Hvernig bankakerfi þarf Ísland?

Íslenska ríkið er með það í hendi sér að móta bankakerfið eftir þörfum samfélagsins. Eina fastmótaða stefnan um hvernig kerfið eigi að vera virðist sú að aðrir en ríkið eigi að eiga banka. Bankakerfið er viðfang nýjasta þáttar Kjarnans á Hringbraut.

Íslenska banka­kerfið, sem var orðið allt að tólf sinnum stærra en árleg þjóðarframleiðsla Íslands, hrundi í októ­ber 2008 og sett voru neyðarlög. Þau gerðu eignir allra hlut­hafa í bönk­unum þremur sem Fjármálaeftirlitið tók yfir að engu. Þau breyttu líka kröfu­röð til að tryggja að allar íslenskar inni­stæður nytu for­gangs og loks voru tekn­ar, með rík­is­handafli, eignir úr þrota­búum þess­ara banka og færðar inn í nýja banka með inni­stæð­un­um. Nýju stóru bankarnir þrír fengu á endanum nöfnin Landsbankinn, Íslandsbanki og Arion banki.

Þeir sem höfðu lánað íslensku bönk­unum pen­ing töp­uðu nokkur þús­und millj­örðum króna en áttu að geta fengið brot af þeirri upp­hæð til baka þegar þrota­búin yrðu gerð upp.

Haustið 2008 var ómögu­legt að átta sig á hvert virði þeirra eigna (að­al­lega lána til íslenskra fyr­ir­tækja og heim­ila) sem færðar voru yfir til nýju bank­anna var. Um 70 pró­sent af íslensku atvinnu­lífi var þá í miklum fjár­hags­vanda og þurfti á end­ur­skipu­lagn­ingu að halda.

Í neyð­ar­lög­unum var sér­stak­lega tekið fram að Fjármálaeftirlitinu væri heim­ilt „að taka í sínar vörslur þær eignir sem mæta eiga skuld­bind­ingum fjár­mála­fyr­ir­tækis og láta meta verð­mæti eigna og ráð­stafa þeim til greiðslu áfall­inna krafna eftir því sem þörf kref­ur“. Það var því ljóst frá byrjun að þær eignir sem teknar voru úr þrota­bú­unum yrðu metnar og síðan yrði greitt fyrir þær.

Í mjög stuttu máli gerð­ist síðan eft­ir­far­andi: óháðir aðilar voru ráðnir til að meta eign­irn­ar, á grunni þess mats var farið í að semja við kröfu­haf­anna um að taka við eign­ar­hlutum í nýju bönk­unum (enda átti ríkið hvorki pen­ing til að leggja þeim til eigið fé né borga fyrir mis­mun á virði þeirra eigna sem færðar voru með handafli yfir í nýju bank­ana) svo þeir gætu farið að end­ur­skipu­leggja íslenskt atvinnu­líf. Í þeirri end­ur­skipu­lagn­ingu fengu íslensk fyr­ir­tæki og heim­ili mörg hund­ruð millj­arða króna afskriftir af skuldum sem þau gátu ekki borg­að. Til viðbótar var sett upp kerfi sem virkaði þannig að kröfuhafarnir höfðu aldrei bein áhrif yfir þeim tveimur bönkum sem þeir eignuðust, Íslandsbanka og Arion banka. Ríkið átti hins vegar áfram Landsbankann og lítinn hlut í hinum tveimur.

Auglýsing

Síðar var svokallað sólarlagsákvæði afnumið, en í því fólst að hleypa átti kröfuhöfum bankanna út með fé sitt innan ákveðins tímaramma, var afnumið í tíð vinstri stjórnarinnar. Það gerði það að verkum að kröfuhafarnir áttu í reynd ekki lengur Íslandsbanka og Arion banka. Þ.e. þeir gátu ekki losað um virði þeirra án þess að semja við stjórnvöld um að gefa hluta eigna sinna eftir.

Það var svo gert á síðasta kjörtímabili og við það eignaðist íslenska ríkið Íslandsbanka að fullu og tryggði sér söluandvirði Arion banka, að minnsta kosti að hluta.

Hvað gerðist svo?

Nú var búið að „þvo“ atvinnulífið, heimilin og efnahagsreikningur bankanna endurspeglar í dag raunveruleika, í stað óskhyggju um endurheimtir. Undirliggjandi rekstur þeirra er reyndar frekar slakur og þeir græða mest á þóknanatekjum sem verða til í hinu dæmigerða sjálfbæra íslenska bankakerfi. En efnahagsreikningur þeirra er nokkuð endanlegur og lítið um lán í vanskilum á þeim.

Það hefur lengi verið stefna ríkisins að selja bankanna. Á fjárlögum er heimild til að selja stóran hlut í Landsbankanum og allan hlut ríkisins bæði í Íslandsbanka og 13 prósent hlutinn sem ríkið á enn í Arion banka. Það var til að mynda gert ráð fyrir því í fjárlögum ársins 2016 að sala á allt að 30 prósent hlut í Landsbankanum myndi skila ríkissjóði allt að 71 milljarði króna.

Ekkert hefur hins vegar orðið af sölu ríkisbankanna tveggja. Norskir bankar hafa um nokkurra ára skeið þefað af Íslandsbanka en komist að þeirri niðurstöðu að það sé ekki eftir miklu að sækjast inn á íslenskan bankamarkað. Erlendir bankar hafa enda getað valið sér þá bita sem þeir vilja hér, t.d. Össur og Marel og sjávarútvegsfyrirtækin, og einfaldlega boðið þeim skaplegri viðskiptakjör en þeir íslensku geta. Þannig eru flestir stóru bitarnir í íslensku atvinnulífi sem eru með tekjur í erlendum myntum, þegar búnir að færa viðskipti sín út úr íslensku bankakerfi.

Hvernig er staðan núna?

Íslensk stjórnvöld eru í aðstöðu til að móta það bankakerfi sem mun rísa hérlendis algjörlega eftir sínu höfði. Þorri þess er í eigu hins opinbera og sá hluti sem er það ekki er fyrst og fremst með starfsemi hér innanlands og er bundinn öllum þeim reglum sem ríkið ákveður að setja þeim.

Katrín Júlíusdóttir, framkvæmdastjóri Samtaka fjármálafyrirtækja, er viðmælandi Þórðar Snæs og Þórunnar í nýjasta þætti Kjarnans.
Mynd: Hringbraut

Það hefur hins vegar ekki átt sé stað almennileg pólitísk umræða um hvernig bankakerfi íslenskur almenningur og fyrirtæki þurfa og vilja. Samt sem áður er nú hafið ferli sem mun móta íslenska fjármálakerfið um ókomna tíð. Það ferli snýst um breytt eign­ar­hald á bönkum og til­heyr­andi kerf­is­breyt­ingar sem fylgja munu í kjöl­far­ið. Færa á eignarhaldið á bönkum og mótunarval yfir þeim til einkaaðila.

Þrír vogunarsjóðir og Goldman Sachs keyptu í mars 29,18 prósent hlut í Arion banka, og ætla sér að verða meirihlutaeigendur með því að nýta þegar umsaminn kauprétt síðar á þessu ári. Ekkert liggur fyrir um hverjir eru endanlegir eigendur þeirra og einn sjóðanna er nýbúinn að greiða tug milljarða króna sekt fyrir mútuboð. Þessir aðilar hafa sagt að þeir „séu að taka stöðu með Íslandi“ með fjárfestingu sinni og undir orðræðu þeirra hefur verið tekið í íslenskum stjórnmálum.

Ráða­menn hafa fagnað aðkomu þeirra og banka­menn kitlar í fing­urna að fara að leika sér aftur á alvöru­sviði. Þeir sem setja rétt­mætan fyr­ir­vara um að þetta sé besta leiðin fyrir Ísland eru jað­ar­settir sem annað hvort vit­leys­ingar sem sjái ekki veisl­una, skilji hana ekki eða sem komm­ún­istar sem hati einka­fram­tak­ið.

Það er rétt að minna á hvað gerð­ist síð­ast þegar við leyfðum banka­kerfið að skil­greina hlut­verk sitt sjálft. Þá komst þjóð sem er rík­ari en flestar af auð­lind­um, er vel menntuð og hafði byggt upp þol­an­legt vel­ferð­ar­kerfi mjög nálægt því að fara í greiðslu­þrot. Út af banka­mönnum og and­vara­leysi stjórn­valda gagn­vart þeim.

Það þarf á ákveða fyrir hvern bankakerfið er

Bankar á Íslandi eru svo kerfislega mik­il­vægir að það er í raun ótrú­legt að láta sér detta það í hug að end­ur­skipu­lagn­ing kerf­is­ins eigi að fara fram á for­sendum vog­un­ar­sjóða og alþjóð­legra fjár­fest­inga­banka – sem hafa það eitt mark­mið að hámarka arð­semi sína – en ekki sam­fé­lags­ins sem umræddir bankar eiga að þjóna.

Hér að neðan er hægt að sjá síðasta þátt Kjarnans á Hringbraut í heilu lagi, en það er framtíð bankakerfisins til umfjöllunar.

Nútíma­banka­kerfi er að stórum hluta til fyrst og síð­ast svo að eig­endur fjár­magns geti ávaxtað það fjármagn sem mest. Hin hefð­bundna við­skipta­banka­starf­semi, og sá hluti banka­starf­semi sem þjónustar atvinnu­lífið með eðli­legum lán­tökum til upp­bygg­ingu rekst­urs, er ekki í for­grunni. Það er enda bara hægt að skuld­setja almenn­ing upp að vissu marki. Lána honum fyrir húsi, bíl og veita hæfi­legan yfir­drátt. 

Vaxta­tæki­fær­in, þókn­ana­tekj­urnar og spennan er öll í einka­banka­þjón­ustu fyrir ríkt fólk og í skuldsettum fjár­mála­gjörn­ing­um. Það er stutt með hag­töl­um. Í lok árs 2015 áttu þau tíu pró­sent lands­manna sem voru rík­ust 64 pró­sent allra hreinna eigna. Hlut­fallið er reyndar hærra, þar sem í þessum tölum er gert ráð fyrir að verð­bréf séu metin á nafn­virði, ekki mark­aðsvirði. Sami hópur á nær öll verð­bréf, þ.e. skulda­bréf og hluta­bréf í eigu ein­stak­linga, á Íslandi. Á árinu 2015 fór 43 pró­sent af allri nýrri hreinni eign sem varð til hér­lend­is, til þessa hóps. Eign hans er því sífellt að aukast og það dregur í sundur með þeim ríkustu og þeim sem minna eiga. Ástæðan er meðal annars sú að þeir ríkustu hafa allt öðruvísi aðgengi að fjármálaþjónustu en t.d. venjulegt launafólk. 

Til hvers eru bankar?

Það er eðli­legt að stjórn­mála­menn nýti þá stöðu sem upp er kom­in, og felur í sér að stjórn­völd eru með nánast allt banka­kerfið í fang­inu, til að spyrja sig til hvers bankar séu og fyrir hvern þeir eru.

Það er um tvennt að velja. Það er hægt að halda áfram á þeirri leið sem verið er að feta og leyfa fjár­mála­mark­aðnum að móta kerf­ið.

Hin leiðin er sú að það sé hægt að líta svo á að það sé ekki óum­flýj­an­legt að fjár­mála­kerfið sé eins og það er. Að það sé hægt, með umræðu, und­ir­bún­ingi og skýrri stefnu­mótum að byggju upp kerfi sem þjónustar sam­fé­lag­ið. Það kerfi þarf ekk­ert endi­lega að vera að öllu leyti í eigu hins opin­bera. Það þarf hins vegar að vera með skýran til­gang og skil­greindan ramma. Að fjár­mála­kerfið þjónusti almenn­ing og fyr­ir­tæki, ekki að almenn­ingur og fyr­ir­tæki þjónusti það.

Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar