Draumur um álver í Helguvík endanlega úti

Mikill pólitískur þrýstingur var á byggingu álvers í Helguvík eftir hrunið. Búið er að byggja verið að hluta en alltaf hefur skort orku til að starfrækja það. Lágt álverð og lítill áhugi íslenskra orkufyrirtækja á að selja sig ódýrt skiptir þar mestu.

Í aðdrag­anda hruns­ins ríkti ákveðið orku­æði á Íslandi. Það tók á sig ýmsar mynd­ir. Ein var sú að íslenska ríkið ákvað að Lands­virkjun skyldi byggja 690 megawatta vatns­afls­virkjun við Kára­hnjúka til að sjá álveri Alcoa í Reyð­ar­firði fyrir mjög ódýrri raf­orku til árs­ins 2048.

Önnur var sú að áhættu­sækn­ustu fjár­festar á Íslandi og vafasöm póli­tík, með millj­arða króna í lánsfé frá Glitni, voru langt komin með að búa til útrás­ar­fyr­ir­tæki úr íslenskum orku­iðn­aði þegar Geysi Green Energy og Reykja­vík Energy Invest var slegið saman síðla árs 2007.

Sam­hliða var búið að skipu­leggja virkjun allskyns auð­linda langt fram í tím­ann og kaupa túrbínur til að skapa orku úr þeim án þess að til­skilin leyfi eða fjár­mögnun lægju fyrir. 

Auglýsing

Við hrunið breytt­ist þetta allt. Öll þrjú orku­fyr­ir­tæki lands­ins fóru í ákveðna end­ur­skoðun á stefnu sinni. HS Orka komst að nán­ast öllu leyti í hendur erlendra aðila sem höfðu ekki áhuga á að selja orku á slikk til erlendrar stór­iðju, Orku­veita Reykja­víkur þurfti að leggja í erf­iðan sam­drátt­ar­leið­angur til að bjarga rekstri sínum eftir oflát­ungs­hátt síð­ari ára og Lands­virkjun fór að horfa á allt öðru­vísi við­skipta­vini, sem voru til­búnir að borga hærra verð, en áður. Alþingi sam­þykkti meira að segja fyrstu ramma­á­ætlun um vernd og orku­nýt­ingu landssvæða 14. jan­úar 2013. Með henni voru hug­myndir um orku­nýt­ingu flokk­aðar í nýt­ing­ar-, vernd­ar- eða bið­flokk og átti áætl­unin að vera mála­miðlun milli ólíkra sjón­ar­miða.

Sá tími þegar alþjóðleg álfyrirtæki gátu komið til Íslands og gengið að ódýrri orku var liðinn. Svona hér um bil. Eftir stóð ein fortíðarsynd; orkusölusamningur sem HS Orka gerði við Norðurál vegna byggingu álvers í Helguvík. Samningurinn var svo lélegur fyrir HS Orku að staðfest var að hann gæti ekki skilað fyrirtækinu arðsemi. Það hefur eytt bróðurparti síðustu níu ára í að reyna að losna undan honum. Það tókst um síðustu mánaðarmót. Og með því hvarf pípudraumurinn um fleiri álver á Íslandi. 

Pólitískur þrýstingur skapast

Lengi hefur verið nokkuð ljóst að ólíkleg sé að nýtt álver rísi á Íslandi. Fyrir því eru nokkrar ástæður. Sú helsta er að heimsmarkaðsverð á áli er allt og lágt til þess að það borgi sig. Í júní 2013 var Júl­íus Jóns­son, þáver­andi for­stjóri HS Orku, í við­tali við Við­skipta­blaðið. Þar sagði hann að álverð væri ein­fald­lega allt of lágt til að álver í Helgu­vík gæti borið sig og að virkj­anir sem ráð­ast þyrfti í til að sjá því fyrir orku gætu orðið arð­bær­ar. „Vanda­málið í dag snýr helst að því að álverð er í kringum 1.800-1.900 Banda­ríkja­dalir á tonn. Með slíku verði sé ég ekki fyrir mér að þeir geti rekið arð­bært álver og við á sama tíma arð­bærar virkj­an­ir. Þetta er ekki að skapa nægar tekjur til að ganga upp. Miðað við það sem þeir eru vilj­ugir til að greiða fyrir ork­una þá gengur það ekki upp hjá okkur og miðað við það sem við þurfum að fá greitt þá gengur það ekki upp hjá þeim,“ sagði Júl­í­us.

Ragnheiður Elín Árnadóttir, sem enn er iðnaðar- og viðskiptaráðherra, var ekki sammála þessu mati. Á haustfundi Landsvirkjunar 2013 sagðist hún vera „orðin ansi óþreyju­full og ég vil fara að sjá árangur og að verk­efnin verði að veru­leika. Tæki­færin eru svo sann­ar­lega til stað­ar. Ég get nefnt álverið í Helgu­vík, fram­kvæmd sem ekki bara mun skipta Suð­ur­nesja­menn máli heldur lands­menn alla og hefur beðið allt of leng­i“. Þess má geta að Ragnheiður Elín er sjálf af Suðurnesjunum.

Í des­em­ber 2013 svar­aði Hörður Arn­ar­son, for­stjóri Lands­virkj­un­ar,  fyrir sig í við­tali við RÚV og sagði að heims­mark­aðs­verð á áli þyrfti að hækka um 30 til 40 pró­sent til þess að hægt yrði að ljúka samn­ingum um raf­orku­fram­leiðslu fyrir álver Norð­ur­áls í Helgu­vík. Þá var heimsmarkaðsverð á áli, miðað við þriggja mán­aða fram­virka samn­inga, um 1.739 dalir á tonn­ið. Í dag er það 1.747 dalir á tonnið, eða nánast það sama. 

Skóflustunga án þess að orka væri tryggð

Skóflustunga fyr­ir­hug­aðs álvers Norð­ur­áls, í eigu Century Aluminum, í Helgu­vík,  var tekin 6. júní 2008, eða fyrir rúmum níu árum síð­an. Gang­setja átti álverið árið 2010, fyrir rúmum sex árum síð­an. Full­byggt álver í Helgu­vík átti að vera með fram­leiðslu­getu á bil­inu 270 til 360 þús­und tonn. Til þess að byggja stærri útgáfu þess þyrfti rúm­lega 600 megawött af orku. Um 150 megawött áttu að koma frá HS Orku, sem und­ir­rit­aði orku­sölu­samn­ing þess efnis í apríl 2007. Orku­veita Reykja­víkur skuld­batt sig einnig til að selja orku til verk­efn­is­ins og hóf raunar afhend­ingu á henni á árinu 2011, þótt ekk­ert álver væri ris­ið. 

Ragnheiður Elín Árnadóttir, iðnaðar- og viðskiptaráðherra, þrýsti á Landsvirkjun að láta verkefni eins og álver í Helguvík verða að veruleika. Henni varð ekki að ósk sinni.
Mynd: Birgir Þór Harðarson

Samningurinn var, vægast sagt óhagstæður fyrir HS Orku. Fyrirtækið hefur nánast allan þann tíma sem liðin er frá undirritun hans reynt að losna undan samningnum. Fyrir því voru tvær ástæður. Sú fyrri er að hann var einfaldlega það slakur að samningurinn gat ekki skilað HS Orku arðsemi. Hin síðari sú að Norðurál var ekkert að flýta sér við að klára að byggja álverið í Helguvík og taka við orkunni. 

Mich­­ael Bless, for­­stjóri Century Aluminum, var spurður út í Helg­u­vík­­­ur­ál­verið á fundi með fjár­­­festum í til­­efni af hálf­s­ár­s­­upp­­­gjöri fyr­ir­tæk­is­ins í júlí 2014. Þar sagði hann að það væri engin breyt­ing á stöðu verk­efn­is­ins á milli árs­fjórð­unga. „Það sem við virki­­lega þurfum er að rík­­is­orku­­fyr­ir­tæk­ið, Lands­­virkj­un, standi upp í leið­­toga­hlut­verk í þessu verk­efni ef við ætlum að koma hlut­unum í gang í náinni fram­­tíð“. Það var því orðin forsenda þess að álverið myndi verða byggt að Landsvirkjun seldi til þess orku.

Líkt og áður sagði eru engar líkur á því. Til þess þyrfti heims­mark­aðs­verð á áli að hækka um tugi pró­senta auk þess sem Lands­virkjun telur sig ein­ungis eiga til reiðu lítið brot af þeirri orku sem Helgu­vík­ur­ál­ver þyrfti.

Bjarni Bene­dikts­son, fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra, sló málið síðan enn frekar út af borð­inu í lok sept­em­ber 2016 við sér­stakar umræður á Alþingi. Þar sagði hann um fyr­ir­hugað álver í Helgu­vík: „ Ég sé ekki að það ál­ver sé að verða sér út um raf­­­magn. Það virð­ist ekki vera að fæð­ast nein lausn á því og að öðru leyti þá sé ég ekki að það sé afl til að stefna á slík verk­efni á næst­unn­i.“ Hann bætti við að hann sæi ekki fyrir sér að álverum muni yfir höfuð fjölga á Íslandi í fram­tíð­inni.

Alltaf gott að vera vitur eftir á

Und­an­farin ár hefur HS Orka reynt allt sem fyr­ir­tækið getur til að losna undan samningnum, enda bindur hann þá orku sem mögu­legt væri að fá út þeim virkj­ana­kostum þess sem eru í nýt­ing­ar­flokki. Og hann er nán­ast brjál­æð­is­lega óhag­kvæm­ur. Ef HS Orka myndi selja Norð­ur­áli orku til verk­efn­is­ins sam­kvæmt samn­ingnum væri verðið sem fyrir feng­ist langt frá því að skila við­un­andi arð­semi fyrir orku­fyr­ir­tæk­ið. Gerð­ar­dómur í Sví­þjóð stað­festi þann skiln­ing í des­em­ber 2011.

HS Orka stefndi Norð­ur­áli aftur fyrir gerð­ar­dóm í sumarið 2014 til að reyna að slíta samn­ingnum. Norð­urál tók til varna í því máli og vill endi­lega halda orku­sölu­samn­ingnum í gildi, þrátt fyrir að mála­rekst­ur­inn kosti báða aðila hundruð millj­óna króna og standi í veg fyrir að orka sem aug­ljós­lega er ekki að fara í álver í Helgu­vík nýt­ist í annarri upp­bygg­ingu á Íslandi.

Niðurstaðan kom loks um síðustu mánaðamót. Hún var á þá leið að sökum til­tek­inna kring­um­stæðna sé samn­ing­ur­inn ekki lengur í gildi og að lok samn­ings­ins séu ekki af völdum HS Orku. Þá var kröfum Norð­ur­áls Helgu­víkur í mál­inu hafn­að. Fyrirtækið hefur þó ekki formlega slegið af áformin um að klára byggingu álversins. Í frétt á vef Norðuráls sem birtist 1. desember síðastliðinn var haft eftir Ragnari Guðmundssyni, forstjóra Norðuráls, að niðurstaða gerðardómsins væru vonbrigði. „Við munum nú fara ítarlega yfir forsendur úrskurðarins og meta út frá því hvaða  möguleikar eru fyrir hendi. Þá munum við kanna hvort mögulegt sé að afla orku til verkefnisins í Helguvík eftir öðrum leiðum.“ 

Ragnheiður Elín, sem hafði barist hart fyrir álveri í Helguvík árum saman, viðurkenndi það í viðtali við RÚV 3. desember að líklega væri álver í Helguvík úr sögunni, þótt að ákvörðun um það væri ekki sín. Aðspurð hvort það hafi verið mistök að leggja ofuráherslu á byggingu álversins sagði hún: „Það er alltaf gott og auðvelt að vera vitur eftir á.“

Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar