Pexels - Open source myndasöfn

Fjarar undan „nýfrjálshyggjuafbrigði“ samkeppnisréttar?

Nýjar hugmyndir um iðkan samkeppnisréttar, sem þó byggja á gömlum grunni, hafa á undanförnum árum brotist fram í umræðu fræðimanna í Bandaríkjunum og Evrópu. Haukur Logi Karlsson nýdoktor í lögfræði við Háskóla Íslands ræddi við Kjarnann um þessar hugmyndir um hvernig megi beita samkeppnislögum, sem hann skoðar nú í rannsóknum sínum.

Á und­an­förnum hefur farið fram umræða á meðal fræði­manna í Banda­ríkj­unum og einnig í Evr­ópu, um hvort til­efni sé til að breyta því hvernig sam­keppn­is­réttur er iðk­aður og hvort ástæða sé til að útvíkka beit­ingu sam­keppn­islaga, til dæmis í því skyni að bæta stöðu starfs­fólks á vinnu­mark­aði.

Haukur Logi Karls­son, nýdoktor í lög­fræði við Háskóla Íslands, vinnur þessi miss­erin að rann­sóknum á þessu sviði og mun kafa í við­fangs­efnið áfram á næstu árum. Fjallað var um rann­sóknir Hauks Loga á vef HÍ fyrr í mán­uð­inum og Kjarn­inn tók hann tali og for­vitn­að­ist frekar um þennan „nýja skóla“ í sam­keppn­is­rétti.

Haukur Logi Karlsson er nýdoktor í lögfræði við Háskóla Íslands.

Haukur Logi segir við blaða­mann að fræði­lega umræðan sem sprottið hafi upp á und­an­förnum árum snúi að því hvort hyggi­legt sé að hverfa að ein­hverju leyti frá þeirri hefð sem varð til í Banda­ríkj­unum er nýfrjáls­hyggja fór að ryðja sér til rúms á átt­unda ára­tugn­um. 

Frá því á þeim tíma hafi það verið ráð­andi skoðun að hlut­verk sam­keppn­is­lög­gjafar og eft­ir­fylgni með henni sé fyrst og fremst að stuðla að efna­hags­legri hag­kvæmni og vel­ferð neyt­enda, með því að koma í veg fyrir að fyr­ir­tæki á mörk­uðum kom­ist í þá stöðu í krafti stærðar sinnar að geta ein­hliða ákvarðað verð á vöru og þjón­ustu.

„Þessi hefð náði algjör­lega und­ir­tök­unum í Banda­ríkj­unum og síðar meir færð­ist það yfir til Evr­ópu. Þetta hefur verið hið almennt við­ur­kennda við­mið síð­ustu ára­tug­ina í því hvernig á að fram­kvæma sam­keppn­is­rétt,“ segir Haukur Logi.

Leitað aftur í upp­runann eftir efna­hags­hrun

Eftir efna­hags­hrunið árið 2008 segir Haukur Logi að ákveðin umræða hafi byrjað að gerjast, vegna efa­semda um gildi þess að vera með stefnu­mót­un­ar­mark­mið út frá for­sendum nýfrjáls­hyggj­unnar á ýmsum svið­um. „Þá fara fræði­menn jafn­framt að stíga fram og lýsa yfir efa­semdum með sam­keppn­is­rétt­inn – það mætti end­ur­skoða hann líka ef menn væru að end­ur­skoða þessa nýfrjáls­hyggju­hug­mynda­fræð­i.“

Haukur Logi segir að fræði­menn með þennan þanka­gang í Banda­ríkj­unum hafi í vinnu sinni leitað tölu­vert aftur til upp­runans, en fyrstu sam­keppn­is­lögin voru sett á í Banda­ríkj­unum árið 1890, til þess hrein­lega að brjóta upp risa­vaxin fyr­ir­tæki, meðal ann­ars í járn­brauta- og olíu­geir­an­um, sem þjapp­ast höfðu saman í stórar og miklar ein­ing­ar. Með þeim aðgerðum var ekki ein­ungis verið að horfa á hag neyt­enda, heldur einnig mark­aðs­vald fyr­ir­tækj­anna, sem hafði smit­ast yfir á hið póli­tíska svið.

Frá því að fyrstu sam­keppn­is­lögin voru sett hefur sam­keppn­is­réttur svo tekið breyt­ingum og sem áður segir urðu til ný við­mið um iðkun sam­keppn­is­rétt­ar­ins á seinni hluta 20. ald­ar, sem kennd hafa verið við nýfrjáls­hyggj­una. Þá fór beit­ing sam­keppn­islaga vest­an­hafs að mestu að snú­ast um efna­hags­lega hag­kvæmni og neyt­enda­vel­ferð, en að öðru leyti hefur sú kenni­setn­ing gilt að mark­að­ur­inn muni sjálfur sjá um að leið­rétta sig. Þessi þróun hefur seytlað að nokkru leyti yfir í evr­ópskan sam­keppn­is­rétt sömu­leið­is.

„En reyndin hefur verið sú að það bara ger­ist ekki, þessir stóru risar festa sig í sessi og ná að verja sína stöðu miklu betur en þessar nýfrjáls­hyggju­kenn­ingar gerðu ráð fyr­ir. Og þá er það spurn­ing­in, eigum við að halda áfram að reiða okkur á þær kenn­ingar eða að breyta hlut­unum og nálg­ast þetta eitt­hvað öðru­vísi,“ segir Haukur um þetta.

Um 2015 segir Haukur Logi að fræði­menn hafi hins vegar farið að „stíga fram og velta fyrir sér hvort það ætti að fara að leita aftur í þessar rætur og hugs­an­lega taka aftur upp áherslur sem voru þarna í byrj­un“. 

„Þessar hug­myndir hafa verið að smita út frá sér og svo­lítið verið að springa út. Þegar það voru stjórn­ar­skipti í Banda­ríkj­unum og Biden-­stjórnin tók við þá réði hann inn einn leið­andi fræði­mann sem er á þess­ari skoð­un, sem for­mann stjórnar banda­ríska sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins,“ segir Haukur Logi og á þar við lög­fræð­ing­inn Linu Khan. 

Khan, sem er 32 ára, hefur vakið athygli und­an­farin ár fyrir skrif sín og hug­myndir um iðkun sam­keppn­is­réttar og þá ekki síst fyrir áhrifa­mikla grein sem hún rit­aði árið 2017 um yfir­burða­stöðu Amazon á net­sölu­mark­aði. Í þeirri grein færði hún rök fyrir því að sam­keppn­is­lög­gjöfin banda­ríska og fram­fylgd hennar næði ekki utan um mark­aðs­vald Amazon, sem ótal­mörg önnur fyr­ir­tæki treysta á til að koma vörum sínum á fram­færi og til neyt­enda.

Lina M. Khan er leiðandi rödd í þeirri umræðu um iðkan samkeppnisréttar sem nú á sér stað. Mynd: Federal Trade Commission.

Haukur Logi segir að skipan Khan í áhrifa­stöðu hjá banda­ríska sam­keppn­is­eft­ir­lit­inu gefið til kynna að Biden-­stjórnin vildi veita hug­myndum af þessu tagi braut­ar­gengi í fram­kvæmd sam­keppn­is­rétt­ar, en þó eigi eftir að koma í ljós hvort eitt­hvað verði af því.

Haukur segir að í þess­ari umræðu allri hafi verið bent á það að til­gang­ur­inn með sam­keppn­is­lögum í önd­verðu hafi ekki ein­ungis snú­ist verð­á­kvarð­anir og ein­ok­un, heldur líka það að sam­þjöppun á við­skipta­valdi smit­ist yfir í póli­tík­ina. 

„Ef þú nærð miklu valdi í við­skipt­unum getur þú farið að beita þér í póli­tík­inni til að reyna að ná enn betur að bæta aðstöðu þinna fyr­ir­tækja í gegnum póli­tík­ina. Það er þetta sem er verið að benda á, að það eigi ekki að horfa svona þröngt á þetta,“ ­segir Haukur Logi, en verið er að nálg­ast þessi mál úr ýmsum átt­um.

Nær neyt­enda­vel­ferð til allra í sam­fé­lag­inu?

Sjálfur hefur hann verið að horfa á stöðu starfs­fólks í sinni rann­sókn, sem hann vinnur í þver­fag­legu sam­starfi við Gylfa Magn­ús­son pró­fessor við við­skipta­fræði­deild. Nánar til­tekið snýst rann­sókn þeirra um kort­leggja þá mögu­leika sem finn­ast innan sam­keppn­is­réttar til þess að standa vörð um vel­ferð starfs­fólks gagn­vart auknu mark­aðs­valdi fyr­ir­tækja við kaup á starfs­kröft­um.

Í umfjöllun á vef HÍ sagði Haukur Logi frá ákveð­inni þver­sögn sem felst í því að sam­keppn­is­réttur horfi þröngt á efna­hags­lega hag­kvæmni og neyt­enda­vel­ferð.

„Þver­sögnin sem í þessu felst er að það getur komið neyt­endum til góða að rýra kjör starfs­fólks þess fyr­ir­tækis sem býður ákveðna vöru eða þjón­ustu en starfs­fólkið er síðan líka neyt­endur og flestir neyt­endur eru líka starfs­fólk ein­hvers stað­ar. Hag­kvæmni­aukn­ing í þágu neyt­enda en á kostnað starfs­fólks hefur því ekki endi­lega jákvæð sam­fé­lags­leg áhrif í för með sér þó svo að sam­fé­lags­leg heild­ar­hag­sæld kunni að aukast. Hættan er einkum sú að mis­skipt­ing auðs auk­ist á milli starfs­fólks í veikri stöðu og þeirra neyt­enda sem eru í sterkri efna­hags­legri stöðu og þá sér­stak­lega neyt­enda sem einnig eru eig­endur fyr­ir­tækja og fjár­magns,“ var haft eftir Hauki í umfjöll­un­inni á vef HÍ.

„Gigg-hag­kerf­ið“ til umfjöll­unar í Brus­sel

Hann segir við Kjarn­ann að á vett­vangi Evr­ópu­sam­bands­ins, úti í Brus­sel, sé nú nokkur umræða um þessi efni og bendir hann á að íslenskur sam­keppn­is­réttur mót­ist mikið af þeim evr­ópska og síðan gildi reglur EES-réttar á sviði sam­keppn­is­réttar einnig hér­lend­is. 

„Eitt það nýjasta sem er í gangi [í Brus­sel] núna er umræða um það sem kallað hefur verið „gigg-hag­kerf­ið“, þar sem fyr­ir­tæki eru mikið að ráða til sín svona ein­yrkja-verk­taka. Það hefur verið rætt um að staða þeirra sé ekki sterk þegar kemur að því að semja um kaup og kjör og þetta sé fyrst og fremst leið fyr­ir­tækja til þess að lág­marka kostn­að, með því að semja við verk­taka sem eru mögu­lega í veikri stöðu gagn­vart þeim.“

Hann segir það verð­ugt umhugs­un­ar­efni og spurn­ingu, hvort fýsi­legt væri að sam­keppn­is­eft­ir­lit horfðu til áhrifa á vinnu­mark­aðs­að­stæður þegar þau væru að skoða sam­runa fyr­ir­tækja og það hvort að sam­runar hafi það í för með sér að ákveðin fyr­ir­tæki kom­ist í mjög sterka stöðu gagn­vart starfs­fólki.

Í umfjöll­un­inni á vef HÍ vakti Haukur athygli á því að sér­stakri klausu um að meðal marksmiða íslensku sam­keppn­islag­anna væri að stuðla að heil­brigðu sam­keppn­isum­hverfi til hags­bóta fyrir neyt­endur hefði fyrst verið bætt inn í sam­keppn­is­lögin árið 2020.

Spurður út í þetta segir Haukur að vissu­lega hafi verið horft til stefn­unnar sem hafi verið við lýði í evr­ópskum rétti og það skipti kannski ekki „öllu máli hvað menn eru að skrifa inn í íslensku sam­keppn­is­lög­in, þannig séð.“

„En þetta er hins vegar áhuga­verð fót­nóta, að loks­ins er þessi hug­mynd tekin upp í íslensku lögin um það leyti sem byrjað er að fjara undan henni erlend­is. Það er áhuga­vert, hvernig hug­myndir ber­ast alltaf til Íslands með smá töf.“

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnArnar Þór Ingólfsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar