Uppgangur með blikkandi viðvörunarljós

Níutíu og fimm prósent útflutningstekna Færeyinga koma frá fiski og fiskafurðum. Fyrir utan síld og makríl er laxinn það sem mestu skiptir í þessu samhengi. Í þessari einhæfni felst mikil áhætta.

Færeyski fáninn
Auglýsing

Það er mik­ill upp­gangur í Fær­eyj­um. Fisk­verð er hátt og þjóð­ar­fram­leiðsla á mann hærri en í Dan­mörku. Lands­menn eru orðnir fleiri en fimm­tíu þús­und og á síð­asta ári fóru á fjórða hund­rað þús­und manns um flug­völl­inn í Vog­um, fleiri en nokkru sinni fyrr. Þrátt fyrir þetta eru ákveðnar blikur á lofti hjá eyja­skeggj­unum í Atl­ants­hafi.

Fær­ey­ingar hafa bæði kynnst vel­gengni og erf­ið­leik­um. Á tíunda ára­tug síð­ustu aldar áttu Fær­ey­ingar i miklum efna­hags­erf­ið­leik­um. Aflasam­dráttur vegna minnk­andi kvóta, ásamt offjár­fest­ingu, olli því að rekstur fjöl­margra fyr­ir­tækja komst í þrot og við það missti fjöldi fólks vinn­una, skatt­tekjur dróg­ust sam­an. Erlendar skuldir voru gríð­ar­leg­ar, íbú­arnir höfðu lifað um efni fram. Fær­eyski þjóð­ar­bú­skap­ur­inn var skyndi­lega á von­ar­völ. Margir sáu enga fram­tíð á eyj­unum og fluttu úr landi, ekki síst ungt fólk.

Fær­eyska lands­stjórnin neydd­ist til að leita aðstoðar Dana. Danir brugð­ust vel við en settu ströng skil­yrði fyrir lán­veit­ingum sín­um. Fær­ey­ingum sveið sárt að verða að beygja sig undir skil­yrði Dana en áttu ekki ann­arra kosta völ.

Auglýsing

Síðan þetta var hefur margt breyst. Núna er atvinnu­leysi lítið sem ekk­ert, útflutn­ingur á laxi hefur stór­aukist, nam jafn­gildi 70 millj­arða íslenskra króna í fyrra og afgangur á fjár­lögum þessa árs áætl­aður 401 milljón (6,6 millj­arðar íslenskir). Þetta hljómar óneit­an­lega vel.

Hag­fræð­ingar hrukka ennið

Þótt almenn­ingur í Fær­eyjum sé ánægður með upp­gang­inn og brosi breitt eru hag­fræð­ing­arnir ekki jafn brosmild­ir. Það gildir jafnt um heima­menn í Fær­eyjum og hag­fræð­inga Danska Seðla­bank­ans. Lars Rhode er for­maður stjórnar Seðla­bank­ans, hann er jafn­framt for­maður sér­stakrar áhættu­mats­nefndar (Det System­iske Risikoråd) en nefndin var sett á lagg­irnar fyrir nokkrum árum og er ætlað að hafa auga með fjár­mála­mark­aðnum og aðvara stjórn­mála­menn­ina ef, og þeg­ar, bank­arnir sýna ekki nægi­lega aðgæslu varð­andi útlán og taka of mikla áhættu. Á síð­asta ári hafði nefndin uppi aðvör­un­ar­orð vegna fær­eysku bank­anna. Fyrir skömmu lagði ráðið til við danska atvinnu­mála­ráð­herr­ann að kröfur um eig­in­fjár­auka fær­eysku bank­anna yrðu auknar í þrjú pró­sent. Sam­bæri­leg tala danskra banka er hálft pró­sent. Ef ráð­herr­ann fylgir þessum ábend­ingum þýðir það að mögu­leikar fær­eyskra banka til útlána tak­markast nokkuð og það dregur úr spennu í hag­kerf­inu. Danski Seðla­bank­inn var­aði síð­ast­liðið haust við ofþenslu í fær­eysku efna­hags­lífi. Bank­inn benti á að líkt og áður hefði gerst í upp­sveiflum hefði opin­beri geir­inn ekki staðið á brems­unni og það hefði aukið neysl­una. „Þessi mikla neysla er ekki til þess fallið að skapa festu í efna­hags­líf­inu, þetta er end­ur­tekn­ing þess sem áður hefur ger­st“. Það er með öðrum orðum álit Danska Seðla­bank­ans að fær­eyskir stjórn­mála­menn hafi lítt eða ekki lært af reynsl­unni.

Sveit­ar­fé­lögin eyða alltof miklu  

For­maður fær­eyska efna­hags­ráðs­ins sagði í við­tali við danskt dag­blað, fyrir nokkrum dögum að fær­eysk sveit­ar­fé­lög eyði allt of miklu fé til margs konar fram­kvæmda. Það spenni upp launin í bygg­inga­iðn­að­inum og víðar „það sé bensín á eld­inn“. Í Fær­eyjum eru 30 sveit­ar­fé­lög sem hafa mjög víð­tæka sjálfs­stjórn á mörgum svið­um. „Það er engin leið að mið­stýra fjár­málum sveit­ar­fé­lag­anna“ sagði áður­nefndur for­mað­ur. „Í dag eru þau alltof mörg og þar reyna allir að ota sínum tota.“

Danski Seðla­bank­inn og fær­eyska efna­hags­ráðið eru sam­mála um að æski­legt væri að land­stjórnin myndi hægja á eða fresta fram­kvæmd­um. Það hefði umtals­verð áhrif og drægi úr þensl­unni.

Allt veltur á fisk­in­um, Rússum og Banda­ríkja­mönnum

Níu­tíu og fimm pró­sent útflutn­ings­tekna Fær­ey­inga koma frá fiski og fiskaf­urð­um. Fyrir utan síld og mak­ríl er lax­inn það sem mestu skiptir í þessu sam­hengi. Í þess­ari ein­hæfni felst mikil áhætta. Ekki bætir úr skák að meira en helm­ingur alls útflutn­ings fer til tveggja landa, Rúss­lands og Banda­ríkj­anna. Rússar kaupa næstum þriðj­ung alls útflutn­ings eyja­skeggja og Banda­ríkin um það bil fimmt­ung, einkum lax. Fær­eyjar eru und­an­skildar þeim við­skipta­þving­unum sem Rússar beita gegn Evr­ópu­sam­band­inu. Og hvað varðar skyndi­legan áhuga Banda­ríkja­manna á fær­eyskum laxi teng­ist hann því að sjúk­dómar hafa herjað á laxa­stofna í Chile. Þeir stofnar eru hægt og rólega að ná sér á strik og þá er ekki víst að áhugi Banda­ríkja­manna á fær­eyska lax­inum verði jafn­mik­ill og verið hefur um skeið. Fær­eyskir laxa­stofnar geta líka sýkst. Það eru sem sé of mörg egg í of fáum körf­um.  

Þeim gömlu fjölgar

Ald­urs­sam­setn­ing fær­eysku þjóð­ar­innar mun breyt­ast veru­lega á næstu ára­tug­um. Nú eru um það bil 6 þús­und Fær­ey­ingar eldri en sjö­tug­ir. Eftir fjöru­tíu ár verður þessi tala 11 þús­und. Fólki á vinnu­aldri, frá 16 ára til 66 ára mun jafn­framt fækka.

Þótt nú um stundir gangi allt vel í Fær­eyjum er það ekki að ástæðu­lausu að hag­fræð­ing­arnir hrukka enn­ið. Upp­gang­ur­inn í efna­hags­líf­inu getur fengið skjótan endi, útflutn­ings­tekj­urnar hvíla á alltof fáum stoðum og loks þýðir breytt ald­urs­sam­setn­ing færri vinn­andi hendur og fleiri eldri borg­ara.

Meira eftir höfundinnBorgþór Arngrímsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar