Þverstæður í tengslum við kjarasamninga

Þórólfur Matthíasson segir að norrænt kjarasamnings- og samfélagslíkan sé samfélagssáttmáli um að setja almenna velferð sem höfuðmarkmið í rekstri þjóðfélagsins.

Auglýsing

Í tengslum við kjara­samn­ings­gerð á Íslandi er mikið talað um nor­rænt sam­fé­lags eða launa­setn­ing­ar­lík­an. En svo virð­ist sem hver og einn þeirra aðila sem um véla skilja hug­takið nor­rænt sam­fé­lags­líkan þeim skiln­ingi sem þeim hent­ar. 

„Nýja" verka­lýðs­for­ystan ein­blínir á hátt lág­launa­stig. Atvinnu­rek­endur (og „gamla“ verka­lýðs­for­ystan) ein­blína á hóf­stilltar launa­hækk­anir á grund­velli fram­leiðni­þró­unar (eða þró­unar á verð­lagi útflutn­ings­greina). „Gamla“ verka­lýðs­for­ystan reyndi að setja launa­breyt­ingum ann­arra aðila en eigin félags­manna ósveigj­an­legan ramma. 

Jafn­framt hefur „gamla“ og „nýja“ verka­lýðs­for­ystan lagt ofurá­herslu á að halda aftur af hækk­unum í efri þrepum launa­ska­l­ans. Æðstu emb­ætt­is­menn eru þar alltaf í skot­lín­unni, stundum með réttu, stundum ekki. Stundum er spjótum beint að háskóla­mennt­uðum opin­berum starfs­mönnum líka. Þau spjóta­lög „gömlu“ verka­lýðs­for­yst­unnar bára þann árangur haustið 2016 að rík­is­á­byrgð á líf­eyri opin­berra starfs­manna var afnumin gegn loðnum lof­orðum um bætur í formi grunn­launa­hækk­ana. Þá hefur „nýja“ verka­lýðs­for­ystan lagt áherslu á viða­miklar breyt­ingar á tekju­skatts­kerf­in­u. 

Auglýsing
Megininntak þeirra breyt­inga er að færa kaup­mátt skatt­frels­is­marka til þess sem var árið 1988 þegar stað­greiðslu­kerfið var tekið upp. Ljóst er að slík breyt­ing ein og sér er afar kostn­að­ar­söm og verður ekki fram­kvæmd nema með grund­vallar breyt­ingum annað tveggja á skatt­kerf­inu eða útgjalda­kerfum eða hvoru tveggja. Greini­legt að hver og einn aðil­anna á vinnu­mark­aðnum skilur hug­takið „nor­rænt sam­fé­lags­lík­an“ sínum skiln­ingi.

En hvað er nor­ræna kjara­samn­ings- og sam­fé­lags­líkan­ið? Það er sam­fé­lags­sátt­máli um að setja almenna vel­ferð sem höf­uð­mark­mið í rekstri þjóð­fé­lags­ins. Í þessu felst að mark­miðið er ekki að hámarka lands­fram­leiðslu á mann eða að hámarka með­al­tal pen­inga­legra eigna á mann. Þvert á móti er horft bæði til dreif­ingar tekna og stöðu með­al­tala. Til þess að ná mark­mið­inu um mikla almenna vel­ferð þarf engu að síður mjög fram­leiðið atvinnu­líf, mik­inn sköp­un­ar­mátt í atvinnu­líf­inu, mik­inn hreyf­an­leika á vinnu­afl­inu og öfl­ugt mennta­kerfi. Það þarf líka öfl­ugt end­ur­mennt­unar og atvinnu­leys­is­úr­lausna­kerfi og afar öfl­ugt og víð­tækt vel­ferð­ar­kerfi. Leiðin til þess að ná umræddum mark­miðum felst t.d. í að hafa lág­marks­laun mjög há og gera þannig ófram­leiðnum fyr­ir­tækjum ókleyft að starfa í land­inu (LM Eric­son og Nokia fundu upp far­sím­ann, en hættu fjölda­fram­leiðslu þeirra þegar erfitt reynd­ist að keppa við lágkostn­að­ar­lönd).

Það kostar líka tals­verða skatt­heimtu þar sem næstum allir taka þátt í að greiða skatta. Og það þýðir líka að atvinnu­þátt­töku­hlut­fall er nokkru lægra en hjá okkur nú (76-82%, á móti 88% á Ísland­i). Enn­fremur krefst nor­ræna sam­fé­lags­líkanið þess að til staðar séu mjög virkar mennta- og rann­sókn­ar­stofn­an­ir, mjög virk atvinnu­mark­aðsúr­ræði o.s.frv.

Auglýsing
Í tengslum við kjara­samn­ingslot­una 2015 var SALEK nokk­urs konar töfra­orð. SALEK var kynnt sem nor­rænt samn­inga­lík­an, þó inn­tak þess væri mun tak­mark­aðra en lýs­ingin hér að ofan. SALEK stendur fyrir Sam­starf um Launa­upp­lýs­ingar og Efna­hags­for­sendur Kjara­samn­inga. Eins og nafn­ið, og útfærsla, ber með sér er ein­blínt væri á launa­mynd­un­ar­þátt­inn án þess að huga að öðrum þáttum sam­fé­lags­sátt­mála Nor­ræna lík­ans­ins. Í aðdrag­anda samn­ingslot­unnar nú hefur varla verið minnst á SALEK. En heild­ar­sýn­ina vantar enn­þá. Dæmi: Kröfur hinnar „nýju“, rót­tæku verka­lýðs­hreyf­ingar er að hækka ráð­stöf­un­ar­tekjur lág­marks­launa mjög mik­ið. Bent er á að því megi ná fram með skatta­lækk­un­um. Á sama tíma er áfram gerð krafa um nor­rænt þjón­ustu­stig á vel­ferð­ar­svið­inu. Þetta gengur heldur ekki upp. Það er ekki hægt að halda uppi nor­rænu vel­ferð­ar­kerfi og und­an­þiggja stóran hluta þegn­anna undan skatt­heimt­unni. Það er ekki hægt að fá trygg­ing­ar­vernd án þess að borga iðgjald­ið, það á alveg jafnt við hvort heldur veit­andi þjón­ust­unnar er einka­rekið trygg­ing­ar­fé­lag eða rík­is­sjóð­ur.

