Með stígvélin í Hæstarétt

Gúmmístígvél eru þarfaþing en mál þeim tengd rata sjaldnast fyrir dómstóla. Eitt slíkt er þó á leiðinni fyrir Hæstarétt Danmerkur. Það mál snýst um kínverskar eftirlíkingar danskra tískustígvéla.

RUB 1 stígvél Ilse Jacobsen Hornbæk
RUB 1 stígvél Ilse Jacobsen Hornbæk
Auglýsing

Fyrir rúmum fimm­tíu árum bað íslenskt dag­blað fimm­tíu Íslend­inga fædda á fyrsta ára­tug síð­ustu aldar að nefna nokkur atriði sem þeir teldu til helstu fram­fara. Nær allir nefndu raf­magn­ið, renn­andi vatn, útvarpið og sím­ann. Margt fleira var nefnt, svo sem bættar sam­göngur og betri húsa­kost­ur. Eitt sem tíu úr þessum fimm­tíu manna hópi nefndu er ekki meðal þess sem nútíma­fólki dettur helst í hug í þessu sam­bandi. Nefni­lega gúmmí­stíg­vél og gúmmí­skó.

Nútím­inn á kannski erfitt með að skilja hví­lík lífs­gæði fólust í því að vera ekki sífellt blautur í fæt­urna, og sár­fætt­ur, en fólkið sem ólst upp við sauð­skinns­skó kunni vel að meta breyt­ing­una. Eins og margar kyn­slóðir Íslend­inga fór fólkið sem tók þátt í áður­nefndri könnun flestra sinna ferða fót­gang­andi, oft­ast með lélegan fóta­bún­að.

Goodye­ar, Hutchin­son og gúmmíið

Á árunum eftir 1920 varð gúmmí­skófatn­aður sífellt algeng­ari og vin­sælli. Upp­finn­ingin var þó eldri en í kringum 1840 fann Banda­ríkja­mað­ur­inn Charles Goodyear upp svo­nefnda gúmmí­s­uðu, aðferð til að forma og móta gúmmí og fékk einka­leyfi á aðferð­inni. Landi hans Hiram Hutchin­son keypti leyfi til að nota aðferð­ina og setti árið 1853 á fót stíg­véla­verk­smiðj­una Aigle í Frakk­landi. Stíg­vélin „slógu í gegn“ ef svo mætti segja. Þau leystu af hólmi tré­kloss­ana sem franskur almenn­ingur hafði not­ast við. Bretar kalla stíg­vél Well­ington boots eftir her­tog­anum sem barð­ist við Napo­leon við Waterloo í Belgíu árið 1815. Stíg­vél Well­ingtons voru hnéhá leð­ur­stíg­vél sem ekki var á allra færi að eignast, semsé allt annar hlutur en gúmmí­stíg­vél­in.

Auglýsing

CEBO, NOKIA og tútt­urnar

CEBO-stígvélÁ fyrstu ára­tugum síð­ustu ald­ar, þegar gúmmí­stíg­vélin og skórnir urðu algengur skófatn­að­ur, datt fæstum orðið „tísku­varn­ing­ur“ í hug. Nota­gildið var þá númer eitt. Ís­lend­ingar tóku þessum nýja fóta­bún­aði fagn­andi. Þeir sem komnir eru yfir miðjan aldur muna ugg­laust eftir CEBO gúmmí­skóm og stíg­vél­um, tékk­nesk gæða­vara hét það í aug­lýs­ing­um. Gúmmí­skórnir svartir með hvítum sóla og rönd, stíg­vélin oft­ast svört en einnig til mold­ar­brún með rjóma­gulum sóla. Þótt CEBO hafi verið algeng­asta vöru­merkið voru einnig nokkrar aðrar teg­undir fáan­leg­ar.

Ekki var gúmmí­skófatn­að­ur­inn þó alltaf fáan­legur í versl­un­um, enda alls kyns hömlur á inn­flutn­ingi, en Íslend­ingar dóu ekki ráða­laus­ir. Eftir að loft­fyllt bíldekk komu til sög­unnar upp­götv­uðu hug­vits­menn að slöng­urnar í dekkj­unum væru til fleiri hluta nyt­sam­leg­ar. Til dæmis væri hægt að gera úr slöng­unum gúmmí­skó og stíg­vél. Margir spreyttu sig á skó­gerð­inni, með mis­jöfnum árangri, oft­ast var fram­leiðslan ein­göngu til heima­nota en vitað er um að minnsta kosti einn fram­leið­anda hér á landi, sem hafði skó­gerð­ina að aðal atvinnu um margra ára skeið. Slöngu­skórnir voru ein­lit­ir, svartir og því auð­þekktir frá inn­fluttu skónum með hvítu botn­ana. Þeir heima­gerðu þóttu ekki jafn fínir og þeir inn­fluttu og voru kall­aðir tútt­ur, eða gúmmí­tútt­ur. Sú orða­notkun færð­ist reyndar síðar yfir á þessa með hvíta botn­in­um, sem enn fást í búð­um, nú fram­leiddir í Nor­egi, og líka græna gúmmí­skó sem fást víða.

Löngu eftir að tékk­neski skófatn­að­ur­inn varð vin­sæll á Íslandi kom hinn finnski NOKIA skófatn­aður á mark­að­inn. NOKIA stíg­vélin þóttu gæða­vara og nutu um langt ára­bil mik­illa vin­sælda meðal Íslend­inga (Finn­arnir setja þau saman í hönd­unum sagði Jón Múli í aug­lýs­ing­um).

Þótt gúmmí­skór og stíg­vél njóti ekki sömu vin­sælda meðal Íslend­inga og áður fyrr er þessi skófatn­aður síður en svo úr sög­unni. Gúmmí­skór og stíg­vél fást víða enda nota­gildið ótví­rætt.

Stíg­véla­drottn­ingin frá Horn­bæk

Danir eru stíg­véla­þjóð. Einkum er það kven­fólkið sem notar þennan skófatnað í ríkum mæli. Sá sem gengur um götur Kaup­manna­hafn­ar, og á annað borð veltir fyrir sér fóta­bún­aði þeirra sem á vegi hans verða, tekur strax eftir því að stíg­vél eru þar mjög áber­andi. Kannski ekki yfir hásum­arið en alla aðra tíma árs­ins. Lengst af voru svörtu stíg­vélin lang algeng­ust en það er ekki lengur svo. Nú er hægt að kaupa stíg­vél í öllum regn­bog­ans litum og reyndar mörgum fleiri. Þessi stíg­véla­bylt­ing, eins og sumir kalla það, er einkum verk einnar konu: Ilse Jac­ob­sen. Múr­ara­dóttur frá Horn­bæk á Norð­ur- Sjá­landi eins og hún kallar sjálfa sig.

Ilse Jac­ob­sen fædd­ist í Horn­bæk fyrir 59 árum, þar hefur hún búið allt sitt líf, þar var hún skírð, fermd og gift og þar hyggst hún búa til dauða­dags. Fað­ir­inn var múr­ari, móð­irin heima­vinn­andi með þrjú börn. Efnin voru tak­mörkuð og aðeins sex ára gömul fór Ilse að bera út blöð til að afla vasa­pen­inga. Ell­efu ára fékk hún vinnu á Hótel Horn­bæk­hus og þegar hún mætti á stað­inn og átti að vinna við að afgreiða á barnum náði hún ekki upp á afgreiðslu­borð­ið. Hót­el­stjór­inn upp­götv­aði að hún hafði logið til um ald­ur­inn en eftir að hafa rætt við hana ákvað hann að hún fengi vinn­una.

Seinna trú­lof­að­ist hún, og gift­ist syni hót­el­stjór­ans, þaðan kemur eft­ir­nafnið Jac­ob­sen. Ilse lærði hag­fræði og stjórn­mála­fræði en eig­in­mað­ur­inn rak heild­sölu með skó og Ilse ferð­að­ist um Dan­mörku þvera og endi­langa og seldi mik­ið. Þessi kynni hennar af „skó­brans­an­um“ vöktu áhuga hennar á skótaui og hún velti fyrir sér hvernig á því stæði að stíg­vél væru ein­ungis til í svörtum lit.

Ilse Jacobsen Mynd: Scanpix

Árið 1993 opn­aði hún litla verslun (31 fer­metra) með sandala sem hún hafði sjálf hannað og tísku­fatnað frá lítt þekktum fram­leið­anda. En þótt versl­unin væri lítil gekk rekst­ur­inn vel en Ilse hafði ekki gleymt stíg­vél­un­um. Árið 2000 hafði hún hannað kven­stíg­vél, sem hún lét fram­leiða í nokkrum lit­um. Þau voru úr gúmmí. „Mér þótti þessi PVC (plast) stíg­vél leið­in­leg og vildi gera stíg­vél að tísku­skófatn­aði. Reyndar voru það ekki Danir sem tóku stíg­vél­unum best í byrj­un, það voru Svíar og Norð­menn. Svo komu Dan­irnir og allir hin­ir.“

Til að gera langa sögu stutta eru lit­skrúð­ugu stíg­vélin nú seld í hátt á þriðja þús­und versl­unum í fleiri en þrjá­tíu lönd­um. Stíg­vélin eru tísku­vara og undir merki Ilse Jac­ob­sen Horn­bæk er nú jafn­framt fram­leiddur margs konar tísku­varn­ing­ur. Í dag eru í boði lit­skrúðug stíg­vél frá mörgum fram­leið­end­um.

Kín­versku stíg­vélin og Hæsti­réttur

Danska vöru­húsið Bilka og fleiri danskar versl­anir hafa um nokk­urt skeið haft til sölu stíg­vél, undir vöru­merk­inu VRS. Þessi stíg­vél eru í útliti nákvæm­lega eins og RUB 1 stíg­vél Ilse Jac­ob­sen Horn­bæk. VRS stíg­vélin eru fram­leidd í Kína, RUB1 í Evr­ópu. Ilse Jac­ob­sen vildi ekki sætta sig við að kín­verski fram­leið­and­inn hermdi svo nákvæm­lega eftir hennar hönnun að hún stefndi Morsø skoimport, fyr­ir­tæk­inu sem flytur inn kín­versku stíg­vél­in.

Stígvélin vinstra megin eru Ilse Jacobsen en þau til hægri kínversk.

Ilse Jac­ob­sen tap­aði mál­inu í Sjó- og versl­un­ar­rétt­inum danska og sömu­leiðis á næsta dóm­stigi, Lands­rétt­in­um. Nið­ur­staða dóm­stól­anna var að hönnun RUB 1 stíg­vél­anna væri ekki svo afger­andi sér­stök að hægt væri að tala um höf­und­ar­rétt. Þetta vildi Ilse Jac­ob­sen ekki sætta sig við og sótti um að fá málið tekið fyrir í Hæsta­rétti Dan­merkur Sú beiðni var sam­þykkt, fyrir nokkrum dög­um, á þeim for­sendum að um prinsip mál væri að ræða. Kröfu Ilse Jac­ob­sen um að Bilku og öðrum versl­unum sem selja VRS stíg­vélin yrði gert að hætta sölu á þeim og eyði­leggja lag­er­inn var hafnað á lægra dóm­stigi. Ekki er vitað hvenær málið verður tekið fyrir í Hæsta­rétti Dan­merk­ur.

Samninganefnd SGS
Segir að samninganefnd SGS muni aldrei taka þátt í að semja um að rýra kjör
Samninganefnd SGS segir það miður að Framsýn hafi þurft að bera félaga sína þungum sökum í tengslum við ákvörðun félagsins um að afturkalla samningsumboð sitt frá Starfsgreinasambandinu.
Kjarninn 20. mars 2019
Lilja Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra.
Meirihluta skólastjórnenda þykir leyfisheimildir foreldra of rúmar
Rúmur helmingur skólastjórnenda segir að leyfisbeiðnum vegna ferðalaga hafi fjölgað mikið á síðustu árum í nýrri könnun. Mennta- og menningarmálaráðherra segist líta það mjög alvarlegum augum að slíkar fjarvistir komi niður á námi nemenda.
Kjarninn 20. mars 2019
Már Guðmundsson
Skýrsla um neyðarlánið til Kaupþings birt í lok apríl
Már Guðmundsson, seðlabankastjóri, segir að skýrsla um neyðarlánið sem veitt var Kaupþingi haustið 2008 og söluferlið á FIH bankanum verði birt opinberlega þann 30. apríl næstkomandi.
Kjarninn 20. mars 2019
Seðlabanki Íslands
Vextir Seðlabankans enn óbreyttir
Peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands hefur ákveðið að halda vöxtum bankans óbreyttum.
Kjarninn 20. mars 2019
WOW air óskaði eftir ríkisábyrgð á láni
Skúli Mogensen hefur leitað ásjár stjórnvalda og kannað möguleika á ríkisábyrgð á láni. Lánveitandi WOW air hefur sett ríkisábyrgð sem skilyrði fyrir lánveitingu þar sem ekki er talið að nægjanleg veð sé að hafa í rekstrarfjármunum flugfélagsins sjálf.
Kjarninn 20. mars 2019
Guðbrandur Einarsson
Segir af sér sem formaður Landsambands íslenskra verslunarmanna
Guðbrandur Einarsson hefur sagt af sér sem formaður LÍV. Ástæðan sem hann gefur er meiningarmunur á milli hans og forsvarsmanna VR með hvaða hætti skuli nálgast kjarasamningsgerð.
Kjarninn 20. mars 2019
Ingrid Kuhlman
Uppskrift að hamingju frá eldri borgurum
Kjarninn 20. mars 2019
Minkaræktun í Kína
Loðdýrabú rekin með tapi síðustu ár
Loðdýrabú hafa verið rekin með tapi hér á landi undanfarin fjögur ár og minkabændum fækkað. Greinin óskaði eftir fjárhagsaðstoð frá stjórnvöldum í fyrra og sett hefur verið á laggirnar nefnd til að greina vanda greinarinnar.
Kjarninn 19. mars 2019
Meira eftir höfundinnBorgþór Arngrímsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar