauri­ac, um konu sem fór svo illa með mann sinn, að mati höf­und­ar, að hann varð að skrifa sér­staka smá­sögu eftir útkomu bók­ar­innar svo Ther­esa fengi enn mak­legri mála­lok en í sjálfri skáld­sög­unni. Þessi skrif Úlf­hildar Dags­dóttur um umrædda bók fann ég á vef bók­mennta­borg­ar­innar en þau eru bútar úr lengri grein.

„Ther­esa, sem kom fyrst út árið 1927, er bók sem kall­ast á sér­lega áhuga­verðan hátt á við tvenna tíma, sinn eigin og svo hinn alræmda nútíma. Þetta kemur ekki ein­ungis fram í skáld­sög­unni sjálfri heldur þeim ummælum höf­undar um eigin sögu­per­sónu, að hún sé ógeð­felld.“

Síðar í umfjöll­un­inni skrifar Úlf­hild­ur: „Ther­esa segir frá ungri konu sem gift­ist ungum manni og eitrar svo fyrir hon­um. Hann lifir þó af. Hjóna­bandið er hag­kvæmn­is­hjóna­band, leifar af hug­mynda­heimi fyrri ald­ar, en Ther­esa og eig­in­mað­ur­inn Bern­harður eru afkom­endur land­eig­enda, mark­miðið er að sam­eina jarðir og allt það. Ther­esa sker sig úr umhverfi sínu fyrir gáf­ur, það er ítrekað að hún sé ekki fög­ur, en hafi per­sónu­töfra - gáf­urnar telj­ast henni ekki til tekna.“

Og þessi klausa Úlf­hildar segir kannski allt sem segja þarf: „Karl­veldið með sinni ofurá­herslu á fjöl­skyld­una sem verður Ther­esu skelfi­legra fang­elsi en nokkuð annað er hér dregið sterkum dráttum óhugn­að­ar, án þess að eiga nokkuð skylt við femín­isma sem slík­an. Á sínum tíma dáð­ist ég að því að karl skyldi geta skrifað svona um konu og enn get ég ekki annað en undr­ast og hrif­ist.“

Að skrifa er að lifa

Verkið Ther­esa er klassík – á for­sendum sín­um. En höf­undur var barn síns tíma – eins og við öll. Það síð­asta sem hvarfl­aði að honum var að búa til femíníska hetju. En Ther­esa sá við hon­um. Á end­anum umbreytt­ist verkið úr sögu um vand­ræða­konu í sögu um femíníska fyr­ir­mynd sem konur seinni tíma tóku upp á sína arma. Fyrir vikið varð bókin – bókin hans – að klassík. Ekki á hans for­send­um, en á for­sendum umheims í stöðugri þró­un. Bókin varð merki­legri en höf­und­ur­inn. Eins og svo oft!

Og svo dýr­mæt í sjálfri sér, bókin sem hann skrif­aði. Það þurfti hann, einmitt þennan mann, til að hún yrði til. Raunin er sú að umdeild verk vekja oft nauð­syn­lega umræðu í sam­fé­lag­inu – sem hefði jafn­vel ekki átt sér stað ef ekki fyrir til­urð þeirra. Og verkin lifa og merk­ing þeirra umbreyt­ist í ljósaflökti tím­ans; þannig er skemmst að minn­ast áhuga­verðrar femínískrar afbygg­ingu á Sölku Völku, nýlega í Borg­ar­leik­hús­inu, þegar banda­ríski leik­stjór­inn Yana Ross rót­aði rót­tækt í verk­inu og um leið í rót­grónum hug­myndum áhorf­enda.

Að skrifa er að lifa. Læra og skilja af því sem maður lætur frá sér. Það er svo dýr­mætt að fólk skrifi, líka þó að það sé hægt að hanka það á hinu og þessu. Því texti lifir fólk. Og hann dæmir sig sjálf­ur, afhjúpar sig og afbygg­ir. En til­veru­réttur þess­arar birt­ing­ar­myndar hug­ar­heima okk­ar, texti, er óum­deil­an­leg­ur. Frelsið til að skrifa, frelsið til að gefa út gagn­rýn­is­verðar bæk­ur, frelsið til að teikna mynd sem reyn­ist á einn eða annan hátt vera skrum­skæl­ing. Við eygjum ekki hugs­an­lega skrum­skæl­ingu nema við sjáum verkið og fáum færi á að íhuga hvað okkur finnst umhugs­un­ar­vert. Kaupum því bók­ina, lesum hana á for­sendum henn­ar, pælum í henni með börn­unum okk­ar. Lesum og ræðum sam­an. Í heims­bók­mennt­un­um, jafnt sem í hvers konar skrifum nútím­ans, úir og grúir af úreltum við­horf­um. Allir sem skrifa opin­ber­lega geta lent í einmitt því sem Birgitta upp­lifir nú. Það bara fylg­ir. Því við erum bara við, þessar mann­eskj­ur.

Skipa sérstakan stýrihóp um samfélagsleg og hagræn viðbrögð við Covid-19 veirunni
Stýrihópurinn mun leggja mat á stöðuna og nauðsynleg samfélagsleg og efnahagsleg viðbrögð á hverjum tíma.
Kjarninn 28. febrúar 2020
Hörður Arnarson, forstjóri Landsvirkjunar.
Landsvirkjun hagnaðist um 13,6 milljarða króna í fyrra
Lágt álverð á heimsmarkaði, sem tryggir minni tekjur af raforkusölu til stærsta viðskiptavinar Landsvirkjunar, og stöðvum á kerskála Rio Tinto í Straumsvík, drógu úr hagnaði Landsvirkjunar í fyrra. Eigið fé ríkisfyrirtækisins er um 271 milljarður króna.
Kjarninn 28. febrúar 2020
Hjördís Björk Hákonardóttir
Málsvörn dómskerfis – sjálfstæði dómstóla og traust til þeirra
Kjarninn 28. febrúar 2020
Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra kynnti skýrsluna og áætlunina í morgun.
900 milljarðar króna í uppbyggingu innviða á næstu tíu árum
Framkvæmdum sem kosta 27 milljarða króna verður flýtt á næsta áratug. Stefnt að því að ljúka uppbyggingu ofanflóðavarna árið 2030.
Kjarninn 28. febrúar 2020
Þrátt fyrir umtalsverðan samdrátt í komu ferðamanna til Íslands var ágætis hagvöxtur hérlendis í fyrra.
Hagvöxtur í fyrra var enn meiri en áður var áætlað, eða 1,9 prósent
Nýjustu tölur Hagstofunnar sýna að hagvöxtur í fyrra var 1,9 prósent. Það er mikill viðsnúningur frá nóvembertölum hennar sem reiknuðu með samdrætti á síðasta ári. Mjög öflugur vöxtur var á fjórða ársfjórðungi.
Kjarninn 28. febrúar 2020
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Hvað eru símamyndgæði?
Kjarninn 28. febrúar 2020
„Svo kem ég bara heim og tek af þér djobbið“
Fyrrverandi bæjarstjóri á Ísafirði segir að hann hafi aldrei notið stuðnings Sjálfstæðisflokksins. Eftir snjóflóðin í síðasta mánuði hafi verið rifist á bæjarstjórnarfundi um „kjánalega hluti eins og hver ætti að taka á móti forsætisráðherra.“
Kjarninn 28. febrúar 2020
Harvey Weinstein er 67 ára. Hann á 5-29 ára fangelsisdóm yfir höfði sér.
Sigur fyrir „ófullkomin fórnarlömb“ kynferðisofbeldis
Konurnar sem Harvey Weinstein var sakfelldur fyrir að brjóta gegn kynferðislega áttu í samskiptum við hann eftir að ofbeldið átti sér stað. Það er dæmigerð hegðun fórnarlamba en ekki undantekning. „Fullkomið fordæmismál“ segir lagaprófessor.
Kjarninn 28. febrúar 2020
Meira eftir höfundinnSkoðun