Mynd: Birgir Þór Harðarson

Þetta gerðist árið 2017: Áframhaldandi neyðarástand á húsnæðismarkaði

Þrátt fyrir fordæmalaust efnahagslegt góðæri glímir stór hópur Íslendinga við þá stöðu að geta ekki komið viðunandi þaki yfir höfuð sér. Fólk býr á tjaldsvæðum, hjá vinum eða ættingjum eða er nauðugt þátttakendur á leigumarkaði. Á sama tíma setjum við Evrópumet í húsnæðisverðshækkunum og þeir sem eru á eignarmarkaði efnast.

Hvað gerðist?

Hús­næð­is­verð á höf­uð­borg­ar­svæð­inu hefur hækkað um 94 pró­sent frá því í des­em­ber árið 2010. Á einu ári hefur það hækkað um tæplega 18 prósent. Raun­verð fast­eigna á svæð­inu hefur aldrei í sög­unni verið hærra en það er nú. Þetta hefur meðal ann­ars leitt til þess að fjöldi íbúa á hverja íbúð hér á landi hefur hækkað und­an­farin ár á meðan hann hefur almennt farið lækk­­andi á hinum Norð­­ur­lönd­un­­um. Í dag eru um 2,5 íbúar í hverri íbúð á Íslandi en ann­­ars staðar á Norð­­ur­löndum eru um tveir íbúar í hverri íbúð.

Leigu­verð hefur líka hækkað mik­ið. Alls hefur það hækkað um 78 pró­sent frá því i byrjun árs 2011 og um tíu prósent á einu ári. Á sama tíma er sífellt stærra hlut­fall Íslend­inga á leigu­mark­aði, eða 17 pró­sent. Meiri­hluti leigj­enda, alls 57 pró­sent, er á leigu­mark­aðnum af nauð­syn og 80 pró­sent leigj­enda vilja kaupa sér íbúð, en geta það ekki. Ein­ungis 14 pró­sent leigj­enda vilja vera á leigu­mark­aði. Þriðji hver leigj­andi borgar meira en helm­ing af ráð­­stöf­un­­ar­­tekjum sínum í leigu og fáir tekju­lágir leigj­endur geta safnað sér spari­­­fé. Þetta kom fram í nýlegri könnun Íbúða­lána­sjóðs.

Auglýsing

Helsta ástæða þess að íbúða­verð hefur hækkað mikið á skömmum tíma, og erf­ið­ara hefur verið fyrir ungt eða tekju­lágt fólk að kaupa eða leigja, er að eft­ir­spurn er lang­sam­lega meiri en fram­boð. Sam­kvæmt grein­ingu Íbúða­lána­sjóðs, sem gerð var fyrir aðgerð­ar­hóp félags- og jafn­rétt­is­mála­ráð­herra og birt var í apr­íl, vant­aði nú þegar 4.600 íbúðir og byggja þyrfti níu þús­und íbúðir til loka árs 2018 til að ná jafn­vægi milli fram­boðs og eft­ir­spurn­ar.

Annar hluti hús­næð­is­vand­ans felst í auk­inni skamm­­tíma­­leigu íbúða til ferða­­manna. Árið 2010 voru ferða­menn sem heim­sóttu Ísland um 500 þús­und. Á þessu ári er búist við 2,3 millj­ónum slíkra. Um 1,2 pró­­sent íbúða á höf­uð­­borg­­ar­­svæð­inu hafa verið í leigu á Airbnb í 180 daga eða fleiri á síð­­­ustu 12 mán­uð­­um. Staðan er öðru­­vísi á mörgum öðrum land­­svæðum þar sem minna er um að íbúðir séu í svo mik­illi útleigu á Airbnb. Sam­kvæmt nýlegri grein­ingu Íslands­banka á íslenskum íbúða­mark­aði voru til að mynda 1.225 heim­ili í heils­ársleigu á Airbnb í Reykja­vík í ágúst 2016.

Ein ástæða þess að leigu­mark­aður hefur orðið erf­ið­ari á und­an­förnum árum er inn­reið leigufélaga sem rekin eru með hagn­að­ar­sjón­ar­miði. Þau rök­styðja til­veru sína með því að þau tryggi stöð­ug­leika, hús­næð­is­ör­yggi og lang­tíma­leigu sem skort hafi á leigu­mark­aði þar sem hús­næð­is­eig­andi var að leigja sína eign til leigj­enda, oft til skemmri tíma. Stærstu aðil­arnir á þessum mark­aði eru Almenna leigu­fé­lagið (stýrt af GAMMA) og Heima­vell­ir. Frá því að þessir tveir aðilar fóru að kaupa upp þús­undir eigna til að leigja þær út hefur leigu­verð hækkað um tugi pró­senta. Sam­keppn­is­eft­ir­litið greindi frá því í til­kynn­ingu fyrr á þessu ári að sér­­hæfð leigufélög á höf­uð­­borg­­ar­­svæð­inu og Suð­­ur­­nesjum ættu allt að 40 pró­­sent íbúð­­ar­hús­næðis í almennri útleigu á höf­uð­­borg­­ar­­svæð­inu og á milli 70 til 80 pró­­sent á Suð­­ur­­nesj­­um.

Hvaða afleiðingar hafði það?

Það má segja að þrátt fyrir fordæmalaust efnahagslegt góðæri ríki ákveðið neyðarástand á íslenskum húsnæðismarkaði. Sífellt stærri hópur fólks er í verulegum vanda við að koma viðunandi þaki yfir höfuðið. Sumir eru heimilislausir og búa á tjaldsvæðum. Aðrir búa hjá vinum eða ættingjum, eða hendast á milli skammtímahúsnæðis á leigumarkaði.

Auglýsing

Nær eng­inn er á leigu­mark­aði vegna þess að hann langar til þess. Á Hús­næð­is­þingi sem vel­ferð­ar­ráðu­neytið og Íbúða­lána­sjóður boð­uðu til í októ­ber kom fram að 80 pró­sent leigj­enda vilji kaupa sér íbúð en geti það ekki. 57 pró­sent sögð­ust vera á leigu­mark­aði af nauð­syn. Þar kom líka fram að þriðji hver leigj­andi borgar meira en helm­ing af ráð­stöf­un­ar­tekjum sínum í leigu og að fáir tekju­lágir leigj­endur geti safnað sér nokkru spari­fé.

Alls eru 17 pró­sent heim­ila á Íslandi á leigu­mark­aði. Á sama tíma hefur hið opin­bera varið lægra hlut­falli af lands­fram­leiðslu í hús­næð­is­stuðn­ing en það hefur gert að með­al­tali síð­ast­liðin 15 ár. Til að ná með­al­tal­inu vantar um fimm millj­arða króna árlega upp á.

Almennar vaxta­bætur vegna vaxta­gjalda af lánum til kaupa á íbúð­ar­hús­næði, sem ein­stak­lingar greiddu af á árinu 2016, námu 4,3 millj­örðum króna. Þær lækk­uðu um 16,8 pró­sent á milli ára. Alls fengu 26.107 þiggj­endur vaxta­bætur á síð­asta ári, eða 12,1 pró­sent færri en árið áður. Um 90 pró­sent þeirra fara til efna­meiri helm­ings þjóð­ar­inn­ar. Vaxta­bætur hafa sam­tals lækkað um 7,7 millj­arða króna síðan árið 2010 og þeim fjöl­skyldum sem fá þær hefur fækkað um rúm­lega 30 þús­und á saman tíma. Á sama tíma og sífellt færri fá vaxta­bætur vegna íbúð­ar­hús­næðis þá hafa fast­eigna­gjöld, sem sveit­ar­fé­lög leggja á, hækkað um 50 pró­sent vegna gríð­ar­legra hækk­ana á hús­næð­is­verði.

Um þessar mundir eru búa auk þess um 20.000 manns á aldr­inum 20 til 29 ára í for­eldra­húsum og hefur sá fjöldi farið vax­andi. Á höf­uð­borg­ar­svæð­inu búa meira en fjórir af hverjum tíu íbúum höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins á þrí­tugs­aldri ýmist enn eða á ný í for­eldra­hús­um.

Meira úr sama flokkiFréttaskýringar