Auglýsing

Seðlabanki Íslands hefur undanfarna mánuði birt tvær skýrslur þar sem hann rannsakar sjálfan sig. Sú fyrri, sem fjallaði um 500 milljón evra neyðarlán til Kaupþings á neyðarlagadaginn 6. október 2008, var fjögur ár í vinnslu. Þegar hún kom loks út í lok maí 2019 var niðurstaða hennar aðallega sú að eftir á að hyggja hefði ekki átt að veita lánið, en að það hafi þó ekki verið „rangt sjónarmið miðað við aðstæðurnar og þær upplýsingar sem þá lágu fyrir. Allt orkar tvímælis þá gjört er og ekki er alltaf viðeigandi að nota einungis mælistikur upplýsinga síðari tíma þegar einstakar ákvarðanir eru metnar.“ 

Í skýrslunni voru sáralitlar nýjar upplýsingar um veitingu lánsins og ráðstöfun þess, en rúmur helmingur þess, 36 milljarðar króna, tapaðist. Niðurstaða bankans var að ekki sé hægt að draga einhlítar ályktanir um ráðstöfun lánsins á grundvelli þeirra upplýsinga sem bankinn aflaði sér. Hvorki var skoðað saknæmi þeirra ráðstafanna sem stjórnendur Kaupþings gripu til við ráðstöfun á neyðarláninu né var kannað til hverra stór hluti fjármunanna fór. Ekkert var farið yfir ráðstafanir sem gerðar voru innan Kaupþingssamstæðunnar daganna eftir að neyðarlánið var veitt, og þangað til að bankinn féll, annað en að kanna hvert fjármunir fóru út af þeim reikningi sem lagt var inn á. 

Þar er til að mynda ekkert fjallað um Lindsor-málið, sem lögreglan í Lúxemborg lauk rannsókn á í október 2018 og liggur nú hjá rannsóknardómara þar í landi til ákvörðunar um hvort að stjórnendur Kaupþings verði saksóttir vegna þess eða ekki. Málið snýst um lán til félagsins Lindsor Holding upp á 171 milljón evra 6. október 2008. Lindsor var, samkvæmt gögnum rannsakenda hjá embætti sérstaks saksóknara og Fjármálaeftirlitinu og yfirheyrslum yfir þeim sem að málinu komu, stýrt af stjórnendum Kaupþings. Hægt er að lesa allt um Lindsor-málið hér. 

Auglýsing
Samandregið þá svaraði skýrsla Seðlabankans um eigin verk engum þeirra spurninga sem stóðu eftir um neyðarlánið. 

Önnur réttlætingarskýrsla

Síðari skýrslan fjallar um gjaldeyrisútboð sem Seðlabankinn stóð fyrir á árunum 2011 til 2015. Tilgangur útboðanna var að vinna á hinni svokölluðu snjóhengju. Þ.e. íslenskum krónueignum í eigu erlendra aðila sem vildu út úr íslensku hagkerfi en gátu það ekki vegna þess að höft meinuðu þeim það. Ef höftin væru ekki til staðar, og krónurnar fengið að flæða óhindrað út, myndi það hafa alvarleg áhrif á greiðslujöfnuð Íslands. Þess utan átti Seðlabankinn ekki gjaldeyri til að skipta snjóhengju íslensku krónanna í. 

Um var að ræða tvenns konar útboð. Annars vegar þar sem ríkisskuldabréf voru seld, aðallega til lífeyrissjóða. Hins vegar var mun umfangsmeiri leið, fjárfestingarleiðin, þar sem nánast allir sem áttu upphaflega 50 þúsund evrur í lausu – lágmark sem síðar var lækkað í 25 þúsund evrur – gátu fengið að ferja peninga inn í íslenskt hagkerfi. 

Leiðin bauð upp á allskyns ávinning. Í fyrsta lagi fengust krónurnar sem evrunum var skipt í á allt að 20 prósent afslætti. Þ.e. viðkomandi fékk mun fleiri krónur fyrir evrurnar sínar með þessum hætti en ef hann myndi reyna að skipta þeim á skráðu gengi Seðlabankans. Bankinn var milligönguaðili fyrir þessi viðskipti en þeir sem tóku tapið voru eigendur krónanna sem vildu út. Vert er að taka fram að nær allir eigendur slíkra króna hafa þurft að taka á sig annað gengi en skráð gengi við útferð. Munurinn er sá að í fjárfestingarleiðinni sat ávinningurinn eftir hjá völdum hópi einstaklinga, en í hinum leiðinum sat hann eftir hjá hinu opinbera.

Í öðru lagi gátu þeir sem komu peningum undan frá Íslandi fyrir bankahrunið, og gengisfallið sem fylgdi, leyst út gríðarlegan gengishagnað á meðan að venjulegt fólk sem kom engu undan þurfti að fara með flugmiðann sinn í bankann til að kaupa gjaldeyri. 

Í þriðja lagi bauð leiðin upp á það að aðilar sem áttu „skítugt fé“, þ.e. peninga sem ekki höfðu verið greiddir réttmætir skattar af, voru afrakstur glæpastarfsemi eða áttu að vera réttmæt eign kröfuhafa viðkomandi, gátu komist í þvottavél fjárfestingarleiðar Seðlabanka Íslands og komið út tandurhreinir og tilbúnir til notkunar. 

Ekki bara „umdeildir auðmenn“

Samtals komu um 1.100 milljónir evra til landsins á grundvelli útboða fjárfestingarleiðar eða 206 milljarðar króna. Meginþorri þeirra sem nýttu sér hana, 794 af 1.074 aðilum, voru Íslendingar, samkvæmt skriflegu svari til Alþingis frá sumrinu 2017. Alls fékk allur þessi hópur 31 milljarða króna virðisaukningu fyrir það að nýta sér leiðina. Af þeim fóru um ellefu milljarðar króna af virðisaukningunni til Íslendinga en um 20 milljarðar króna til erlendra aðila. Þessir aðilar notuðu svo fjármunina í einhverjum tilfellum til að kaupa upp eignir á Íslandi á útsöluverði eftirhrunsáranna. Í mörgum tilfellum var um sömu aðila að ræða sem báru mikla ábyrgð á því að sigla íslensku efnahagslífi í strand árið 2008. 

Í skýrslunni segir að rétt sé að „halda því til haga að það voru ekki eingöngu umdeildir auðmenn sem voru í þeirri stöðu að eiga óskilaskyldan gjaldeyri. Töluverður fjöldi Íslendinga sem áttu fasteignir erlendis vegna búsetu seldu fasteignir í tengslum við búferlaflutninga til Íslands og tóku þátt í fjárfestingarleiðinni. “ 

Auglýsing
Þetta er að öllum líkindum rétt, þótt engin leið sé til þess að staðfesta þessa fullyrðingu Seðlabankans þar sem hann neitar að birta nöfn þeirra sem fengu að nýta sér leiðina. Það breytir því ekki að augljóst er að meginþorri þeirra fjármuna sem fluttir voru til Íslands með þessum hætti fóru ekki í að kaupa fjölskylduíbúðir í Fossvoginum. Fjölmiðlar hafa getað, með mikilli fyrirhöfn og greftri í keyptum gögnum sem skilað var til fyrirtækjaskráar ríkisskattstjóra, sýnt fram á að margir sem falla undir hugtakið „umdeildir auðmenn“ nýttu sér sannarlega fjárfestingarleiðina til að ferja hingað til lands milljarða króna. Sumir þeirra eru dæmdir glæpamenn en aðrir hafa farið í gegnum uppgjör þar sem þeir hafa ekki getað greitt skuldir sínar. Í sumum tilvikum var ekki gert grein fyrir eignum þeirra í skattaskjólum í þeim uppgjörum. 

Þá blasir við að fjárfestingarleiðin var aðlaðandi tækifæri fyrir ýmsa aðra en „umdeilda auðmenn“ til að þvo peninga. Augljóst er að leiðin gat líka gagnast til að mynda erlendum glæpamönnum við að koma peningum úr svarta hagkerfinu í vinnu og öðlast þannig lögmæti. 

Afleitt eftirlit með peningaþvætti

Til að fá að taka þátt í fjárfestingarleiðinni þurfti að uppfylla nokkur skilyrði. Á meðal þeirra var að það þurfti að fylgja með staðfesting þess að áreiðanleiki viðkomandi hefði verið kannaði samkvæmt lögum um peningaþvætti. 

Í skýrslu Seðlabankans segir að „staðfestingin skyldi gerð af hálfu milligönguaðila eða annars aðila sem fullnægði kröfum laganna eða laut að mati Seðlabankans bæði sambærilegum kröfum og lögin gera og eftirliti sambærilegu því sem íslensk fjármálafyrirtæki lúta. Fjármálafyrirtæki báru því einnig þá skyldu að kanna fjárfesta, þ.e. viðskiptamenn sína, með tilliti til laga[...]um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, og staðfesta áreiðanleika þeirra gagnvart Seðlabankanum. Eftirlit með því að fjármálafyrirtæki sinni skyldum sínum varðandi peningaþvættisathuganir er í höndum Fjármálaeftirlitsins. Seðlabankanum er ekki kunnugt um að gerðar hafi verið athugasemdir við starfsemi milligönguaðila hvað varðar peningaþvættiskannanir.“

Þetta ferli fór í meginatriðum þannig fram að fjárfestir leitaði til íslensks banka og bað hann um að vera millilið í að færa peninganna sína í gegnum fjárfestingarleiðina. Hann undirritaði síðan peningaþvættisyfirlýsingu um að hann væri raunverulegur eigandi fjármunanna sem verið var að færa og staðfestingu á því að hann hefði ekki verið ákærður fyrir brot á lögum um gjaldeyrismál.

Vandamálið við þetta er að peningaþvættiseftirlit íslenskra banka, og stjórnvalda, hefur nánast ekkert verið árum saman. Það fékk falleinkunn hjá alþjóðlegu samtökunum Financial Action Task ­Force (FATF) í fyrra sem kröfðust þess að umfangsmiklar úrbætur yrðu gerðar, annars yrði Ísland sett á lista yfir ósamvinnuþýð ríki. Fjármálaeftirlitið hefur frá þeim tíma framkvæmd athuganir á því hvernig fjármálafyrirtæki hafi staðið sig í vörnum gegn peningaþvætti. Fjármálaeftirlitið hefur birt niðurstöðu úr einni athugun, á stöðu mála hjá Arion banka. Sú niðurstaða, sem lá fyrir í janúar síðastliðnum, var á þá leið að fjölmargar brotalamir væru á þeim vörnum hjá bankanum. Meðal annars hefði bankinn ekki metið með sjálf­stæðum hætti hvort upp­lýs­ingar um raun­veru­lega eig­endur við­skipta­vina væru réttar og full­nægj­andi. 

Auglýsing
Þegar ofangreint er dregið saman er niðurstaðan þessi: Seðlabankinn taldi það ekki hlutverk sitt að kanna hvort verið væri að nota hann sem peningaþvottastöð heldur þeirra banka sem sinntu milligöngu fyrir viðskiptavini sína. Þeir bankar gerðu lítið annað en að láta þá viðskiptavini kvitta upp á að peningarnir þeirra væru lögmætir og þeirra og tóku svo þóknun fyrir að hleypa þeim í gegn. Ekki ein tilkynning barst til peningaþvættisskrifstofu stjórnvalda, þar sem árum saman starfaði einn maður, og sinnti engum frumkvæðisrannsóknum. 

Ísland var galopið fyrir peningaþvætti. Og Seðlabankinn bauð upp á kjörleið fyrir þá sem vildu stunda það.

Viðurkennir „neikvæð hliðaráhrif“

Í skýrslu bankans um fjárfestingarleiðina gengst bankinn við því að aðgerðinni hafi fylgt „ýmis neikvæð hliðaráhrif, eins og algengt er um aðgerðir af þessu tagi en þau jákvæðu áhrif sem að var stefnt með aðgerðunum vega þó þyngra á vogarskálunum.“ Tilgangurinn, að létta á snjóhengjunni, hafi því helgað meðalið. Það sé ekki hlutverk Seðlabanka Íslands að útdeila réttlæti í samfélaginu „með því að greina á milli æskilegra og óæskilegra fjárfesta, verðugra og óverðugra.“ Það sé ekki úrlausnarefni hans. „Þótt deila megi um sanngirni þess var fátt sem Seðlabankinn gat gert til þess að stuðla að sanngjarnari útkomu innan þess lagaramma sem hann starfar undir og án þess að ganga gegn því markmiði aðgerðanna að stuðla að stöðugleika.“

Bankinn segir enn fremur að það sé ekki hans að taka afstöðu til þess hvort að fjárfestingarleiðin hafi leitt til misskiptingar auðs og tekna og jafnvel fært auð til auðkýfinga á lágskattasvæðum. Það sé Alþingis að gera það. Seðlabankinn gengst hins vegar við því að ekki sé hægt að útiloka að aðgerðin hafi skekkt skiptingu tekna og auðlegðar með einhverjum hætti.

Seðlabankinn viðurkennir einnig að gagnrýni á heimild félaga með aðsetur á lágskattarsvæðum til þátttöku í fjárfestingarleiðinni hafi verið eðlileg í ljósi sögunnar. 

Í raun tekur Seðlabankinn undir alla gagnrýnina um sem sett hefur verið fram á þessa opinberu aðgerð í skýrslunni. Að hún hafi ekki gætt jafnræðis, að hún hafi stuðlað að neikvæðum áhrifum á eignaskiptingu, að hún hafi mögulega opnað á peningaþvætti, að hún hafi gert „óæskilegum auðmönnum“ kleift að flytja hingað fé úr skattaskjólum. Og svo framvegis. 

En samt finnst Seðlabanka Íslands, stofnun í eigu almennings, aðgerðin hafa verið í lagi.

Firring

Fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands er eitt mesta hneyksli síðustu ára hérlendis. Kjarninn hefur verið leiðandi í umfjöllun um hana árum saman og dregið fram, oft með gríðarlegum erfiðleikum, miklar upplýsingar um það óréttlæti og samfélagsskaða sem hún leiddi af sér. Enda gríðarlegir almannahagsmunir undir í málinu. 

Auglýsing
Það þarf að fara óháð rannsókn fram á atferli Seðlabanka Íslands á árunum eftir hrun. Síðustu skýrslur hans sýna að sú þörf er brýn. Í þeirri óháðu rannsókn, sem Alþingi hefur fullt vald til að setja í gang, ætti að meðal annars að rannsaka ítarlega neyðarlánaveitinguna, fjárfestingarleiðina og starfsemi Eignasafns Seðlabanka Íslands (ESÍ) og dótturfélags þess Hildu, sem vann úr hundruð milljarða króna eignum án nokkurs gagnsæis á síðastliðnum áratug. 

Í samfélagi sem tekur sig alvarlega, og telur sig siðað, er ekki hægt að lifa með því að sú stofnun sem fer með stjórn peningamála bjóði upp á leið til að þvo peninga, að skammta völdum hópi þegna gríðarlegum tækifærum til aukinnar eignamyndunar og neiti árum saman að veita fjölmiðlum upplýsingar um sjálfsagða þætti starfsemi sinnar. Afstaða Seðlabankans til eigin verka lýsir einhvers konar firringu. Hann gengst við því sem hann gerði, en honum finnst það allt í lagi. 

Með því að umbera hana verður löggjafinn, Alþingi, samsekur í þeirri firringu.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Árvakur hf. gefur út Morgunblaðið, mbl.is og útvarpsstöðina K100.
Útgáfufélag Morgunblaðsins tapaði 75 milljónum þrátt fyrir 100 milljóna ríkisstyrk
Tap Árvakurs, útgáfufélags Morgunblaðsins, minnkaði um 135 milljónir á milli ára. Framkvæmdastjóri fyrirtækisins þakkar veigamiklum hagræðingaraðgerðum fyrir það að reksturinn hafi batnað þrátt fyrir veirufaraldurinn.
Kjarninn 26. júlí 2021
Joe Biden Bandaríkjaforseti.
Bandaríkin ætla að halda ferðabanni gagnvart Evrópu til streitu enn um sinn
Íslendingar og aðrir Evrópubúar munu ekki geta sótt Bandaríkin heim alveg á næstunni án þess að hafa sérstakar undanþágur. Í ljósi útbreiðslu delta-afbrigðis kórónuveirunnar hefur Bandaríkjastjórn ákveðið að halda núverandi ferðatakmörkunum í gildi.
Kjarninn 26. júlí 2021
Eyþór Eðvarðsson
Fjórar spurningar um loftslagsmál sem kjósendur þurfa að fá svar við
Kjarninn 26. júlí 2021
Þrettán starfsmenn Landspítalans í einangrun
Um helgina komu upp smit hjá starfsmönnum í nokkrum starfseiningum Landspítala. Rakning er langt komin og þrettán starfsmenn eru komnir í einangrun og nokkur fjöldi starfsmanna og sjúklinga í sóttkví.
Kjarninn 26. júlí 2021
Benedikt Jóhannesson, einn stofnenda Viðreisnar, mun starfa áfram með flokknum.
Sættir hafa náðst hjá Viðreisn og Benedikt starfar áfram innan flokksins
Benedikt Jóhannesson fyrrverandi formaður Viðreisnar greinir frá því í dag að samkomulag hafi náðst um að hann starfi áfram með flokknum.
Kjarninn 26. júlí 2021
Meirihluti þjóðarinnar er bólusettur og meirihluti þeirra sem eru að greinast með veiruna er bólusettur.
116 óbólusettir greinst á einni viku
Um 64 prósent þeirra sem eru með COVID-19 á landinu eru á aldrinum 18-39 ára. Flestir sem greinst hafa síðustu daga eru bólusettir en 116 óbólusettir einstaklingar hafa greinst með veiruna á einni viku.
Kjarninn 26. júlí 2021
Þórður Snær Júlíusson
Endalok tálmyndar um endurkomu hins eðlilega lífs
Kjarninn 26. júlí 2021
Himinn og haf skilja fátækari ríki heims og þau ríkari að þegar kemur að bólusetningum.
Þórólfur: Hægt að hafa margar skoðanir á siðferði bólusetninga
Að baki þeirri ákvörðun að gefa fólki bólusettu með Janssen örvunarskammt býr að sögn sóttvarnalæknis sú stefna að reyna að bólusetja sem flesta hér á landi með áhrifaríkum hætti. 1,32 prósent íbúa fátækustu ríkja heims hafa verið bólusett.
Kjarninn 26. júlí 2021
Meira úr sama flokkiLeiðari