Þegar til lengri tíma er litið má velta fyrir sér hvort það sé ekki þver­stæðu­kennt að ætla sér að byggja upp hálaunaum­hverfi á Íslandi á grund­velli ferða­þjón­ustu. Ferða­þjón­usta er í grunn­inn lág­launa­starf­semi þar sem flug­liðar og hót­el­starfs­fólk á Íslandi er í beinni sam­keppni við flug­liða í Lett­landi eða Lit­háen og hót­el­starfs­fólk á Spáni, Tyrk­landi o.s.frv. Sömu­leiðis erum við stöðugt minnt á að til þess að ferða­þjón­ustan geti starfað þarf að halda uppi dýrum innviðum í formi sam­göngu­kerfis (veg­ir, brýr, flug­vell­ir), í formi bráða­þjón­ustu á heil­brigð­is­svið­inu, í formi bráða­við­bragðateyma björg­un­ar­sveita, lög­gæslu, sjúkra­flutn­inga­fólks og þyrlu­sveita. Vægi ferða­manna í þessum útgjöldum hlýtur að vera meiri á Íslandi en í mörgum öðrum löndum vegna strjál­býlis lands­ins og vegna þess hversu margir ferða­menn­irnir eru í sam­an­burði við heild­ar­fjölda lands­manna. Næstum allur er þessi kostn­aður er greiddur af almennu skatt­fé. Vissu­lega kemur hluti skatt­tekna af ferða­þjón­ust­unni, en enn er þeirri spurn­ingu ósvarað hvort hreinar tekjur af ferða­þjón­ust­unni geti staðið undir því að greiða laun sem eru sam­keppn­is­fær við laun í hátækni­greinum og jafn­framt að greiða fyrir það auka­á­lag sem greinin veldur á innviðum og sam­göngu­kerf­um. Kannski ættu stjórn­völd og aðilar vinnu­mark­að­ar­ins að koma sér saman um vand­aða mótun fram­tíðar atvinnu­stefnu fyrir lýð­veldið Ísland?

Höf­undur er pró­fessor í hag­fræði við Háskóla Íslands, hefur fjallað um vinnu­mark­aðstengd mál­efni í kennslu og rann­sóknum og á sæti í stjórn og samn­inga­nefnd Félags pró­fess­ora við rík­is­há­skóla.

Rakel Guðmundsdóttir
Sumt þarf að banna
Leslistinn 15. janúar 2019
Brexit-samningi May hafnað í breska þinginu
Næstu skref í Brexit-málinu eru óljós. Vantrausttillaga er líkleg.
Kjarninn 15. janúar 2019
Norski bankinn DNB hefur verið álitinn besti kosturinn
DNB bankinn norski, þar sem norska ríkið er stærsti eigandi, hefur þó nokkra stóra viðskiptavini hér á landi. Ef Íslandsbanki verður seldur þykir hann spennandi kostur sem kaupandi.
Kjarninn 15. janúar 2019
ÚR kærir ákvörðun Fiskistofu til ráðuneytis
Útgerðarfélag Reykjavíkur segir að allt verði gert til að hnekkja ákvörðun Fiskistofu.
Kjarninn 15. janúar 2019
Sara Dögg Svanhildardóttir
Birtir til í Garðabæ
Kjarninn 15. janúar 2019
Gylfi Arnbjörnsson, fyrrverandi forseti ASÍ.
Gylfi Arnbjörnsson sækir um stöðu ráðuneytisstjóra
Fyrrverandi forseti Alþýðusambands Íslands sækir um stöðu ráðuneytisstjóra í heilbrigðisráðuneytinu.
Kjarninn 15. janúar 2019
Mögu­leg­ar laga- og reglu­breyt­ing­ar ræddar á fundi for­sæt­is­nefnd­ar
Samkvæmt forseta Alþingis voru mögu­leg­ar laga- og reglu­breyt­ing­ar ræddar á fundi for­sæt­is­nefnd­ar í gær til þess að Klausturmálið kom­ist í far­veg. Sú umræða verður tek­in áfram á fundi þing­flokks­formanna í dag.
Kjarninn 15. janúar 2019
Karl Gauti Hjaltason, Inga Sæland og Ólafur Ísleifsson
Ríkisendurskoðandi tjáir sig ekki um fundinn við Ólaf og Karl Gauta
Ríkisendurskoðandi er trúnaðarmaður Alþingismanna og getur því ekki gefið upp hvort Ólafur Ísleifsson og Karl Gauti Hjaltason, fyrrverandi þingmenn Flokks fólksins, hafi átt fund með embættinu á síðasta ári um fjármálastjórnun Ingu Sæland.
Kjarninn 15. janúar 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar