Uppgangur með blikkandi viðvörunarljós

Níutíu og fimm prósent útflutningstekna Færeyinga koma frá fiski og fiskafurðum. Fyrir utan síld og makríl er laxinn það sem mestu skiptir í þessu samhengi. Í þessari einhæfni felst mikil áhætta.

Færeyski fáninn
Auglýsing

Það er mik­ill upp­gangur í Fær­eyj­um. Fisk­verð er hátt og þjóð­ar­fram­leiðsla á mann hærri en í Dan­mörku. Lands­menn eru orðnir fleiri en fimm­tíu þús­und og á síð­asta ári fóru á fjórða hund­rað þús­und manns um flug­völl­inn í Vog­um, fleiri en nokkru sinni fyrr. Þrátt fyrir þetta eru ákveðnar blikur á lofti hjá eyja­skeggj­unum í Atl­ants­hafi.

Fær­ey­ingar hafa bæði kynnst vel­gengni og erf­ið­leik­um. Á tíunda ára­tug síð­ustu aldar áttu Fær­ey­ingar i miklum efna­hags­erf­ið­leik­um. Aflasam­dráttur vegna minnk­andi kvóta, ásamt offjár­fest­ingu, olli því að rekstur fjöl­margra fyr­ir­tækja komst í þrot og við það missti fjöldi fólks vinn­una, skatt­tekjur dróg­ust sam­an. Erlendar skuldir voru gríð­ar­leg­ar, íbú­arnir höfðu lifað um efni fram. Fær­eyski þjóð­ar­bú­skap­ur­inn var skyndi­lega á von­ar­völ. Margir sáu enga fram­tíð á eyj­unum og fluttu úr landi, ekki síst ungt fólk.

Fær­eyska lands­stjórnin neydd­ist til að leita aðstoðar Dana. Danir brugð­ust vel við en settu ströng skil­yrði fyrir lán­veit­ingum sín­um. Fær­ey­ingum sveið sárt að verða að beygja sig undir skil­yrði Dana en áttu ekki ann­arra kosta völ.

Auglýsing

Síðan þetta var hefur margt breyst. Núna er atvinnu­leysi lítið sem ekk­ert, útflutn­ingur á laxi hefur stór­aukist, nam jafn­gildi 70 millj­arða íslenskra króna í fyrra og afgangur á fjár­lögum þessa árs áætl­aður 401 milljón (6,6 millj­arðar íslenskir). Þetta hljómar óneit­an­lega vel.

Hag­fræð­ingar hrukka ennið

Þótt almenn­ingur í Fær­eyjum sé ánægður með upp­gang­inn og brosi breitt eru hag­fræð­ing­arnir ekki jafn brosmild­ir. Það gildir jafnt um heima­menn í Fær­eyjum og hag­fræð­inga Danska Seðla­bank­ans. Lars Rhode er for­maður stjórnar Seðla­bank­ans, hann er jafn­framt for­maður sér­stakrar áhættu­mats­nefndar (Det System­iske Risikoråd) en nefndin var sett á lagg­irnar fyrir nokkrum árum og er ætlað að hafa auga með fjár­mála­mark­aðnum og aðvara stjórn­mála­menn­ina ef, og þeg­ar, bank­arnir sýna ekki nægi­lega aðgæslu varð­andi útlán og taka of mikla áhættu. Á síð­asta ári hafði nefndin uppi aðvör­un­ar­orð vegna fær­eysku bank­anna. Fyrir skömmu lagði ráðið til við danska atvinnu­mála­ráð­herr­ann að kröfur um eig­in­fjár­auka fær­eysku bank­anna yrðu auknar í þrjú pró­sent. Sam­bæri­leg tala danskra banka er hálft pró­sent. Ef ráð­herr­ann fylgir þessum ábend­ingum þýðir það að mögu­leikar fær­eyskra banka til útlána tak­markast nokkuð og það dregur úr spennu í hag­kerf­inu. Danski Seðla­bank­inn var­aði síð­ast­liðið haust við ofþenslu í fær­eysku efna­hags­lífi. Bank­inn benti á að líkt og áður hefði gerst í upp­sveiflum hefði opin­beri geir­inn ekki staðið á brems­unni og það hefði aukið neysl­una. „Þessi mikla neysla er ekki til þess fallið að skapa festu í efna­hags­líf­inu, þetta er end­ur­tekn­ing þess sem áður hefur ger­st“. Það er með öðrum orðum álit Danska Seðla­bank­ans að fær­eyskir stjórn­mála­menn hafi lítt eða ekki lært af reynsl­unni.

Sveit­ar­fé­lögin eyða alltof miklu  

For­maður fær­eyska efna­hags­ráðs­ins sagði í við­tali við danskt dag­blað, fyrir nokkrum dögum að fær­eysk sveit­ar­fé­lög eyði allt of miklu fé til margs konar fram­kvæmda. Það spenni upp launin í bygg­inga­iðn­að­inum og víðar „það sé bensín á eld­inn“. Í Fær­eyjum eru 30 sveit­ar­fé­lög sem hafa mjög víð­tæka sjálfs­stjórn á mörgum svið­um. „Það er engin leið að mið­stýra fjár­málum sveit­ar­fé­lag­anna“ sagði áður­nefndur for­mað­ur. „Í dag eru þau alltof mörg og þar reyna allir að ota sínum tota.“

Danski Seðla­bank­inn og fær­eyska efna­hags­ráðið eru sam­mála um að æski­legt væri að land­stjórnin myndi hægja á eða fresta fram­kvæmd­um. Það hefði umtals­verð áhrif og drægi úr þensl­unni.

Allt veltur á fisk­in­um, Rússum og Banda­ríkja­mönnum

Níu­tíu og fimm pró­sent útflutn­ings­tekna Fær­ey­inga koma frá fiski og fiskaf­urð­um. Fyrir utan síld og mak­ríl er lax­inn það sem mestu skiptir í þessu sam­hengi. Í þess­ari ein­hæfni felst mikil áhætta. Ekki bætir úr skák að meira en helm­ingur alls útflutn­ings fer til tveggja landa, Rúss­lands og Banda­ríkj­anna. Rússar kaupa næstum þriðj­ung alls útflutn­ings eyja­skeggja og Banda­ríkin um það bil fimmt­ung, einkum lax. Fær­eyjar eru und­an­skildar þeim við­skipta­þving­unum sem Rússar beita gegn Evr­ópu­sam­band­inu. Og hvað varðar skyndi­legan áhuga Banda­ríkja­manna á fær­eyskum laxi teng­ist hann því að sjúk­dómar hafa herjað á laxa­stofna í Chile. Þeir stofnar eru hægt og rólega að ná sér á strik og þá er ekki víst að áhugi Banda­ríkja­manna á fær­eyska lax­inum verði jafn­mik­ill og verið hefur um skeið. Fær­eyskir laxa­stofnar geta líka sýkst. Það eru sem sé of mörg egg í of fáum körf­um.  

Þeim gömlu fjölgar

Ald­urs­sam­setn­ing fær­eysku þjóð­ar­innar mun breyt­ast veru­lega á næstu ára­tug­um. Nú eru um það bil 6 þús­und Fær­ey­ingar eldri en sjö­tug­ir. Eftir fjöru­tíu ár verður þessi tala 11 þús­und. Fólki á vinnu­aldri, frá 16 ára til 66 ára mun jafn­framt fækka.

Þótt nú um stundir gangi allt vel í Fær­eyjum er það ekki að ástæðu­lausu að hag­fræð­ing­arnir hrukka enn­ið. Upp­gang­ur­inn í efna­hags­líf­inu getur fengið skjótan endi, útflutn­ings­tekj­urnar hvíla á alltof fáum stoðum og loks þýðir breytt ald­urs­sam­setn­ing færri vinn­andi hendur og fleiri eldri borg­ara.

CRIPSRi notað til að skoða erfðamengi baktería
Hvaða gen eru það sem bakteríur nýta sér til að verjast sýklalyfjum?
Kjarninn 19. janúar 2019
Viðar Freyr Guðmundsson
Máttlaus áhrif lækkunar hámarkshraða
Leslistinn 19. janúar 2019
Jóhann Bogason
Skömm sé Háskóla Íslands
Kjarninn 19. janúar 2019
Þolendur eiga ekki að þurfa að sitja undir Klausturmönnum
Helga Vala Helgadóttir, formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, segir að Ágúst Ólafur Ágústsson muni ekki koma aftur til starfa í næstu viku. Hún veit ekkert um hvort Bergþór Ólason eða Gunnar Bragi Sveinsson ætli að gera það.
Kjarninn 19. janúar 2019
Koma svo!
Koma svo!
Koma svo - Fyrirgefðu en má ég vera til?
Kjarninn 19. janúar 2019
Tæknispá 2019
Þroskaðra sprotaumhverfi, Elon Musk í kringum tunglið, mannlegar hliðar tækni, hæpheiðar og -dalir og frú Sirrý á íslensku. Þetta er meðal þess sem fram kemur í árlegri tæknispá Hjálmars Gíslasonar.
Kjarninn 19. janúar 2019
Jón Baldvin: Ásakanir „hreinn uppspuni“ eða „skrumskæling á veruleikanum“
Jón Baldvin hefur verið sakaður um kynferðislega áreitni af fjölda kvenna að undanförnu.
Kjarninn 19. janúar 2019
Andlát og skilnaður valda titringi í Seattle-hagkerfinu
Ævintýraleg auðsöfnun stofnenda verðmætustu fyrirtækja heimsins, Microsoft og Amazon, hefur haft mikil áhrif á Seattle svæðið. Skyndilegt andlát Paul Allen og skilnaður Jeff Bezos, hafa valdið titringi í hagkerfi borgarinnar.
Kjarninn 18. janúar 2019
Meira eftir höfundinnBorgþór Arngrímsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar