Flugeldafár

Evrópumet í Svifryksmengun. Doktor í lögfræði veltir fyrir sér flugeldafári og hagsmunum almennings, og hvernig þeir eru best varðir.

Auglýsing

Í upp­hafi síð­asta árs var að öllum lík­indum slegið Evr­ópu­met í svifryks­mengun í Smára­hverfi í Kópa­vogi sam­kvæmt opin­berum mæl­ing­um. Um nýaf­staðin ára­mót var meng­unin þrisvar sinnum minni en árið áður. Hún var þó sautján­falt yfir hættu­mörkum eins og rík­is­valdið skil­greinir þau. Meng­unin virð­ist að mestu stafa frá flug­elda­skot­gleði íbúa höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins.

Skað­semi svifryks

Af lestri minn­is­blaðs Kópa­vogs­bæjar um var­huga­verða mengun í Dal­smára um ára­mót frá í sept­em­ber verður varla dregin önnur ályktun en að um hættu­legt ástand sé að ræða. Í minn­is­blað­inu segir m.a:

„Ýmis efna­sam­bönd er að finna í flug­eldum og mörg þeirra eru skað­leg heilsu manna og dýra. Áhrif svifryks á heilsu manna er m.a. háð stærð agn­anna en minnstu agn­irnar ... kom­ast djúpt í lungu manna og geta safn­ast þar fyrir eða farið út í blóð­rás. Ef málmar eða PAH sam­bönd eru í ryk­inu eykst hættan enn frekar fyrir heilsu manna. Smæstu agn­irnar eru taldar geta haft veru­leg áhrif á heilsu og þroska barna. Helstu sjúk­dómar sem raktir eru til svifryks­meng­unar eru önd­un­ar­færa­sjúk­dómar og hjarta- og æða­sjúk­dóm­ar.“

Auglýsing

Í minn­is­blað­inu er m.a. hvatt til að „skoðuð sé betur mögu­leg hætta af málmum í flug­eldum og áhrifum á jarð­veg og umhverfi með mögu­legum lang­tíma­á­hrifum á lýð­heilsu.“ Í minn­is­blað­inu er auk þess bent á að „rann­sóknir á upp­söfn­uðum málmum í jarð­vegi eru fáar ef nokkrar í umhverfi brenna og flug­elda­sýn­inga en ljóst er að málm­arnir í flug­eld­unum safn­ast ein­hvers­staðar fyr­ir.“ Í þessu sam­hengi má benda á að íþrótta­svæði Breiða­bliks, grunn- og leik­skóli eru skammt frá mæli­stöð­inni í Dal­smára.

Rétt­ur­inn til heil­næms umhverfis

Í umræð­unni um þessi mál hefur lítið farið fyrir laga­legum rök­um. Hér verður reynt að draga fram nokkrar rök­semdir sem ekki hafa fengið mikla athygli:

1. Í stjórn­ar­skrár­inni er ákvæði sem kveður á um að allir skuli njóta frið­helgi einka­lífs, heim­ilis og fjöl­skyldu. Sam­bæri­legt ákvæði er að finna í Mann­rétt­inda­sátt­mála Evr­ópu. Sam­kvæmt dóma­fram­kvæmd Mann­rétt­inda­dóm­stóls Evr­ópu fellur réttur til heilsu­verndar og heilsu­fars ein­stak­linga undir frið­helgi einka­lífs sem liður í þeim rétti að geta notið einka­lífs og heim­ilis á frið­sælan hátt.

2. Í Barna­sátt­mála Sam­ein­uðu þjóð­anna, sem lög­festur hefur ver­ið, er kveðið á um skyldu aðild­ar­ríkja til að við­ur­kenna rétt barns til að njóta besta heilsu­fars sem hægt er að tryggja. Auk þess er kveðið á um skyldu aðild­ar­ríkja samn­ings­ins til að gera allar þær ráð­staf­anir sem væn­legar eru til árang­urs og við eiga í því skyni að ryðja úr vegi hefðum sem eru skað­legar heil­brigði barna. 

3. Í Alþjóða­samn­ingnum um félags­leg, efna­hags­leg og menn­ing­ar­leg rétt­indi, sem Ísland er aðili að, hvílir sú skylda á aðild­ar­ríkjum hans að við­ur­kenna rétt sér­hvers manns til þess að njóta lík­am­legrar og and­legrar heilsu að hæsta marki sem unnt er. 

4. Í Félags­mála­sátt­mála Evr­ópu, sem Ísland er aðili að, kemur fram að aðild­ar­ríki hans skuld­bindi sig til að gera við­eig­andi ráð­staf­an­ir, í því skyni að tryggja, að réttur til heilsu­verndar sé raun­veru­lega, er miði m.a. að því að útrýma eftir því sem auðið er orsökum heilsu­leys­is.

5. Í EES-­samn­ingnum segir m.a. að aðgerðir samn­ings­að­ila á sviði umhverf­is­mála skuli grund­vall­aðar á þeim meg­in­reglum að girt skuli fyrir umhverf­is­spjöll. Auk þess kemur fram að kröfur um umhverf­is­vernd skulu vera þáttur í stefnu samn­ings­að­ila á öðrum svið­u­m. 

6. Óbeina til­vísun til rétt­ar­ins til heil­næms umhverfis má ráða af mark­miði laga um holl­ustu­hætti og meng­un­ar­varn­ir, þ.e. „að búa lands­mönnum heil­næm lífs­skil­yrði og vernda þau gildi sem fel­ast í heil­næmu og ómeng­uðu umhverf­i.“

7. Meðal und­ir­stöðu­reglna í inn­lendum sem og alþjóð­legum umhverf­is­rétti er hin svo­nefnda var­úð­ar­regla. Rök­semdin að baki regl­unni er óvissa. Þrátt fyrir óvissu ber eftir sem áður að grípa til fyr­ir­byggj­andi var­úð­ar­ráð­staf­ana jafn­vel þótt ekki sé mögu­legt að sýna fram á orsaka­tengslin á milli til­tek­inna afhafna og áhrifa þeirra.

Réttur brot­inn?

Í ljósi ofan­greinds verður að spyrja hvort að íslenska ríkið standi vörð um rétt íbúa Smára­hverfis í Kópa­vogi til heilsu­verndar og heilsu­fars með því reglu­verki sem nú er til staðar um flug­elda í ljósi mæl­inga um svifryks­mengun um ára­mót. Lyk­il­spurn­ingin hér er hvort rík­is­vald­inu sé stætt á að heim­ila sölu varn­ings sem virð­ist valda jafn mik­illi mengun og raun ber vitni. End­ur­skoðun á mála­flokknum þarf að eiga sér stað.

Grund­vall­ar­hlut­verk rík­is­valds­ins

Björg­un­ar­sveit­irnar eru fyr­ir­ferða­mestur í sölu flug­elda. Spyrja verður hvort það sé eðli­legt að einka­að­il­ar, mest megnis í sjálf­boða­vinnu (sem er virð­ing­ar­vert), sinni einu af grund­vall­ar­hlut­verkum rík­is­valds­ins — að verja borg­ar­ana fyrir hættu og bjarga þeim úr hættu. Til að standa straum af kostn­aði  — sem væri rök­rétt að væri greiddur af rík­inu — flytja þessir aðilar inn og selja vöru sem hefur mengun í för með sér, veldur tjóni á munum og skaðar fólk (í sumum til­fellum var­an­lega). Oft er látið eins og það sé hálf­gerð skylda að versla umrædda vöru af björg­un­ar­sveit­unum svo þær geti sinnt hlut­verki rík­is­valds­ins. Á rík­is­valdið ekki að koma meir að þessum mála­flokki eða hrein­lega taka hann yfir? Er ekki eitt­hvað bogið við þetta?

Höf­undur er íbúi Smára­hverfis í Kópa­vogi og dós­ent við laga­deild Háskól­ans í Reykja­vík.



Rakel Guðmundsdóttir
Sumt þarf að banna
Leslistinn 15. janúar 2019
Brexit-samningi May hafnað í breska þinginu
Næstu skref í Brexit-málinu eru óljós. Vantrausttillaga er líkleg.
Kjarninn 15. janúar 2019
Norski bankinn DNB hefur verið álitinn besti kosturinn
DNB bankinn norski, þar sem norska ríkið er stærsti eigandi, hefur þó nokkra stóra viðskiptavini hér á landi. Ef Íslandsbanki verður seldur þykir hann spennandi kostur sem kaupandi.
Kjarninn 15. janúar 2019
ÚR kærir ákvörðun Fiskistofu til ráðuneytis
Útgerðarfélag Reykjavíkur segir að allt verði gert til að hnekkja ákvörðun Fiskistofu.
Kjarninn 15. janúar 2019
Sara Dögg Svanhildardóttir
Birtir til í Garðabæ
Kjarninn 15. janúar 2019
Gylfi Arnbjörnsson, fyrrverandi forseti ASÍ.
Gylfi Arnbjörnsson sækir um stöðu ráðuneytisstjóra
Fyrrverandi forseti Alþýðusambands Íslands sækir um stöðu ráðuneytisstjóra í heilbrigðisráðuneytinu.
Kjarninn 15. janúar 2019
Mögu­leg­ar laga- og reglu­breyt­ing­ar ræddar á fundi for­sæt­is­nefnd­ar
Samkvæmt forseta Alþingis voru mögu­leg­ar laga- og reglu­breyt­ing­ar ræddar á fundi for­sæt­is­nefnd­ar í gær til þess að Klausturmálið kom­ist í far­veg. Sú umræða verður tek­in áfram á fundi þing­flokks­formanna í dag.
Kjarninn 15. janúar 2019
Karl Gauti Hjaltason, Inga Sæland og Ólafur Ísleifsson
Ríkisendurskoðandi tjáir sig ekki um fundinn við Ólaf og Karl Gauta
Ríkisendurskoðandi er trúnaðarmaður Alþingismanna og getur því ekki gefið upp hvort Ólafur Ísleifsson og Karl Gauti Hjaltason, fyrrverandi þingmenn Flokks fólksins, hafi átt fund með embættinu á síðasta ári um fjármálastjórnun Ingu Sæland.
Kjarninn 15. janúar 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar