EPA

Harmsaga Hart-eyju

Einu sinni hét hún Hjartaeyja. En svo féll einn stafur niður og nafnið Hart-eyja festist við hana. Þetta er að minnsta kosti ein kenningin um nafnið á eyjunni sem á sér svo átakanlega sögu að flestir íbúar New York vilja ekki vita að hún sé til.

Langur og ­djúpur skurð­ur. Tugir kista úr krossviði liggja hver ofan á annarri í tveim­ur ­sam­hliða röð­um. Skurð­ur­inn var graf­inn með stórri gröfu en yfir kist­urnar moka ­menn í hvítum hlífð­ar­fatn­aði með grím­ur. Álengdar standa svart­klæddir menn, einnig með grímur fyrir vit­un­um, og fylgj­ast með aðgerð­um.

Vel­komin á Hart-eyju. Eyju fyrir utan Bronx-hverfið í New York-­borg þar sem fátækir hafa ver­ið lagðir til hinstu hvílu í nafn­lausum gröfum frá því um miðja nítj­ándu öld. Þar hvíla einnig þeir sem eng­inn vitj­aði eftir and­lát­ið. Og líka þeir sem urð­u ­fórn­ar­lömb far­sótta á borð við spænsku veik­ina. Meira en ein millj­ón ­Banda­ríkja­manna hefur verið jarð­sett þarna og oft­ast í fjölda­gröf­um. Síðust­u árin hefur greftr­unum á eyj­unni reyndar fækkað og þær verið innan við 1.500 á ári.

Athygl­in hefur nú beinst að þessu svæði á ný því til greina kemur að jarða þar fórn­ar­lömb far­ald­urs COVID-19, þau sem ekki er vitjað í lík­húsum borg­ar­innar innan tveggja vikna frá and­láti.

Auglýsing

Í byrj­un ­mán­að­ar­ins fóru að birt­ast í fjöl­miðlum vest­an­hafs loft­myndir af því sem lýst er hér í upp­hafi. Hvít­klæddum og svart­klæddum mönnum við opna fjölda­gröf. ­Borg­ar­yf­ir­völd í New York neit­uðu að þar væri verið að jarða þá sem lát­ist hefðu vegna far­sótt­ar­innar sem nú geisar en nokkru síðar við­ur­kenndu þau að til­ ­greina komi að gera það.

Lík­húsin í New York eru að verða yfir­full og flutn­inga­bílum með stórum frysti­gámum er lag­t ­fyrir utan sjúkra­hús­in. Sjúkra­tjöld eru í tuga­tali við spít­al­ana. Þau má með­al­ ann­ars sjá í almenn­ings­garð­inum Central Park. Margir deyja svo heima.

Íbúar New York, borg­ar­innar sem aldrei sef­ur, hafa orðið harka­lega úti í far­aldr­in­um. Í rík­inu hafa fleiri greinst með kór­ónu­veiruna en í öðrum löndum heims­ins utan Banda­ríkj­anna. Og yfir 8.600 hafa dáið vegna COVID-19 að því er fram kemur í New York Times. Um 2.000 hinna látnu eru íbúar hjúkr­un­ar­heim­ila og í gær lét­ust yfir 2.000 manns í rík­inu á einum sól­ar­hring. Á Hart-eyju hefur verið mokað yfir um 25 lík­kistur dag­lega að und­an­förnu í stað sama fjölda á viku áður. 

Eyjan utan­ við Bronx á sér langa og oft á tíðum skugga­lega og átak­an­lega sögu. Hún hefur í ára­tugi heyrt undir fang­els­is­mála­yf­ir­völd New York-­borgar og fangar af Ri­kers-eyju hafa haft það starf að taka graf­ir. Það hefur ekki alltaf þótt ­mann­eskju­leg með­ferð. Og fang­arnir hafa ekki allir viljað þá vinnu. Áður fyrr ­gátu þeir ekki skor­ast undan því. Gerðu þeir það var þeim refsað með ein­angr­un­ar­vist. En núna eru þeir sagðir hafa val. Og lýsa dvöl sinni á Hart-eyju jafn­vel með­ eft­ir­sjá. Þar hafi ríkt friður þrátt fyrir að vinnan hafi ekki verið upp­lífg­andi.

Fyr­ir­ land­nám Evr­ópu­búa bjó fólk af Siwa­noy-­þjóð­inni, frum­byggjum Norð­ur­-Am­er­íku, á eyj­unni. Árið 1654 keypti enski lækn­ir­inn Thomas Pell hana og var hún í eig­u Pell-­fjöl­skyld­unnar í yfir hund­rað ár. Hún var áfram í einka­eigu í ára­tugi eft­ir það og í byrjun nítj­ándu aldar var hún þekkt fyrir grófar hnefa­leika­keppnir sem ­þús­undir áhorf­enda sóttu í hvert sinn.

Á Hart-eyju standa enn mörg hús sem hafa í gegnum tíðina þjónað margvíslegri starfsemi. Þar var eitt sinn geðveikrahæli fyrir konur.
Wikipedia

Í byrj­un sjö­unda ára­tugar nítj­ándu aldar var komið upp þjálf­un­ar­búðum fyrir her­menn á eyj­unni og næstu árin voru yfir 50 þús­und her­menn þjálfaðir þar. Hús vor­u ­byggð, m.a. her­manna­skálar og bóka­safn.

Á sama tíma voru þar reistar búðir fyrir stríðs­fanga þræla­stríðs­ins. Rúm­lega 3.400 her­menn ­Suð­ur­ríkja­sam­bands­ins voru þar í haldi. Fyrstu graf­irnar sem teknar voru á eyj­unni eftir að Siwa­noy-­fólkið yfir­gaf hana voru fyrir tutt­ugu her­menn sam­bands­stjórn­ar­inn­ar í þræla­stríð­inu.

Árið 1868 keypti New York-­borg stærsta hluta eyj­unnar og fljót­lega var farið að jarða þar ­fá­tækt fólk og  þá sem áttu engan að.

Hart-eyja hefur gegnt mörgum öðrum hlut­verk­um. Árið 1870 var þar ein­angr­un­ar­stöð vegna far­ald­urs gulu­sótt­ar. Á svip­uðum tíma voru þar einnig geð­veikra­hæli fyr­ir­ ­kon­ur, The Pavilion, og berkla­hæl­i. 

Hart-eyja er fremst á myndinni.

Í lok nítj­ándu aldar var þar opnað drengja­heim­ili og einnig fang­elsi fyrir full­orðn­a karl­menn. Bæði voru rekin í ára­tugi með hlé­um.

Á þriðja ára­tug síð­ustu aldar voru uppi hug­myndir um að opna skemmti­garð á Hart-eyju fyr­ir­ ­svarta íbúa Man­hatt­an. Á þeim tíma var svörtum bannað að ferð­ast með ferjum til­ ann­arra skemmti­garða borg­ar­inn­ar. Hluti eyj­unnar var þá enn í einka­eigu en ­borg­ar­yf­ir­völdum fannst ekki við­eig­andi að hafa skemmti­garð í nágrenn­i fang­elsis og geð­sjúkra­húss og tóku því rest­ina af eyj­unni eign­ar­námi.

Kjarnaflaugar og utan­garðs­fólk

Í síð­ar­i heims­styrj­öld­inni var fang­elsið á Hart-eyju flutt á aðra eyju, Rikers, þar sem það er enn í dag. Í stað­inn var þar opnað heim­ili fyrir utan­garðs­fólk og síð­ar­ ­með­ferð­ar­hæli fyrir áfeng­is­sjúka og enn síðar stofnun fyrir eit­ur­lyfjafíkla. Aft­ur áttu þó fangar eftir að dvelja þar á ýmsum tím­um.

Hart-eyja ­gegndi enn fleiri hlut­verkum í gegnum tíð­ina. Þar voru meðal ann­ars gerð neð­an­jarð­ar­byrgi fyrir kjarnaflaugar sem voru starf­rækt þar til um miðj­an átt­unda ára­tug síð­ustu ald­ar.

Hér hef­ur verið stiklað á stóru um þau mörgu hlut­verk sem Hart-eyja hefur þjón­að. Enn standa þar margar þeirra bygg­inga sem áður hýstu sjúka og þurf­andi. Þær eru flestar í nið­ur­níðslu.

Fangar hafa í marga áratugi verið látnir grafa kisturnar á Hart-eyju. Myndin er tekin fyrir miðja síðustu öld.
Ljósmyndasafn New York

Allan tím­ann hefur fólk verið fært þar til graf­ar. Fyrst var nyrsti og syðsti oddi eyj­unn­ar lagður undir kirkju­garða. Garð­arnir eru kall­aðir „pott­er‘s fields“ á ensku – fá­tækt­ar­graf­reitir á íslensku – og eru þeir stærstu sinnar teg­undar í heim­in­um. ­Síð­ustu ára­tugi hafa meðal ann­ars mörg ung­börn verið grafin þar og börn sem ­fæðst hafa and­vana. Úr slíkum greftr­unum hefur dregið veru­lega síð­ustu ár eft­ir að sér­stakur sjóður var settur á stofn til að standa straum af kostn­aði for­eldra ­sem ekki hafa efni á jarð­setn­ingu barna sinna.

Kist­urn­ar eru grafnar í stórum skurð­um, fimm kistum barna er raðað hver ofan á aðra og ­þremur kistum full­orð­inna. Kist­urnar eru merktar með núm­eri og aldri þess látna. Stundum stendur á kist­unum hvar líkin fund­ust. Í skrá hjá dán­ar­dóms­stjóra eru svo frek­ari upp­lýs­ing­ar, ef þær eru til­tækar, fingraför og síð­ustu ár DNA-­sýn­i. Ef ætt­ingjar eða aðrir aðstand­endur gefa sig svo fram eru jarð­neskar leif­ar hinna látnu færðar í aðra kirkju­garða. Á hverju ári eru tugir kista grafnar upp­ af þessum sök­um.

Auglýsing

Eng­inn hef­ur verið jarð­sung­inn með við­höfn á Hart-eyju frá því um miðja síð­ustu öld. Og svo ó­heppi­lega vildi til á átt­unda ára­tugnum að stór hluti gagna um þá sem þar hvíla tap­að­ist í elds­voða.

En það eru fleiri en fátækir og vanda­lausir sem hvíla á eyj­unni. Í skæðum far­sóttum hafa ­fjölda­grafir verið tekn­ar. Er HIV-far­ald­ur­inn geis­aði á níunda ára­tugnum voru lík­ ­fyrstu sjúk­ling­anna sem lét­ust grafin hvert í sinni gröf­inni. Fang­arnir sem sáu um verkið voru klæddir varn­ar­bún­aði.

Er í ljós kom að engin hætta var á að smit­ast af HIV af lík­unum var farið að grafa þau í fjölda­gröf. Þús­undir fórn­ar­lamba HIV hafa síðan þá verið grafin þar. Árið 2008, er sér­lega slæmur far­aldur inflú­ensu geis­aði, voru margir hinna látnu einnig ­fluttir til Hart-eyju.

Kisturnar eru merktar með nöfnum hinna látnu ef vitað er hver þau eru. Myndin er tekin á níunda áratug síðustu aldar.

Hart-eyja hefur verið lokuð almenn­ingi í ára­tugi. Þangað fá aðeins fáir að koma. Það var ekki fyrr en árið 2015 að ætt­ingjum og öðrum aðstand­endum þeirra sem grafn­ir eru á eyj­unni var heim­ilt að koma þangað eina helgi í mán­uði en aðeins fimm­tíu ­sam­tals í hvert sinn.

Núna er búið að grafa stóra skurði á Hart-eyju og setja í þá margar kist­ur. Það er ekki ­ljóst hvort að um sé að ræða fólk sem dáið hefur vegna COVID-19 en ­borg­ar­yf­ir­völd segja að til þess geti vissu­lega kom­ið.

Gríð­ar­legt álag vegna COVID-19

Um 150 manns deyja dag­lega í New York-­borg undir venju­legum kring­um­stæð­um. Sá fjöldi hefur marg­faldast ­vegna far­ald­urs kór­ónu­veirunnar og álag á lík­hús og útfar­ar­stofur sömu­leið­is. Her­menn hafa verið fengnir til þess að aka um borg­ina og sækja lík þeirra sem deyja heima.

Það eru hins ­vegar ekki fangar sem munu grafa kist­urnar á Hart-eyju á næst­unn­i. ­Borg­ar­yf­ir­völd til­kynntu fyrr í vik­unni að verk­takar hefðu verið ráðnir til­ verks­ins. Skýr­ingin er sú að meira en 275 fangar á Rikers-eyju hafa greinst með­ kór­ónu­veirusmit og hætta er á frek­ari útbreiðslu. 

Í hug­um margra New York-­búa eru fjölda­graf­irnar smán­ar­blettur í sögu borg­ar­inn­ar. Aðr­ir ­segja að í far­öldrum sé nauð­syn­legt að nýta þetta úrræði, að minnsta kost­i ­tíma­bund­ið.

Sam­tök voru stofnuð fyrir nokkrum árum sér­stak­lega til að berj­ast fyrir því að opna eyj­una ­fyrir almenn­ingi og gera gögn um þá sem þar eru grafnir aðgengi­legri. For­mað­ur­ heil­brigð­is­nefndar New York-­borg­ar, Mark Levine, segir að mögu­lega sé hægt að breyta ásýnd eyj­unnar svo að eitt­hvað gott taki við af langri og sárs­auka­full­ri ­sögu henn­ar. „Ef margir eiga ein­hvern nákom­inn sem hvílir þar þá getum við gert ­gott úr þessu,“ segir Levine. Kirkju­garðar þjappi fólki sam­an. „Hart-eyja er varla til í hugum New York-­búa. Þetta gæti orðið augna­blikið þar sem borg­in áttar sig loks á því að við höfum þarna graf­reit og það er okkar allra að breyta rétt gagn­vart þeim sem þar hvíla.“

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnSunna Ósk Logadóttir
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar