Mynd: Birgir Þór Harðarson

Þetta gerðist árið 2017: Áframhaldandi neyðarástand á húsnæðismarkaði

Þrátt fyrir fordæmalaust efnahagslegt góðæri glímir stór hópur Íslendinga við þá stöðu að geta ekki komið viðunandi þaki yfir höfuð sér. Fólk býr á tjaldsvæðum, hjá vinum eða ættingjum eða er nauðugt þátttakendur á leigumarkaði. Á sama tíma setjum við Evrópumet í húsnæðisverðshækkunum og þeir sem eru á eignarmarkaði efnast.

Hvað gerðist?

Hús­næð­is­verð á höf­uð­borg­ar­svæð­inu hefur hækkað um 94 pró­sent frá því í des­em­ber árið 2010. Á einu ári hefur það hækkað um tæplega 18 prósent. Raun­verð fast­eigna á svæð­inu hefur aldrei í sög­unni verið hærra en það er nú. Þetta hefur meðal ann­ars leitt til þess að fjöldi íbúa á hverja íbúð hér á landi hefur hækkað und­an­farin ár á meðan hann hefur almennt farið lækk­­andi á hinum Norð­­ur­lönd­un­­um. Í dag eru um 2,5 íbúar í hverri íbúð á Íslandi en ann­­ars staðar á Norð­­ur­löndum eru um tveir íbúar í hverri íbúð.

Leigu­verð hefur líka hækkað mik­ið. Alls hefur það hækkað um 78 pró­sent frá því i byrjun árs 2011 og um tíu prósent á einu ári. Á sama tíma er sífellt stærra hlut­fall Íslend­inga á leigu­mark­aði, eða 17 pró­sent. Meiri­hluti leigj­enda, alls 57 pró­sent, er á leigu­mark­aðnum af nauð­syn og 80 pró­sent leigj­enda vilja kaupa sér íbúð, en geta það ekki. Ein­ungis 14 pró­sent leigj­enda vilja vera á leigu­mark­aði. Þriðji hver leigj­andi borgar meira en helm­ing af ráð­­stöf­un­­ar­­tekjum sínum í leigu og fáir tekju­lágir leigj­endur geta safnað sér spari­­­fé. Þetta kom fram í nýlegri könnun Íbúða­lána­sjóðs.

Helsta ástæða þess að íbúða­verð hefur hækkað mikið á skömmum tíma, og erf­ið­ara hefur verið fyrir ungt eða tekju­lágt fólk að kaupa eða leigja, er að eft­ir­spurn er lang­sam­lega meiri en fram­boð. Sam­kvæmt grein­ingu Íbúða­lána­sjóðs, sem gerð var fyrir aðgerð­ar­hóp félags- og jafn­rétt­is­mála­ráð­herra og birt var í apr­íl, vant­aði nú þegar 4.600 íbúðir og byggja þyrfti níu þús­und íbúðir til loka árs 2018 til að ná jafn­vægi milli fram­boðs og eft­ir­spurn­ar.

Annar hluti hús­næð­is­vand­ans felst í auk­inni skamm­­tíma­­leigu íbúða til ferða­­manna. Árið 2010 voru ferða­menn sem heim­sóttu Ísland um 500 þús­und. Á þessu ári er búist við 2,3 millj­ónum slíkra. Um 1,2 pró­­sent íbúða á höf­uð­­borg­­ar­­svæð­inu hafa verið í leigu á Airbnb í 180 daga eða fleiri á síð­­­ustu 12 mán­uð­­um. Staðan er öðru­­vísi á mörgum öðrum land­­svæðum þar sem minna er um að íbúðir séu í svo mik­illi útleigu á Airbnb. Sam­kvæmt nýlegri grein­ingu Íslands­banka á íslenskum íbúða­mark­aði voru til að mynda 1.225 heim­ili í heils­ársleigu á Airbnb í Reykja­vík í ágúst 2016.

Ein ástæða þess að leigu­mark­aður hefur orðið erf­ið­ari á und­an­förnum árum er inn­reið leigufélaga sem rekin eru með hagn­að­ar­sjón­ar­miði. Þau rök­styðja til­veru sína með því að þau tryggi stöð­ug­leika, hús­næð­is­ör­yggi og lang­tíma­leigu sem skort hafi á leigu­mark­aði þar sem hús­næð­is­eig­andi var að leigja sína eign til leigj­enda, oft til skemmri tíma. Stærstu aðil­arnir á þessum mark­aði eru Almenna leigu­fé­lagið (stýrt af GAMMA) og Heima­vell­ir. Frá því að þessir tveir aðilar fóru að kaupa upp þús­undir eigna til að leigja þær út hefur leigu­verð hækkað um tugi pró­senta. Sam­keppn­is­eft­ir­litið greindi frá því í til­kynn­ingu fyrr á þessu ári að sér­­hæfð leigufélög á höf­uð­­borg­­ar­­svæð­inu og Suð­­ur­­nesjum ættu allt að 40 pró­­sent íbúð­­ar­hús­næðis í almennri útleigu á höf­uð­­borg­­ar­­svæð­inu og á milli 70 til 80 pró­­sent á Suð­­ur­­nesj­­um.

Hvaða afleiðingar hafði það?

Það má segja að þrátt fyrir fordæmalaust efnahagslegt góðæri ríki ákveðið neyðarástand á íslenskum húsnæðismarkaði. Sífellt stærri hópur fólks er í verulegum vanda við að koma viðunandi þaki yfir höfuðið. Sumir eru heimilislausir og búa á tjaldsvæðum. Aðrir búa hjá vinum eða ættingjum, eða hendast á milli skammtímahúsnæðis á leigumarkaði.

Nær eng­inn er á leigu­mark­aði vegna þess að hann langar til þess. Á Hús­næð­is­þingi sem vel­ferð­ar­ráðu­neytið og Íbúða­lána­sjóður boð­uðu til í októ­ber kom fram að 80 pró­sent leigj­enda vilji kaupa sér íbúð en geti það ekki. 57 pró­sent sögð­ust vera á leigu­mark­aði af nauð­syn. Þar kom líka fram að þriðji hver leigj­andi borgar meira en helm­ing af ráð­stöf­un­ar­tekjum sínum í leigu og að fáir tekju­lágir leigj­endur geti safnað sér nokkru spari­fé.

Alls eru 17 pró­sent heim­ila á Íslandi á leigu­mark­aði. Á sama tíma hefur hið opin­bera varið lægra hlut­falli af lands­fram­leiðslu í hús­næð­is­stuðn­ing en það hefur gert að með­al­tali síð­ast­liðin 15 ár. Til að ná með­al­tal­inu vantar um fimm millj­arða króna árlega upp á.

Almennar vaxta­bætur vegna vaxta­gjalda af lánum til kaupa á íbúð­ar­hús­næði, sem ein­stak­lingar greiddu af á árinu 2016, námu 4,3 millj­örðum króna. Þær lækk­uðu um 16,8 pró­sent á milli ára. Alls fengu 26.107 þiggj­endur vaxta­bætur á síð­asta ári, eða 12,1 pró­sent færri en árið áður. Um 90 pró­sent þeirra fara til efna­meiri helm­ings þjóð­ar­inn­ar. Vaxta­bætur hafa sam­tals lækkað um 7,7 millj­arða króna síðan árið 2010 og þeim fjöl­skyldum sem fá þær hefur fækkað um rúm­lega 30 þús­und á saman tíma. Á sama tíma og sífellt færri fá vaxta­bætur vegna íbúð­ar­hús­næðis þá hafa fast­eigna­gjöld, sem sveit­ar­fé­lög leggja á, hækkað um 50 pró­sent vegna gríð­ar­legra hækk­ana á hús­næð­is­verði.

Um þessar mundir eru búa auk þess um 20.000 manns á aldr­inum 20 til 29 ára í for­eldra­húsum og hefur sá fjöldi farið vax­andi. Á höf­uð­borg­ar­svæð­inu búa meira en fjórir af hverjum tíu íbúum höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins á þrí­tugs­aldri ýmist enn eða á ný í for­eldra­hús­um.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar