Auglýsing

Það er mikið talað um sam­stöðu þessa dag­ana. Katrín Jak­obs­dóttir for­sæt­is­ráð­herra tal­aði til að mynda um það á Alþingi í gær að hún væri „gríð­­ar­­lega ánægð með þá sam­­stöðu sem maður hefur skynjað í sam­­fé­lag­inu í því að takast á við veiruna. Bæði fyr­ir­tæki og fólk hafa þar sýnt mikla ábyrgð. Flokkar á Alþingi hafa sýnt mikla ábyrgð. Þetta er dýr­­mætt.“

Síðan skipti hún um gír og vék að þeim sem hún taldi að væru ekki að taka þátt í sam­stöð­unni. For­sæt­is­ráð­herra sagði að vegna þeirrar miklu sam­stöðu sem hún skynj­aði, yrði hún reið þegar nokkrar útgerðir gerðu kröfur á ríkið upp á rúm­lega tíu millj­arða króna vegna þess að þeim fynd­ist þær snuð­aðar um kvóta sem þó væri úthlutað án end­ur­gjalds. Útgerð­irnar vildu auk þess fá hæstu mögu­legu vexti greidda, sem gætu numið nokkrum millj­örðum króna. 

„Það er ekki góð leið til að vera á sama báti í gegnum þetta ferða­lag sem við erum stödd í. Þó ég telji að ríkið hafi góðan mál­­stað í þessu máli þá finnst mér eðli­­legt að þessi fyr­ir­tæki íhugi það að draga þessar kröfur á til baka. Nú reynir nefn­i­­lega á ábyrgð okkar allra,“ sagði Katrín.

Bjarni Bene­dikts­son, fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra, sló sama tón í ræðu sinni nokkrum mín­útum síð­ar. Hann sagði að reikn­ing­ur­inn vegna kröfu útgerð­anna yrði ekki sendur á skatt­greið­end­ur. Bjarni bætti því við að hann teldi ein­sýnt að þegar yrði haf­inn und­ir­bún­ingur að því að „taka af öll tví­mæli um að mak­ril­út­gerð­irnar sjálfar beri kostn­að­inn af þeim bótum sem kraf­ist er.“

Krist­ján Þór Júl­í­us­son, sjáv­ar­út­vegs- og land­bún­að­ar­ráð­herra, bætt­ist svo á vagn­inn í sam­tali við Frétta­blaðið þar sem hann sagði að krafan væri takt­laus. Fram­ferði útgerð­anna bæri „vitni um al­­geran skort á auð­­mýkt gagn­vart þeim rétt­indum sem fyr­ir­­tækin hafa fengið út­hlutað og um leið gagn­vart al­­menn­ingi. Því er ég þeirrar skoð­unar að þessi fyr­ir­­tæki ættu að draga þessar kröfur til baka og skora raunar á þau að gera það.“

Sér­kenni­lega tíma­sett reiði

Nú er það svo að þótt hin harða afstaða helstu ráða­manna þjóð­ar­innar gagn­vart ótrú­legri græðgi og til­ætl­un­ar­semi útgerð­ar­stéttar sé tíma­bær þá eru nær engar líkur á því að ráð­herrar í rík­is­stjórn Íslands hafi fyrst frétt af mál­inu um liðna helgi.

Stefnur fimm útgerðar af sjö sem krefj­ast skaða­bóta úr rík­is­sjóði voru nefni­lega lagðar fram í Hér­aðs­dómi Reykja­víkur 27. júní 2019. Hinar tvær útgerð­irnar lögðu fram sínar stefnur ann­ars vegar 10. sept­em­ber og hins vegar 10. des­em­ber í fyrra. 

Auglýsing
Kjarninn sendi beiðni á upp­lýs­inga­full­trúa rík­is­stjórn­ar­innar í júní 2019 og óskaði eftir að fá stefn­urnar afhentar auk þess sem beðið var um upp­­­lýs­ingar um hversu háar kröfur útgerð­anna væru. Erindið var sent þaðan áfram til sjá­v­­­­ar­út­­­­­vegs- og land­­­bún­­­að­­­ar­ráðu­­­neyt­is­ins sem sendi það svo til rík­is­lög­manns. Hann svar­aði ekki beiðn­inni end­an­lega fyrr en 20. des­em­ber 2019, þegar henni var hafn­að. 

Í kjöl­farið kærði Kjarn­inn þá nið­ur­stöðu til úrskurð­­­ar­­­nefndar um upp­­­lýs­inga­­­mál á þeim grund­velli að aug­ljósir almanna­hags­munir væru af því að fjöl­miðlar og almenn­ingur mundi fá upp­lýs­ingar um það þegar fyr­ir­tæki stefni rík­­inu til greiðslu him­in­hárra bóta vegna úthlut­unar á gæðum sem sam­­kvæmt fyrstu grein laga um stjórn fisk­veiða séu sam­­eign íslensku þjóð­­ar­inn­­ar.

Ef ráð­herrar í rík­is­stjórn Íslands – þeirra sömu og settu í fyrra í lög að úthluta mak­ríl á grund­velli veiði­reynslu en án end­ur­gjalds að mestu til stór­út­gerða – vissu ekki um umfang kröfu útgerða á hendur skatt­greið­enda strax og þegar þær voru settar fram, þá áttu þeir að gera það. Málið hefur ítrekað verið til umfjöll­unar í fjöl­miðlum og þess utan eru þau gæslu­menn rík­is­sjóðs, þess sem er stefnt í mál­in­u. 

„Ólympískar veið­ar­“ ­tryggðu kvóta­grund­völl

Nú skulum við samt aðeins bakka í tíma. Mak­ríll­inn sem við erum að veiða fór að ganga í auknum mæli inn í íslenska fisk­veiði­lög­sögu árið 2005. Það ár voru veidd 360 tonn af mak­ríl. Árið eftir voru veidd 4200 tonn og veið­arnar fóru að hefj­ast af ein­hverri alvöru 2007 þegar veidd voru 36,5 þús­und tonn. Það var þó ein­ungis þriðj­ungur þess sem veitt var árið 2008 þegar 112 þús­und tonn af mak­ríl voru dregin upp úr sjó af íslenskum útgerð­u­m. 

Þessi fyrstu ár, fram til árs­ins 2008, var veið­unum ekk­ert stjórn­að. Þau skip sem fengu leyfi til að veiða gátu veitt óheft og með því myndað veiði­reynslu. Aug­ljóst ætti að vera hverjum sem er að stórar útgerðir sem stunda upp­sjáv­ar­veiðar voru í yfir­burð­ar­stöðu til að stunda þessar veið­ar.

Slíkar veiðar eru oft kall­aðar „ólympískar veið­ar“. Þessi veiði­reynsla, sem aflað var í algjöru stjórn­leysi, varð svo grunn­ur­inn að þeim úthlut­unum á mak­ríl sem stjórn­völd stóðu síðar fyrir á grund­velli reglu­gerða. Það var gert að kröfu hags­muna­sam­taka stór­út­gerð­anna sem vildi tryggja þeim mak­ríl­kvót­ann til fram­tíð­ar.

Í byrjun árs 2019 voru svo sam­þykkt lög, lögð fram af Krist­jáni Þór, þar sem mak­ríll var færður í kvóta á grund­velli ofan­greindrar veið­i­­­­­­reynslu þar sem afla­heim­ild­ir, eða kvót­­­­­ar, voru að mestu færðar til stór­út­­­­­­­­­gerða. Hringum var lokað og óform­legt eign­ar­hald á nátt­úru­auð­lind komið á.

Ekki var greitt fyrir þann kvóta heldur hann afhentur end­­ur­gjalds­­laust. Mak­ríl­kvót­inn hefur verið tal­inn vera 65 til 100 millj­­­­­arða króna virð­i. Afar lík­legt er að virðið sé nær efri mörkum en þeim neðri.

Stundin hefur greint frá því að 14 útgerðir fái 98 pró­sent þess­ara verð­mæta, sem sam­kvæmt lögum eru í eigu íslensku þjóð­ar­inn­ar. Á meðal þeirra eru þær sjö sem stefnt hafa íslenska rík­inu. Hinar sjö eru á meðal þekkt­ustu stór­út­gerða lands­ins. Fyr­ir­tæki á borð við Brim, Sam­herja, Síld­ar­vinnsl­una, Þor­björn í Grinda­vík og FISK-­Seafood, í eigu Kaup­fé­lags Skag­firð­inga. 

„Lög­boð­inn rétt­ur“ til verð­mæta í eigu þjóð­ar­innar

Þrátt fyrir að hafa fengið þessa gjöf án end­ur­gjalds þá fannst sumum útgerðum þær snuð­aðar þegar Jón Bjarna­son, þáver­andi sjáv­ar­út­vegs­ráð­herra, setti reglu­gerð sem átti að miða að því að minni útgerðir gætu veitt mak­ríl í meiri mæli. Til grund­vallar átti að liggja annað en veiði­reynsla, sem aflað var með áður­nefndum hætt­i. 

Stór­út­gerð­irnar sættu sig ekki við þetta og fóru í mál. Hæsti­réttur sagði að úthlutun kvóta á öðrum grund­velli en veiði­reynslu væri ólög­mæt með dómum sem féllu í des­em­ber 2018. Á grund­velli þeirra dóma vilja umræddar sjö útgerð­ir, sem hafa fengið gef­ins kvóta upp á 50 millj­arða króna frá íslenska rík­inu, stefna skatt­greið­endur og fá 10,2 millj­arða króna í bætur auk vaxta. 

Sig­­ur­­geir Brynjar Krist­­geir­s­­son, fram­­kvæmda­­stjóri Vinnslu­­stöðv­­­ar­innar í Vest­­manna­eyj­um, sagði við Morg­un­blaðið, sem er að uppi­stöðu í eigu útgerð­ar­fyr­ir­tækja eða aðila þeim tengd­um, að útgerð­irnar hafi verið beittar rang­ind­um. Þær væru frum­kvöðlar í mak­ríl­veiðum og gætu ekki verið gerðar að söku­dólgum í mál­inu þótt þær væru að krefja skatt­greið­endur um greiðslu á rúm­lega tíu millj­örðum króna, auk vaxta, vegna þess að þær fengu ekki nógu mik­inn kvóta gef­ins. Útgerð­irnar ættu ein­fald­lega „lög­boð­inn rétt“ til þess­ara verð­mæta. 

Hvers virði er kvóti sem veð í dag?

Það er öllum með augu ljóst að for­svars­menn stór­út­gerða hafa haft óeðli­legt tak á íslensku sam­fé­lagi árum saman í krafti þess að þeir hafa getað haft mikil áhrif á stjórn­mál og við­skipta­líf með auð­æfum sín­um. Auð­æfum sem þeir hafa tryggt sér með því að fá gef­ins nýt­ing­ar­heim­ildir á tak­mörk­uðum nátt­úru­auð­lindum og svo með því að fá að veð­setja þær auð­lindir í bönkum fyrir marg­faldan árlegan hagnað sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækja. Veð í kvóta við banka­hrunið var til að mynda þannig að heild­ar­virði kvót­ans hefði þurft að vera tvö þús­und millj­arðar króna til að standa undir því. 

Auglýsing
Veðsettur kvóti var samt sem áður ekki inn­kall­aður þá heldur var samið við flest sjá­v­­­ar­út­­­vegs­­fyr­ir­tækin um aðlögun á lán­um, vöxtum og afborg­un­­um. Svokölluð sátta­­nefnd sem skipuð var eftir hrunið lagð­ist líka gegn því að ríkið inn­­­kall­aði kvót­ann þar sem að það myndi setja lán sjá­v­­­ar­út­­­vegs­­fyr­ir­tækja hjá bönkum í upp­­­nám, sem myndi setja rek­star­­for­­sendur end­­ur­reistu bank­anna í upp­­­nám. Mikil veð­­setn­ing kvót­ans tryggði því áfram­hald­andi eign­­ar­hald á hon­um, og gríð­ar­legar afskrift­ir.

Það væri áhuga­vert að vita hvernig íslensku bank­arnir eru að meta virði þess kvóta sem er veð­settur í þeim í dag, nú þegar sum þess­ara fyr­ir­tækja telja sig vera svo illa stödd að þau þurfa að velta launa­kostn­aði yfir á íslenska ríkið með því að setja starfs­fólk sitt á hluta­bæt­ur. Það er úrræði sem er í boði fyrir fyr­ir­tæki sem hafa orðið fyrir að minnsta kosti þriðj­ungs­sam­drætti í rekstr­ar­tekj­um. Eitt þeirra fyr­ir­tækja er stærsta sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tæki lands­ins, Sam­herji. Sú sam­stæða á eigið fé upp á að minnsta kosti 111 millj­arða króna, og lík­lega umtals­vert meira. 

Ef rekstr­ar­staða þess­ara fyr­ir­tækja hefur hrakað svona rosa­lega vegna COVID-19 far­ald­urs­ins þá hlýtur virði veð­setts kvóta að hafa hríð­fallið sam­hliða. Og mögu­leg tæki­færi til að inn­kalla kvót­ann til rík­is­banka fyrir hendi.

Er þjóðin til fyrir útgerð­ina?

Oft hefur hegðun útgerða gengið fram af þjóð­inni. Fram­ferði þeirra eftir banka­hrun­ið, þegar flot­anum var siglt í land til að mót­mæla veiði­gjöldum og aug­lýs­ingar voru keyptar í dag­blöðum þar sem sjó­mönnum og fjöl­skyldum þeirra var beitt fyrir þær var eitt slíkt tíma­bil. 

Annað var árið 2015 þegar útgerð­irnar vildu láta taka við­skipta­hags­muni þeirra fram yfir afstöðu með mann­rétt­indum og öllum öðrum hags­munum íslenskrar þjóðar með því að Ísland hætti að styðja við­skipta­þving­anir gegn Rússum vegna inn­­limunar Krím­skag­ans.

Það þriðja var á árinu 2017 þegar útgerð­irnar vildi að ríkið myndi taka þátt í að greiða laun sjó­manna með því að gefa eftir skatt af fæð­is­pen­ingum og dag­pen­ingum vegna ferða- og dval­­ar­­kostn­að­­ar. 

Fjórða tíma­bilið var í nóv­em­ber í fyrra þegar opin­berað var um meintar mútu­greiðsl­ur, pen­inga­þvætti og skatta­snið­göngu Sam­herja í Namib­íu. 

Enn eitt tíma­bilið stendur nú yfir. Þegar efna­hags­legum veru­leika íslenskrar þjóðar hefur verið stefnt í voða vegna for­dæma­lausrar heilsuógn­ar. Fyrir dyrum er mesti efna­hags­sam­dráttur í heila öld. Yfir 50 þús­und manns, fjórð­ungur íslensks vinnu­mark­að­ar, eru annað hvort á atvinnu­leys­is­bótum að öllu leyti eða hluta. Þús­undir fyr­ir­tækja eru að berj­ast fyrir lífi sínu. Stór­kost­legar frels­is­hömlur hvíla á þjóð­inni allri. Og sam­staðan er gríð­ar­leg. Það eru flestir að leggja sitt að mörkum með einum eða öðrum hætti. Við erum flest öll í sama bát og það eina sem fleytir okkur í gegnum þessa stöðu er sam­taka­mátt­ur­inn.

Við þessar aðstæður reyndu hags­muna­gæslu­sam­tök útgerð­anna að losna við greiðslu veiði­gjalda, að losna við gjöld á fisk­eldi og að láta draum sinn um að losna við stimp­il­gjald af fiski­skipum verða hluta af neyð­ar­að­gerð­ar­pakka rík­is­stjórn­ar­inn­ar. Ofan á það bæt­ist að ofur­ríkar stór­út­gerðir eru að láta skatt­greið­endur greiða laun starfs­fólks­ins í land­vinnslu til að verja eigið fé hlut­hafa sinna og sjö útgerðir vilja að skatt­greið­endur borgi þeim skaða­bætur vegna þess að þær fengu ekki nægi­lega mikið af mak­ríl gef­ins. 

Hér er um stétt að ræða þar sem örfáir ein­stak­lingar ráða öllu sem þeir vilja. Frekir og fyr­ir­ferða­miklir ein­stak­lingar sem hafa van­ist því að geta gengið um íslenskt sam­fé­lag eins og þjóðin sé til fyrir útgerð­ina, en ekki öfugt. Stétt sem á mörg hund­ruð millj­arða króna í eigið fé. Sem á fjöl­miðla. Sem hefur teygt anga sinna inn á fjöl­mörg önnur svið íslensks atvinnu­lífs og styrkt þannig tang­ar­hald sitt á sam­fé­lag­in­u. 

Þessi ofur­stétt ætlar sér ekki að vera saman í þessu öllu með okkur hin­um. Hún er í þessu fyrir sig sjálfa, ekki okkur hin. 

Það þarf að segja hátt og skýrt við hana að nú sé komið nóg. Og beita öllum til­tækum tólum til að koma þeim skila­boðum til skila.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Hjálmar Jónsson, formaður Blaðamannafélags Íslands.
Hjálmar ætlar að hætta sem formaður Blaðamannafélags Íslands
„Tímabært að ný kynslóð taki við,“ sagði Hjálmar Jónsson, formaður Blaðamannafélagsins, á aðalfundi hans í kvöld. Hann mun ekki vera í framboði á næsta aðalfundi sem fram fer á næsta ári.
Kjarninn 29. október 2020
Mikill hagnaður hjá ríkisbönkunum
Bæði Landsbankinn og Íslandsbanki skiluðu yfir þriggja milljarða króna hagnaði á síðasta ársfjórðungi. Í báðum bönkunum hefur rekstrarkostnaður minnkað og húsnæðislánum fjölgað.
Kjarninn 29. október 2020
Þuríður Harpa Sigurðardóttir, formaður Öryrkjabandalagsins.
Segir fullyrðingar Bjarna rangar
„Það er ánægjulegt að fá loks að ræða þessi mál við þig, og við erum tilbúin til þess hvenær sem er, eins og ósvaraðir tölvupóstar síðustu þriggja ára í innhólfi tölvu þinnar bera vott um,“ segir í bréfi formanns ÖBÍ til fjármálaráðherra.
Kjarninn 29. október 2020
Jeremy Corbyn, fyrrverandi leiðtogi breska Verkamannaflokksins.
Jeremy Corbyn vikið úr Verkamannaflokknum
Fyrrverandi formanni breska Verkamannaflokksins var í dag vikið tímabundið úr flokknum vegna viðbragða sinna við nýrri skýrslu um gyðingaandúð innan flokksins. Corbyn sagði þau mál öll hafa verið blásin upp í pólitískum tilgangi.
Kjarninn 29. október 2020
Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir dómsmálaráðherra skrifar undir reglugerðarbreytinguna.
Ísland býður erlenda sérfræðinga velkomna ef þeir eru með milljón á mánuði eða meira
Til að fá langtímavegabréfsáritun til að stunda fjarvinnu á Íslandi þurfa útlendinga að vera með að minnsta kosti eina milljón króna á mánuði. Ef maki er með í för þurfa tekjurnar að vera að minnsta kosti 1,3 milljónir króna.
Kjarninn 29. október 2020
Sjómenn hafa á undanförnum árum ítrekað kvartað til Verðlagsstofu skiptaverðs yfir því hve lágt hráefnaverðið á uppsjávartegundum er á Íslandi.
Margt gæti skýrt að miklu meira sé greitt fyrir síld í Noregi en hér
Verðlagsstofa skiptaverðs birti á dögunum samanburð á síldarverðum í Noregi og á Íslandi, sem sýndi að hráefnisverð síldar var að meðaltali 128 prósentum hærra í Noregi en hér á landi á árunum 2012-2019, á meðan að afurðaverðið var svipað.
Kjarninn 29. október 2020
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
Boðar hertar aðgerðir á landsvísu „sem fyrst“
Sóttvarnalæknir boðar hertar aðgerðir vegna kórónuveirufaraldursins og vill að þær verði samræmdar um allt land. Langflest smit hafa komið upp á höfuðborgarsvæðinu en þeim fjölgar nú á Norðurlandi. Á Austurlandi er ekkert smit.
Kjarninn 29. október 2020
Enn greinast smit hjá starfsfólki og sjúklingum á Landakoti
Smit greinast ennþá hjá starfsfólki og sjúklingum sem voru útsettir á Landakoti fyrir COVID-19. Ekkert nýtt smit hefur greinst utan hins skilgreinda útsetta hóps starfsmanna og sjúklinga.
Kjarninn 29. október 2020
Meira úr sama flokkiLeiðari