Uppgangur með blikkandi viðvörunarljós

Níutíu og fimm prósent útflutningstekna Færeyinga koma frá fiski og fiskafurðum. Fyrir utan síld og makríl er laxinn það sem mestu skiptir í þessu samhengi. Í þessari einhæfni felst mikil áhætta.

Færeyski fáninn
Auglýsing

Það er mik­ill upp­gangur í Fær­eyj­um. Fisk­verð er hátt og þjóð­ar­fram­leiðsla á mann hærri en í Dan­mörku. Lands­menn eru orðnir fleiri en fimm­tíu þús­und og á síð­asta ári fóru á fjórða hund­rað þús­und manns um flug­völl­inn í Vog­um, fleiri en nokkru sinni fyrr. Þrátt fyrir þetta eru ákveðnar blikur á lofti hjá eyja­skeggj­unum í Atl­ants­hafi.

Fær­ey­ingar hafa bæði kynnst vel­gengni og erf­ið­leik­um. Á tíunda ára­tug síð­ustu aldar áttu Fær­ey­ingar i miklum efna­hags­erf­ið­leik­um. Aflasam­dráttur vegna minnk­andi kvóta, ásamt offjár­fest­ingu, olli því að rekstur fjöl­margra fyr­ir­tækja komst í þrot og við það missti fjöldi fólks vinn­una, skatt­tekjur dróg­ust sam­an. Erlendar skuldir voru gríð­ar­leg­ar, íbú­arnir höfðu lifað um efni fram. Fær­eyski þjóð­ar­bú­skap­ur­inn var skyndi­lega á von­ar­völ. Margir sáu enga fram­tíð á eyj­unum og fluttu úr landi, ekki síst ungt fólk.

Fær­eyska lands­stjórnin neydd­ist til að leita aðstoðar Dana. Danir brugð­ust vel við en settu ströng skil­yrði fyrir lán­veit­ingum sín­um. Fær­ey­ingum sveið sárt að verða að beygja sig undir skil­yrði Dana en áttu ekki ann­arra kosta völ.

Auglýsing

Síðan þetta var hefur margt breyst. Núna er atvinnu­leysi lítið sem ekk­ert, útflutn­ingur á laxi hefur stór­aukist, nam jafn­gildi 70 millj­arða íslenskra króna í fyrra og afgangur á fjár­lögum þessa árs áætl­aður 401 milljón (6,6 millj­arðar íslenskir). Þetta hljómar óneit­an­lega vel.

Hag­fræð­ingar hrukka ennið

Þótt almenn­ingur í Fær­eyjum sé ánægður með upp­gang­inn og brosi breitt eru hag­fræð­ing­arnir ekki jafn brosmild­ir. Það gildir jafnt um heima­menn í Fær­eyjum og hag­fræð­inga Danska Seðla­bank­ans. Lars Rhode er for­maður stjórnar Seðla­bank­ans, hann er jafn­framt for­maður sér­stakrar áhættu­mats­nefndar (Det System­iske Risikoråd) en nefndin var sett á lagg­irnar fyrir nokkrum árum og er ætlað að hafa auga með fjár­mála­mark­aðnum og aðvara stjórn­mála­menn­ina ef, og þeg­ar, bank­arnir sýna ekki nægi­lega aðgæslu varð­andi útlán og taka of mikla áhættu. Á síð­asta ári hafði nefndin uppi aðvör­un­ar­orð vegna fær­eysku bank­anna. Fyrir skömmu lagði ráðið til við danska atvinnu­mála­ráð­herr­ann að kröfur um eig­in­fjár­auka fær­eysku bank­anna yrðu auknar í þrjú pró­sent. Sam­bæri­leg tala danskra banka er hálft pró­sent. Ef ráð­herr­ann fylgir þessum ábend­ingum þýðir það að mögu­leikar fær­eyskra banka til útlána tak­markast nokkuð og það dregur úr spennu í hag­kerf­inu. Danski Seðla­bank­inn var­aði síð­ast­liðið haust við ofþenslu í fær­eysku efna­hags­lífi. Bank­inn benti á að líkt og áður hefði gerst í upp­sveiflum hefði opin­beri geir­inn ekki staðið á brems­unni og það hefði aukið neysl­una. „Þessi mikla neysla er ekki til þess fallið að skapa festu í efna­hags­líf­inu, þetta er end­ur­tekn­ing þess sem áður hefur ger­st“. Það er með öðrum orðum álit Danska Seðla­bank­ans að fær­eyskir stjórn­mála­menn hafi lítt eða ekki lært af reynsl­unni.

Sveit­ar­fé­lögin eyða alltof miklu  

For­maður fær­eyska efna­hags­ráðs­ins sagði í við­tali við danskt dag­blað, fyrir nokkrum dögum að fær­eysk sveit­ar­fé­lög eyði allt of miklu fé til margs konar fram­kvæmda. Það spenni upp launin í bygg­inga­iðn­að­inum og víðar „það sé bensín á eld­inn“. Í Fær­eyjum eru 30 sveit­ar­fé­lög sem hafa mjög víð­tæka sjálfs­stjórn á mörgum svið­um. „Það er engin leið að mið­stýra fjár­málum sveit­ar­fé­lag­anna“ sagði áður­nefndur for­mað­ur. „Í dag eru þau alltof mörg og þar reyna allir að ota sínum tota.“

Danski Seðla­bank­inn og fær­eyska efna­hags­ráðið eru sam­mála um að æski­legt væri að land­stjórnin myndi hægja á eða fresta fram­kvæmd­um. Það hefði umtals­verð áhrif og drægi úr þensl­unni.

Allt veltur á fisk­in­um, Rússum og Banda­ríkja­mönnum

Níu­tíu og fimm pró­sent útflutn­ings­tekna Fær­ey­inga koma frá fiski og fiskaf­urð­um. Fyrir utan síld og mak­ríl er lax­inn það sem mestu skiptir í þessu sam­hengi. Í þess­ari ein­hæfni felst mikil áhætta. Ekki bætir úr skák að meira en helm­ingur alls útflutn­ings fer til tveggja landa, Rúss­lands og Banda­ríkj­anna. Rússar kaupa næstum þriðj­ung alls útflutn­ings eyja­skeggja og Banda­ríkin um það bil fimmt­ung, einkum lax. Fær­eyjar eru und­an­skildar þeim við­skipta­þving­unum sem Rússar beita gegn Evr­ópu­sam­band­inu. Og hvað varðar skyndi­legan áhuga Banda­ríkja­manna á fær­eyskum laxi teng­ist hann því að sjúk­dómar hafa herjað á laxa­stofna í Chile. Þeir stofnar eru hægt og rólega að ná sér á strik og þá er ekki víst að áhugi Banda­ríkja­manna á fær­eyska lax­inum verði jafn­mik­ill og verið hefur um skeið. Fær­eyskir laxa­stofnar geta líka sýkst. Það eru sem sé of mörg egg í of fáum körf­um.  

Þeim gömlu fjölgar

Ald­urs­sam­setn­ing fær­eysku þjóð­ar­innar mun breyt­ast veru­lega á næstu ára­tug­um. Nú eru um það bil 6 þús­und Fær­ey­ingar eldri en sjö­tug­ir. Eftir fjöru­tíu ár verður þessi tala 11 þús­und. Fólki á vinnu­aldri, frá 16 ára til 66 ára mun jafn­framt fækka.

Þótt nú um stundir gangi allt vel í Fær­eyjum er það ekki að ástæðu­lausu að hag­fræð­ing­arnir hrukka enn­ið. Upp­gang­ur­inn í efna­hags­líf­inu getur fengið skjótan endi, útflutn­ings­tekj­urnar hvíla á alltof fáum stoðum og loks þýðir breytt ald­urs­sam­setn­ing færri vinn­andi hendur og fleiri eldri borg­ara.

Ingvar Smári Birgisson, formaður Sambands ungra sjálfstæðismanna.
Ákvörðun um lögbann ekki tekin í dag
Ekki verður tekin ákvörðun um lögbann á vefsíðuna tekjur.is í dag en Ingvar Smári Birgisson, formaður Sambands ungra sjálfstæðismanna, gerði kröfu um að lögbann yrði sett á vefinn.
Kjarninn 16. október 2018
Skiptastjóri félags Björgólfs Thors og Róberts stefnir Glitni
Björgólfur Thor Björgólfsson ábyrgist greiðslu kostnaðar í riftunarmáli félags sem á engar eignir gegn Glitni HoldCo. Hann er annar af tveimur kröfuhöfum sem lýstu samtals 13,9 milljörðum króna í búið. Hinn er stefndi í málinu, Glitnir HoldCo.
Kjarninn 16. október 2018
Reykjanesbær ófær um að þjónusta fleiri hælisleitendur
Velferðarráð Reykjanesbæjar hafnaði beiðni um að sjá um þjónustu við fleiri hælisleitendur en bærinn aðstoðar nú allt að 70 hælisleitendur. Útlendingastofnun bætir við húsnæði í Reykjanesbæ vegna fjölda hælisumsókna.
Kjarninn 16. október 2018
Dagur B. Eggertsson, borgarstjóri.
Samfylkingin tapar fylgi og ábyrgðin sögð Dags í Braggamálinu
Meirihlutinn í borgarstjórn bætir við sig fylgi þó að Samfylkingin dali. Þriðjungur telur borgarstjóra bera ábyrgð í Braggamálinu.
Kjarninn 16. október 2018
Hugmyndamaðurinn Paul Allen látinn
Paul Allen er fallinn frá, 65 ára að aldri. Hann lést í dag eftir skammvinn veikindi. Banamein hans var krabbamein, en hann greindist nýlega með það, í fjórða sinn á ævinni.
Kjarninn 15. október 2018
Magnús Halldórsson
Ísland í miðpunkti áhættuáhrifa loftslagsbreytinga
Kjarninn 15. október 2018
Samkeppniseftirlitið óskar eftir umsögnum vegna fyrir hugaðs samstarfs Árvakurs og 365 miðla
Morgunblaðið og Fréttablaðið vilja efla útgáfustarfsemi sína með samstarfi á sviði prentunar og dreifingar.
Kjarninn 15. október 2018
Melkorka Mjöll Kristinsdóttir
Ísland og alþjóðleg kjarnorkuafvopnun
Kjarninn 15. október 2018
Meira eftir höfundinnBorgþór Arngrímsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar