Með stígvélin í Hæstarétt

Gúmmístígvél eru þarfaþing en mál þeim tengd rata sjaldnast fyrir dómstóla. Eitt slíkt er þó á leiðinni fyrir Hæstarétt Danmerkur. Það mál snýst um kínverskar eftirlíkingar danskra tískustígvéla.

RUB 1 stígvél Ilse Jacobsen Hornbæk
RUB 1 stígvél Ilse Jacobsen Hornbæk
Auglýsing

Fyrir rúmum fimmtíu árum bað íslenskt dagblað fimmtíu Íslendinga fædda á fyrsta áratug síðustu aldar að nefna nokkur atriði sem þeir teldu til helstu framfara. Nær allir nefndu rafmagnið, rennandi vatn, útvarpið og símann. Margt fleira var nefnt, svo sem bættar samgöngur og betri húsakostur. Eitt sem tíu úr þessum fimmtíu manna hópi nefndu er ekki meðal þess sem nútímafólki dettur helst í hug í þessu sambandi. Nefnilega gúmmístígvél og gúmmískó.

Nútíminn á kannski erfitt með að skilja hvílík lífsgæði fólust í því að vera ekki sífellt blautur í fæturna, og sárfættur, en fólkið sem ólst upp við sauðskinnsskó kunni vel að meta breytinguna. Eins og margar kynslóðir Íslendinga fór fólkið sem tók þátt í áðurnefndri könnun flestra sinna ferða fótgangandi, oftast með lélegan fótabúnað.

Goodyear, Hutchinson og gúmmíið

Á árunum eftir 1920 varð gúmmískófatnaður sífellt algengari og vinsælli. Uppfinningin var þó eldri en í kringum 1840 fann Bandaríkjamaðurinn Charles Goodyear upp svonefnda gúmmísuðu, aðferð til að forma og móta gúmmí og fékk einkaleyfi á aðferðinni. Landi hans Hiram Hutchinson keypti leyfi til að nota aðferðina og setti árið 1853 á fót stígvélaverksmiðjuna Aigle í Frakklandi. Stígvélin „slógu í gegn“ ef svo mætti segja. Þau leystu af hólmi tréklossana sem franskur almenningur hafði notast við. Bretar kalla stígvél Wellington boots eftir hertoganum sem barðist við Napoleon við Waterloo í Belgíu árið 1815. Stígvél Wellingtons voru hnéhá leðurstígvél sem ekki var á allra færi að eignast, semsé allt annar hlutur en gúmmístígvélin.

Auglýsing

CEBO, NOKIA og tútturnar

CEBO-stígvélÁ fyrstu áratugum síðustu aldar, þegar gúmmístígvélin og skórnir urðu algengur skófatnaður, datt fæstum orðið „tískuvarningur“ í hug. Notagildið var þá númer eitt. Íslendingar tóku þessum nýja fótabúnaði fagnandi. Þeir sem komnir eru yfir miðjan aldur muna ugglaust eftir CEBO gúmmískóm og stígvélum, tékknesk gæðavara hét það í auglýsingum. Gúmmískórnir svartir með hvítum sóla og rönd, stígvélin oftast svört en einnig til moldarbrún með rjómagulum sóla. Þótt CEBO hafi verið algengasta vörumerkið voru einnig nokkrar aðrar tegundir fáanlegar.

Ekki var gúmmískófatnaðurinn þó alltaf fáanlegur í verslunum, enda alls kyns hömlur á innflutningi, en Íslendingar dóu ekki ráðalausir. Eftir að loftfyllt bíldekk komu til sögunnar uppgötvuðu hugvitsmenn að slöngurnar í dekkjunum væru til fleiri hluta nytsamlegar. Til dæmis væri hægt að gera úr slöngunum gúmmískó og stígvél. Margir spreyttu sig á skógerðinni, með misjöfnum árangri, oftast var framleiðslan eingöngu til heimanota en vitað er um að minnsta kosti einn framleiðanda hér á landi, sem hafði skógerðina að aðal atvinnu um margra ára skeið. Slönguskórnir voru einlitir, svartir og því auðþekktir frá innfluttu skónum með hvítu botnana. Þeir heimagerðu þóttu ekki jafn fínir og þeir innfluttu og voru kallaðir túttur, eða gúmmítúttur. Sú orðanotkun færðist reyndar síðar yfir á þessa með hvíta botninum, sem enn fást í búðum, nú framleiddir í Noregi, og líka græna gúmmískó sem fást víða.

Löngu eftir að tékkneski skófatnaðurinn varð vinsæll á Íslandi kom hinn finnski NOKIA skófatnaður á markaðinn. NOKIA stígvélin þóttu gæðavara og nutu um langt árabil mikilla vinsælda meðal Íslendinga (Finnarnir setja þau saman í höndunum sagði Jón Múli í auglýsingum).

Þótt gúmmískór og stígvél njóti ekki sömu vinsælda meðal Íslendinga og áður fyrr er þessi skófatnaður síður en svo úr sögunni. Gúmmískór og stígvél fást víða enda notagildið ótvírætt.

Stígvéladrottningin frá Hornbæk

Danir eru stígvélaþjóð. Einkum er það kvenfólkið sem notar þennan skófatnað í ríkum mæli. Sá sem gengur um götur Kaupmannahafnar, og á annað borð veltir fyrir sér fótabúnaði þeirra sem á vegi hans verða, tekur strax eftir því að stígvél eru þar mjög áberandi. Kannski ekki yfir hásumarið en alla aðra tíma ársins. Lengst af voru svörtu stígvélin lang algengust en það er ekki lengur svo. Nú er hægt að kaupa stígvél í öllum regnbogans litum og reyndar mörgum fleiri. Þessi stígvélabylting, eins og sumir kalla það, er einkum verk einnar konu: Ilse Jacobsen. Múraradóttur frá Hornbæk á Norður- Sjálandi eins og hún kallar sjálfa sig.

Ilse Jacobsen fæddist í Hornbæk fyrir 59 árum, þar hefur hún búið allt sitt líf, þar var hún skírð, fermd og gift og þar hyggst hún búa til dauðadags. Faðirinn var múrari, móðirin heimavinnandi með þrjú börn. Efnin voru takmörkuð og aðeins sex ára gömul fór Ilse að bera út blöð til að afla vasapeninga. Ellefu ára fékk hún vinnu á Hótel Hornbækhus og þegar hún mætti á staðinn og átti að vinna við að afgreiða á barnum náði hún ekki upp á afgreiðsluborðið. Hótelstjórinn uppgötvaði að hún hafði logið til um aldurinn en eftir að hafa rætt við hana ákvað hann að hún fengi vinnuna.

Seinna trúlofaðist hún, og giftist syni hótelstjórans, þaðan kemur eftirnafnið Jacobsen. Ilse lærði hagfræði og stjórnmálafræði en eiginmaðurinn rak heildsölu með skó og Ilse ferðaðist um Danmörku þvera og endilanga og seldi mikið. Þessi kynni hennar af „skóbransanum“ vöktu áhuga hennar á skótaui og hún velti fyrir sér hvernig á því stæði að stígvél væru einungis til í svörtum lit.

Ilse Jacobsen Mynd: Scanpix

Árið 1993 opnaði hún litla verslun (31 fermetra) með sandala sem hún hafði sjálf hannað og tískufatnað frá lítt þekktum framleiðanda. En þótt verslunin væri lítil gekk reksturinn vel en Ilse hafði ekki gleymt stígvélunum. Árið 2000 hafði hún hannað kvenstígvél, sem hún lét framleiða í nokkrum litum. Þau voru úr gúmmí. „Mér þótti þessi PVC (plast) stígvél leiðinleg og vildi gera stígvél að tískuskófatnaði. Reyndar voru það ekki Danir sem tóku stígvélunum best í byrjun, það voru Svíar og Norðmenn. Svo komu Danirnir og allir hinir.“

Til að gera langa sögu stutta eru litskrúðugu stígvélin nú seld í hátt á þriðja þúsund verslunum í fleiri en þrjátíu löndum. Stígvélin eru tískuvara og undir merki Ilse Jacobsen Hornbæk er nú jafnframt framleiddur margs konar tískuvarningur. Í dag eru í boði litskrúðug stígvél frá mörgum framleiðendum.

Kínversku stígvélin og Hæstiréttur

Danska vöruhúsið Bilka og fleiri danskar verslanir hafa um nokkurt skeið haft til sölu stígvél, undir vörumerkinu VRS. Þessi stígvél eru í útliti nákvæmlega eins og RUB 1 stígvél Ilse Jacobsen Hornbæk. VRS stígvélin eru framleidd í Kína, RUB1 í Evrópu. Ilse Jacobsen vildi ekki sætta sig við að kínverski framleiðandinn hermdi svo nákvæmlega eftir hennar hönnun að hún stefndi Morsø skoimport, fyrirtækinu sem flytur inn kínversku stígvélin.

Stígvélin vinstra megin eru Ilse Jacobsen en þau til hægri kínversk.

Ilse Jacobsen tapaði málinu í Sjó- og verslunarréttinum danska og sömuleiðis á næsta dómstigi, Landsréttinum. Niðurstaða dómstólanna var að hönnun RUB 1 stígvélanna væri ekki svo afgerandi sérstök að hægt væri að tala um höfundarrétt. Þetta vildi Ilse Jacobsen ekki sætta sig við og sótti um að fá málið tekið fyrir í Hæstarétti Danmerkur Sú beiðni var samþykkt, fyrir nokkrum dögum, á þeim forsendum að um prinsip mál væri að ræða. Kröfu Ilse Jacobsen um að Bilku og öðrum verslunum sem selja VRS stígvélin yrði gert að hætta sölu á þeim og eyðileggja lagerinn var hafnað á lægra dómstigi. Ekki er vitað hvenær málið verður tekið fyrir í Hæstarétti Danmerkur.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Eldgos hófst í Geldingadölum í Fagradalsfjalli þann 19. mars síðastliðinn.
„Nýr ógnvaldur“ við heilsu manna kominn fram á suðvesturhluta Íslands
Lungnalæknir segir að lítið sé vitað um langtímaáhrif vegna gasmengunar í lágum styrk til lengri tíma og áhrif kvikugasa í mjög miklum styrk í skamman tíma á langtímaheilsu. Nauðsynlegt sé að rannsóknir hefjist sem fyrst.
Kjarninn 7. maí 2021
Viðsnúningur Bandaríkjanna í óþökk lyfjarisa
Óvænt og fremur óljós stefnubreyting Bandaríkjanna varðandi afnám einkaleyfa af bóluefnum gegn COVID-19 hefur vakið litla kátínu í lyfjageiranum. Deildar meiningar eru um hvort afnám einkaleyfa kæmi til með að hraða framleiðslu bóluefna.
Kjarninn 7. maí 2021
Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra.
Ísland skoðar að kaupa 100 þúsund skammta af Spútnik V og vill fá þorra þeirra fyrir 2. júní
Viðræður hafa átt sér stað milli fulltrúa íslenskra stjórnvalda og þeirra sem framleiða og markaðssetja hið rússneska Spútnik V bóluefni. Ísland myndi vilja fá að minnsta kosti 75 þúsund skammta fyrir 2. júní.
Kjarninn 7. maí 2021
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Sonos fær uppreist æru og Framsóknarmaður vill aldurstakmark á snjalltæki
Kjarninn 7. maí 2021
Bólusetningar ganga nú mjög hratt fyrir sig á Íslandi og samhliða dregur úr takmörkunum.
Fjöldatakmarkanir hækkaðar í 50 manns frá og með næsta mánudegi
Opnunartími veitingastaða verður lengdur um klukkustund, leyfilegur fjöldi í verslunum tvöfaldast, fleiri mega vera í sundi og fara í ræktina. Grímuskylda verður hins vegar óbreytt.
Kjarninn 7. maí 2021
Skálað á kaffihúsi í Danmörku.
Ýta við ferðaþjónustunni með 32 milljarða króna „sumarpakka“
Danska ríkisstjórnin ætlar að setja 1,6 milljarða danskra króna, um 32 milljarða íslenskra, í „sumarpakka“ til að örva ferðaþjónustu landsins.
Kjarninn 7. maí 2021
Kvótinn um 1.200 milljarða króna virði – Þrjár blokkir halda á tæplega helmingi hans
Miðað við síðustu gerðu viðskipti með aflaheimildir þá er virði þeirra langtum hærra en bókfært virði í ársreikningum útgerða. Í næstu viku munu örfáir eigendur útgerðar selja tæplega 30 prósent hlut sinn í henni.
Kjarninn 7. maí 2021
Páll Magnússon er formaður allsherjar- og menntamálanefndar.
Nefnd búin að afgreiða fjölmiðlastyrki og umsóknarfrestur verður til loka maímánaðar
Meirihluti allsherjar- og menntamálanefndar hefur skilað áliti um stuðningskerfi til fjölmiðla. Þar er lagt til að þrengja skilyrði fyrir stuðningi úr ríkissjóði og gildistími laganna er færður í eitt ár.
Kjarninn 7. maí 2021
Meira eftir höfundinnBorgþór Arngrímsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar