Að velja sér rétt viðmið

Þórólfur Matthíasson telur að aðilar á almenna vinnumarkaðnum hafi flýtt sér heldur mikið við frágang á kjarasamningi þetta árið.

Auglýsing

Í þeim drögum að kjara­samn­ingum sem voru und­ir­rit­aðir í nokkrum flýti 3. apríl 2019 er sett fram það nýmæli að tengja saman launa­taxta og þróun lands­fram­leiðslu á mann næst­liðið ár eins og Hag­stofa Íslands metur þá þróun í 2-3 mán­uðum eftir að árið er lið­ið. Annað nýmæli er að samn­ings­tím­inn er óvenju langur (ná­lægt fjórum árum). Í nágranna­löndum er taktur samn­ings­ferl­is­ins gjarnan sá að heild­ar­samn­ingar eru til tveggja ára, en á „milli­ár­inu“ er litið til þess hvort óvæntir efna­hags­legir atburðir kalli á aðlögun heild­ar­samn­ings­ins. Meðal þeirra atriða sem samn­ings­að­ilar líta þá til er þróun vergrar lands­fram­leiðslu á mann og hlut­fall launa í lands­fram­leiðslu. Mik­il, óvænt breyt­ing þess hlut­falls getur kallað á end­ur­skoðun launa­taxta. 

Sú aðferða­fræði sem boðuð er í nýund­ir­rit­uðum kjara­samn­ingum SA og Efl­ingar og VR og fleiri félaga bendir til þess að aðilar vilji frekar styðj­ast við ein­falda reikni­reglu en að semja um „fram­leiðni­leið­rétt­ing­ar“ á gild­is­tíma samn­ings­ins. Þegar mik­il­vægar ákvarð­anir eru festar í reikni­reglum („algorit­hmum“) er mik­il­vægt að reiknireglan sé „góð“ því vond reikniregla getur haft alvar­legar afleið­ingar í för með sér.

Við­mið við mars­tölur Hag­stof­unnar

Það vekur athygli að samn­ings­að­ilar vilja miða breyt­ingar á hag­vexti á mann við tölur sem Hag­stofan birtir í mars ár hvert, þremur mán­uðum eftir að því ári sem er til skoð­unar lauk. Hag­stofan birtir mæl­ingar sínar á tekju­myndun í hag­kerf­inu á upp­lýs­ingum sem aflað er úr skatta­fram­töl­um. Skatta­fram­töl ein­stak­linga vegna árs­ins 2018 voru ekki komin „í hús“ hjá Rík­is­skatt­stjóra í mars þegar Hag­stofan birti fyrstu tölur um hag­vöxt á mann árið 2018. Þess vegna byggir Hag­stofan á vís­bend­ingum um umsvif (upp­lýs­ingar úr stað­greiðslu- og virð­is­auka­skatts­kerf­unum svo dæmi séu nefnd). Nýrri og betri upp­lýs­ingar munu safn­ast inn fram eftir árinu 2019 en það verður ekki fyrr en árið 2021 eða 2022 sem end­an­legar tölur liggja fyr­ir. Þetta þarf ekki að vera vanda­mál ef breyt­ingar sem verða í hverri end­ur­skoðun Hag­stof­unnar eru litl­ar. En því er ekki að heilsa. 

Auglýsing

Sam­kvæmt yfir­lit sem Hag­stofan hefur veitt mér aðgang að verða umtals­verðar breyt­ing­arnar frá birt­ingu fyrstu talna til end­an­legra talna. Þannig bentu fyrstu tölur til þess að hag­vöxtur á mann á árinu 2017 yrði 1,1%, en nú er talið að hag­vöxtur það ár hafi verið 2,2% (eða 100% meiri)! Fyrstu tölur fyrir 2013 bentu til þess að hag­vöxtur á mann yrði 2,3% en end­an­legar tölur sýna 3,2% vöxt á mann á árinu 2013! Mars­töl­urnar eru því ekki góð við­mið­un.

Lands­fram­leiðsla á mann er ekki góður mæli­kvarði á fram­leiðni

Fyrir nokkrum árum leit­uðu aðilar vinnu­mark­að­ar­ins til helsta vinnu­mark­aðs­sér­fræð­ing Nor­egs (Steinar Hold­en) og báðu hann að gefa ráð varð­andi end­ur­bætur á íslenska samn­inga­kerf­inu. Það er því eðli­legt að horfa til Nor­egs varð­andi fyr­ir­myndir og tækni­lega útfærslu nýj­unga sem aðilar vinnu­mark­að­ar­ins brydda nú upp á. 

Á hverju ári gefur sér­fræði­hópur sem er tengdur öllum helstu aðilum á norskum vinnu­mark­aði út mik­inn bálk af talna­efni og greinir þróun helstu stærða sem máli skipta fyrir launa­mynd­un­ina. 

Í skýrslu tækni­nefnd­ar­innar vegna gerðar kjara­samn­inga á árinu 2019 er því lýst (bls. 84) að stöðugt hlut­fall launa í þátta­tekjum þeirra atvinnu­greina sem skil­greindar eru sem „industri­en“ (jafn­gildir útflutn­ings­at­vinnu­greinum í íslensku sam­hengi) hald­ist stöðugt til lengri tíma lit­ið. Þ.e.a.s. lækki þetta hlut­fall kalli það á launa­hækk­an­ir, hækki það kalli það á aðlögun raun­launa t.d. þannig að nafn­launa­vöxtur haldi ekki í við vænta verð­bólg­u). 

Í sömu skýrslu er líka farið yfir þróun þátta­tekna á tíma­verk í „industri­en“ (bls. 101). Stærðin „verg lands­fram­leiðsla á mann“ er aðeins notuð til að bera saman sam­keppn­is­hæfni norsks atvinnu­lífs við helstu við­skipta­lönd. Aðilar vinnu­mark­að­ar­ins í Nor­egi telja því greini­lega að aðrar stærðir en verg lands­fram­leiðsla á mann skipti máli fyrir launa­mynd­un­ina og kjara­samn­inga.

Skiptir máli hvort miðað er við VLF á mann á Íslandi eða þátta­tekjur á klukku­stund í útflutn­ings­grein­um?

Svarið við spurn­ing­unni er „já“. Þessir tveir mæli­kvarðar stjórn­ast að hluta til af sömu stærð­um, m.a. vegna þess að þátta­tekjur í útflutn­ings­greinum er einn þeirra þátta sem myndar Verga Lands­fram­leiðslu. Þættir sem stækka þátta­tekjur útflutn­ings­greina munu, allt annað óbreytt, hafa áhrif til aukn­inga vergrar lands­fram­leiðslu. En það eru fjöl­margir þættir sem geta valdið því að þessar stærðir hreyf­ist í gagn­stæðar átt­ir, þannig að önnur hækki sam­tímis sem hinn lækk­ar. 

Gefum okkur t.d. að fiskur breyti hegðun sinni þannig að það taki tvö­falt skemmri tíma að ná sama magni af fiski að landi og áður, án þess að veiði­kvótar yrðu aukn­ir. Þátt­ta­tekjur í útflutn­ingi myndu þá ekki breyt­ast mik­ið, þátta­tekjur á unna vinnu­stund í útflutn­ings­greinum myndu hins aukast mik­ið. Breytt hegðun veiði­dýra myndi hins vegar ekki hafa telj­andi áhrif á Verga Lands­fram­leiðslu á mann. 

Annað dæmi: Gefum okkur að atvinnu­þátt­taka auk­ist með því að margir ófag­lærðir sem áður voru utan vinnu­mark­aðar finni sér (lág­launa) störf. Við þetta myndi VLF á mann aukast en VLF á unna stund lækka, jafn­framt því sem lík­legt er þátta­tekjur á unna stund í útflutn­ingi myndi lækka. Það er því hætt við að atburðir sem flestir myndu telja til efna­hags­legra búhnykkja (auk­inn veið­an­leiki sjáv­ar­fangs) myndi ekki hafa áhrif á launa­stigið í land­inu á sama tíma og aukin atvinnu­þátt­taka myndi þvinga atvinnu­rek­endur til að greiða öllum hærri laun!

Árið 2015 jókst verg lands­fram­leiðsla á Írlandi um 26% á sama tíma tekjur í land­inu juk­ust um 5% að nafn­virði. Hefði verið ástæða fyrir aðila vinnu­mark­að­ar­ins á Írlandi að hækka laun um 25% árið 2016 á grund­velli þess­ara upp­lýs­inga? Nei, alls ekki. Árið 2015 flutti Apple skrán­ingu á hug­verka­eign sinni frá skatta­skjólum til Írlands í kjöl­far þrýst­ings frá sam­keppn­is­yf­ir­völdum í Evr­ópu­sam­band­inu. Skatt­tekjur Írska lýð­veld­is­ins juk­ust vissu­lega nokkuð en í grund­vall­ar­at­riðum var um bók­halds­æf­ingu að ræða.

Nið­ur­staða

Aðilar á almenna vinnu­mark­aðnum hafa flýtt sér heldur mikið við frá­gang á kjara­samn­ingi þetta árið. Það er full ástæða fyrir alla aðila að draga djúpt að sér and­ann og setj­ast niður aftur og laga það sem laga má svo reikni­reglur leiði ekki hag­kerfið út í mýri!

Höf­undur er pró­­fessor í hag­fræði við Háskóla Íslands. Hann hefur fjallað um vinn­u­­mark­aðstengd mál­efni í kennslu og rann­­sóknum og á sæti í stjórn og samn­inga­­nefnd Félags pró­­fess­ora við rík­­is­há­­skóla.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Milljarða tap Arion banka
Taprekstur hjá Valitor, TravelCo og fall kísilverksmiðjunnar í Helguvík, leiða til milljarðaniðurfærslna í efnahagsreikningi Arion banka.
Kjarninn 14. október 2019
Stjórnvöld nýti tækifærið til að færa heimilum betri vaxtakjör
Samtök atvinnulífsins telja að stjórnvöld eigi að hraða því að lækka sérstakan skatt á fjármálafyrirtæki, meðal annars til að lækka vexti á lánum til heimila og fyrirtækja.
Kjarninn 14. október 2019
Bankasýslan fagnar lækkun bankaskattsins
Bankasýsla ríkisins heldur á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum.
Kjarninn 14. október 2019
Birgir Þórarinsson, þingmaður Miðflokksins.
Miðflokksþingmaður vill lækka bankaskattinn hægar
Stefnt er að því að bankaskattur verði lækkaður í skrefum frá árinu 2021. Tekjutap ríkissjóðs vegna þessa er áætlað á nokkurra ára tímabili vel á annan tug milljarða, en vonast er til þess að kjör neytenda batni á móti.
Kjarninn 14. október 2019
Ketill Sigurjónsson
Unaðsstundir við Olíufljótið
Kjarninn 14. október 2019
McDonald's á Íslandi lokaði árið 2009.
Táknræn staða McDonald's á Íslandi kom aftur í ljós í hruninu
Prófessor í mannfræði við Háskóla Íslands segir að Íslendingar hafi lengi verið mjög upptekið af því hvernig fjallað er um land og þjóð utan landsteinanna og að lokun McDonald's hafi verið enn ein niðurlægingin á alþjóðavettvangi.
Kjarninn 14. október 2019
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið – Konur í fangelsum
Kjarninn 14. október 2019
Eyþór Laxdal Arnalds, oddviti Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík.
Félag Eyþórs sem á í Morgunblaðinu með neikvætt eigið fé upp á 239 milljónir
Félagið sem heldur utan um eignarhald oddvita Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík í útgáfufélagi Morgunblaðsins skuldar 360,5 milljónir króna en metur einu eign sina á 121,5 milljónir króna.
Kjarninn 14. október 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar