Mynd: Birgir Þór Mótmæli-Austurvöllur
Mynd: Birgir Þór

Misskipting auðs heldur áfram að aukast á Íslandi

Ríkustu 20 þúsund fjölskyldur þjóðarinnar tóku til sín um helming þess eigin fjár sem varð til á Íslandi í fyrra. Hin 90 prósent þjóðarinnar skiptu með sér hinum helmingnum. Tvær þjóðir búa saman í einu landi, lítill hópur sem á flestar eignirnar og restin sem vinnur hjá honum.

Þær rúm­lega 20 þús­und fjöl­skyldur sem til­heyra þeim tíu pró­sentum þjóð­ar­innar sem eiga mest eigið fé – eignir þegar skuldir hafa verið dregnar frá – áttu 2.062 millj­arða króna í hreinni eign um síð­ustu ára­mót. Alls á þessi hópur 62 pró­sent af öllu eigin fé í land­inu. Eigið fé hans jókst um 185 millj­arða króna á síð­asta ári. Eigið fé hinna 90 pró­sent lands­manna jókst á sama tíma um 209 millj­arða króna. Það þýðir að tæp­lega helm­ingur þeirrar hreinu eignar sem varð til á síð­asta ári fór til tíu pró­sent efna­mestu fram­telj­end­anna.

Þegar eigið fé 20 pró­sent efna­mestu fjöl­skyldna þjóð­ar­innar er skoðað kemur í ljós að sá hópur á 85 pró­sent af öllu eigið fé í land­inu. Sá helm­ingur þjóð­ar­innar sem á minnst er sam­an­lagt með nei­kvætt eigið fé upp á 175,3 millj­arða króna. Þetta kemur fram í tölum um eig­in­fjár­stöðu Íslend­inga í lok árs 2016 sem birtar voru í síð­ustu viku.

Þessi frétta­skýr­ing birt­ist fyrst í Mann­lífi 12. októ­ber 2017.

Um 40 pró­sent allra nýrra króna hafa farið til þeirra rík­ustu

Frá árinu 2010 hefur eigið fé Íslend­inga rúm­lega tvö­fald­ast. Í lok þess árs var það 1.565 millj­arðar króna en var 3.343 millj­arðar króna um síð­ustu ára­mót. Ef horft er ein­ungis í krónu­tölur þá má sjá að eignir efstu tíundar þjóð­ar­innar hafa auk­ist úr 1.350 millj­örðum króna í 2.062 millj­arða króna, eða um 712 millj­arða króna. Því hefur 40 pró­sent af öllum krónum sem orðið hafa til í nýju eigin fé frá lokum árs 2010 og fram til loka síð­asta árs orðið að eign þeirra tíu pró­sent fjöl­skyldna sem eiga mest á hverjum tíma fyrir sig.

Ef aukn­ing á hreinni eign 20 pró­sent rík­ustu fjöl­skyldna lands­ins er talin saman kemur í ljós að hún jókst um 1.049 millj­arða króna frá lokum árs 2010 til síð­ustu ára­móta. Því hafa 60 pró­sent eig­in­fjár sem orðið hefur til á tíma­bil­inu farið til þessa hóps, um 40 þús­und fjöl­skyldna.

Eign­irnar van­metnar

Virði eigna þessa hóps er reyndar van­met­inn. Þessi hópur á nefni­lega nær öll verð­bréf lands­ins, eða 86 pró­sent slíkra. Í tölum Hag­stof­unnar er þær fjár­mála­legu eignir sem telj­ast til hluta­bréf í inn­lendum og erlendum hluta­fé­lögum á nafn­virði, eign­ar­skatts­frjáls verð­bréf, stofn­sjóðs­eign og önnur verð­bréf og kröf­ur. Og í töl­unum eru þau metin á nafn­verði, ekki mark­aðsvirði, sem er mun hærra. Alls á tíu pró­sent rík­asti hluti lands­manna verð­bréf, m.a. hluta­bréf í inn­lendum og erlendum hluta­fé­lögum eða skulda­bréf, sem metin eru á 383,4 millj­arða króna á nafn­virði. Hin 90 pró­sent þjóð­ar­innar eiga verð­bréf sem metin eru á 62,2 millj­arða króna að nafn­virði. Þessi skipt­ing hefur hald­ist að mestu eins á und­an­förnum árum. Í lok árs 2010 átti efsta tíund lands­manna líka 86 pró­sent allra verð­bréfa.

Virði verð­bréfa í eigu Íslend­inga hækkað um 23 millj­arða króna að nafn­virði á síð­asta ári. Þar af hækk­uðu bréf rík­ustu tíu pró­sent þjóð­ar­innar um 21,8 millj­arða króna. Því fór um 95 pró­sent af allri virð­is­aukn­ingu verð­bréfa til rík­ustu tíundar Íslend­inga á árinu 2016.

Verð­bréf gera tvennt, þau hækka eða lækka í verði og þau búa til fjár­magnstekjur sem eig­endur þeirra fá greiddar út. Í tölum frá fjár­mála- og efna­hags­ráðu­neyt­inu vegna álagn­ingu opin­berra gjalda á ein­stak­linga 2017 kom fram að tekjur ein­stak­linga af arði hafi verið 43,3 millj­arðar króna í fyrra. Fjöldi þeirra sem töldu fram arð vegna árs­ins 2016 var 14.545 og fjölg­aði um 685 milli ára, eða um tæp­lega fimm pró­sent.

Sölu­hagn­aður jókst um 39,1 pró­sent milli ára þrátt fyrir að fjöl­skyldum sem töldu fram sölu­hagnað hafi ein­ungis fjölgað um 5,4 pró­sent. Það bendir til þess að fámennur hópur sé að taka til sín þorra þess arðs sem verður til í íslensku sam­fé­lagi.

Sölu­hagn­aður var alls 32,3 millj­arðar króna í fyrra og þar af nam sala hluta­bréfa 28,7 millj­örðum króna og hækk­aði um 38,3 pró­sent á milli ára. Á sama tíma fjölg­aði fjöl­skyldum sem telja fram sölu­hagnað vegna hluta­bréfa um ein­ungis 3,7 pró­sent í 3.682 alls. Fjöl­skyldur á Íslandi voru um 197 þús­und í fyrra. Það þýðir að tæp­lega tvö pró­sent fjöl­skyldna lands­ins greiði fjár­magnstekju­skatt vegna sölu­hagn­aðar á hluta­bréf­um.

Mis­skipt­ing auk­ist

Mis­skipt­ing hefur auk­ist umtals­vert á Íslandi á und­an­förnum árum. Árið 1997 átti efsta tíund þjóð­ar­innar 56,3 pró­sent af öllu eigin fé. Tíu árum síðar hafði eigið fé Íslend­inga fjór­faldast, enda banka- og eigna­bóla þá þanin til hins ítrasta, og rík­ustu tæp­lega 20 þús­und Íslend­ing­arnir áttu 2,5 sinnum meira eigið fé en öll þjóðin hafði átt sam­an­lagt tíu árum áður. Þá nam hlut­deild þess­arar rík­ustu tíundar í heildar eigin fé Íslend­inga 62,8 pró­sent­um.

Eftir banka­hrunið tap­aði stór hluti lands­manna miklu af eignum sín­um. Það átti sér­stak­lega við um þá sem áttu ekki mikið annað en t.d. eigið fé í hús­næði. Þótt ríkir Íslend­ingar hafi einnig tapað miklu áttu þeir enn mikið eigið fé í lok árs 2009. Alls lá 77,3 pró­sent alls eigin fjár hjá rík­ustu tíund lands­manna á þeim tíma. Rík­asti fimmt­ungur lands­manna átti á þeim tíma 103 pró­sent af öllu eigin fé lands­manna. Það þýðir að rest­in, 80 pró­sent lands­manna, var sam­an­lagt með nei­kvætt eigið fé.



Inn í tölurnar um eigið fé Íslendinga vantar allt það fé sem falið er á aflandseyjum. Talið er að þar séu tugir milljarðar króna í vanframtöldum sköttum.
Mynd: Pexels.com

Síðan hefur hlut­falls­leg eign þeirra á eigin fé lands­manna dreg­ist sam­an, sér­stak­lega sam­hliða mik­illi aukn­ingu á eign allra hópa í fast­eignum sín­um.

Síðan hefur hlut­falls­leg eign þeirra á eigin fé lands­manna dreg­ist sam­an, sér­stak­lega sam­hliða mik­illi aukn­ingu á eign allra hópa í fast­eignum sín­um. Alls hefur eigið fé í fast­eignum Íslend­inga auk­ist úr 1.146 millj­örðum króna í 2.573 millj­arða króna frá lokum árs 2010 og fram að síð­ustu ára­mót­um.

Nokkur hund­ruð millj­arðar króna eru til­komnir vegna skulda­nið­ur­færslna sem áttu sér stað í gegnum 110 pró­sent leið, sér­tæka skulda­að­lögun og svo 72,2 millj­arða króna leið­rétt­ingu sitj­andi rík­is­stjórn­ar. En meg­in­þorri hinnar bættu stöðu er vegna þess að fast­eigna­verð hefur hækkað gríð­ar­lega hratt á örfáum árum, og langt umfram verð­bólgu.

Og með þessum hætti, í gegnum hækkun á eigin fé í hús­næði vegna hækk­andi hús­næð­is­verðs, sem hefur alls hækkað um 93 pró­sent á höf­uð­borg­ar­svæð­inu frá því í des­em­ber 2010.

Vantar földu eign­irnar í skatta­skjól­unum

Inn í ofan­greindar tölur vantar allar þær eignir sem Íslend­ingar eiga erlend­is, en hafa ekki verið taldar fram hér­lend­is. Í Pana­ma-skjöl­unum var upp­­lýst að tæp­­lega 600 Íslend­ingar ættu um 800 félög sem Mossack Fon­seca, lög­fræði­stofa sem sér­­hæfir sig í „skatta­hag­ræði“ og í að fela eign­ir, sá um fyrir þá. Kjarn­inn, í sam­starfi við Reykja­vík Media og fleiri fjöl­miðla, fjall­aði ítar­lega um þær upp­lýs­ingar sem birt­ust í skjöl­unum á síð­asta ári.

Ljóst er að aflands­­fé­laga­­eign Íslend­inga er mun víð­tæk­­ari en kom fram í þeirri umfjöllun vegna þess að Mossack Fon­seca var ekki eina stofan sem þjón­u­staði Íslend­inga. Vís­bend­ingar um umfang þeirrar eignar komu fram í skýrslu um aflandseignir Íslend­inga og skattaund­an­skot vegna þeirra, sem var birt snemma í jan­úar eftir ítrek­aðar fyr­ir­spurnir Kjarn­ans um birt­ingu á skýrsl­unni. Hún hafði þá verið til­búin í rúma þrjá mán­uði, eða frá því fyrir kosn­ing­arnar 29. októ­ber 2016.

Í skýrsl­unni kom fram að aflands­fé­laga­væð­ingin hafi haft tugi millj­arða króna af íslenskum almenn­ingi í van­goldnum skatt­greiðslum og búið til gríð­ar­legan aðstöðumun þeirra sem hafa, bæði lög­lega og ólög­lega, getað falið fé í erlendum skatta­skjólum þegar illa árar í íslensku efna­hags­lífi en stýrt fé aftur heim til að kaupa eignir á bruna­út­sölu í nið­ur­sveifl­um.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Efnisflokkar:
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar