Pexels - Open source myndasöfn

Óábyrgt að gera einstaklinga ábyrga

Stjórnvöld hafa hingað til hvatt til vistvænnar neyslu og þannig reynt að takast á við loftslagsvandann án þess að ógna hagvexti. Vistvæn neysla mun hins vegar ekki bjarga neyslufrekustu þjóð í heimi.

Lofts­lags­vand­inn er mest aðkallandi vanda­mál sam­tím­ans. Þrátt fyrir alvar­leika og umfang lofts­lags­mála hefur efna­hags­vöxtur verið meg­in­mark­mið stjórn­valda á síð­ustu ára­tug­um. Til að við­halda hag­vexti hafa stjórn­völd ein­fald­lega tek­ist á við umhverf­is­vanda­mál innan þeirra aðstæðna sem mark­að­ur­inn hefur skap­að. Þannig hafa stjórn­völd hvatt ein­stak­linga til að halda áfram að neyta, bara á vist­vænni máta en fyrr, og því fylgja ýmsar tak­mark­an­ir.

Sam­spil kap­ít­al­isma og lofts­lags­breyt­inga

Lofts­lags­breyt­ingar af manna­völdum ógna mann­lífi, líf­ríki og vist­kerfum um allan heim með for­dæma­lausum hætti. Alþjóða­sam­fé­lagið er farið að gera sér grein fyrir þess­ari ógn og því hafa verið gerðir fjöl­margir samn­ingar sem miða að því að draga úr lofts­lags­breyt­ingum af manna­völdum eða eins og farið er að kalla það; lofts­lags­ham­för­um. Samn­ing­arnir eru síðan lag­aðir að þeim ríkjum sem eru aðilar að samn­ingnum en í gegnum tíð­ina hefur til­hneig­ingin í stefnu­mótun verið sú að færa ábyrgð­ina yfir á ein­stak­ling­inn.

Þrátt fyrir að umhverf­is­mál hafi fengið sífellt meiri athygli og ríki skuld­bindi sig til að fylgja eftir mark­miðum alþjóða­samn­inga hefur efna­hags­vöxtur verið meg­in­mark­mið stjórn­valda á seinni ára­tugum tutt­ug­ustu ald­ar­inn­ar. Áherslan á hag­vöxt er afleið­ing kap­ít­al­ískrar hug­mynda­fræði en sam­kvæmt henni er hag­vöxtur und­ir­staða félags­legrar vel­sæld­ar. Hag­vöxtur hefur gjarnan verið not­aður sem mæli­kvarði á hversu mikil vel­sæld ríkir í sam­fé­lagi, þá í formi vergrar lands­fram­leiðslu. Þannig er sam­fé­lagið alltaf betur statt með meiri auð, sama hvernig þeim auð er ráð­staf­að. Kap­ít­al­ismi er ríkj­andi hug­mynda­fræði í flestum stjórn­kerfum sam­tím­ans og því hefur verið tek­ist á við umhverf­is­vanda­mál innan hug­mynda­fræði kap­ít­al­ism­ans og þeirra aðstæðna sem mark­að­ur­inn hefur skap­að.

Upp úr tutt­ug­ustu öld­inni var neyslu­hyggja orðin ríkur þáttur í dag­legu lífi fólks í hinum vest­ræna heimi og hefur hún í raun þró­ast sam­hliða kap­ít­al­ism­an­um. Neyslu­hyggja er í raun ákveð­inn lifn­að­ar­háttur sem ein­kenn­ist af óhóf­legri og ónauð­syn­legri neyslu, þ.e. neyslu sem er meiri en það sem telst nauð­syn­legt til lífs­við­ur­vær­is. Þannig má segja að neyslu­hyggjan gefi kap­ít­al­ism­anum lög­mæti því það er jú neyslan sem drífur áfram hag­vöxt.

Þessi meg­in­á­hersla á hag­vöxt sem byggir á einka­neyslu veldur gríð­ar­legum ágangi á auð­lindir jarðar og hefur leitt til flestra af þeim umhverf­is­vanda­málum sem við stöndum frammi fyrir í dag. Sam­kvæmt mæl­ingum á vist­fótspori, þ.e. hversu mikið af nátt­úru­legum gæðum mann­kynið notar í neyslu sína, náði jörðin þol­mörkum seint á sjö­unda ára­tug tutt­ug­ustu ald­ar. Ljóst er að neyslan er komin vel umfram þol­mörk jarðar en þrátt fyrir það hefur neysla og ágangur á auð­lindir sífellt auk­ist.

Lofts­lags­ham­farir eiga því rætur sínar að rekja til þess hvernig efna­hags­kerfið er upp­byggt og hvernig ein­stak­lingar haga sínu dag­lega lífi. Hið kap­ít­al­íska hag­kerfi gerir ráð fyrir auknum hag­vexti frá ári til árs og þetta kerfi má ekki við því að neysla ein­stak­linga drag­ist saman því það myndi leiða til minni hag­vaxtar og sam­kvæmt hug­mynda­fræði kap­ít­al­ism­ans, minni félags­legrar hag­sæld­ar. Þar sem lífstíll okkar leiðir til lofts­lags­breyt­inga er auð­velt að skilja hvernig stjórn­mála­menn hafa að miklu leyti gert ein­stak­linga ábyrga fyrir kolefn­is­fótspor­inu og mótað stefnur í takt við það.

Þessi megináhersla á hagvöxt sem byggir á einkaneyslu veldur gríðarlegum ágangi á auðlindir jarðar og hefur leitt til flestra af þeim umhverfisvandamálum sem við stöndum frammi fyrir í dag.
Pexels

Vist­væn neysla 

Árið 1992 var ráð­stefna Sam­ein­uðu þjóð­anna um umhverfi og þróun haldin í Rio de Jan­eiro. Þar var Ramma­samn­ingur Sam­ein­uðu þjóð­anna um lofts­lags­ham­farir (UN­FCCC) sam­þykkur af 155 ríkjum og Evr­ópu­sam­band­inu. Með Ramma­samn­ingnum var Stað­ar­dag­skrá 21 (Agenda 21) m.a. sett á lagg­irnar og stefnan var sett á sjálf­bæra þróun til að tryggja kom­andi kyn­slóðum við­un­andi lífs­skil­yrð­i. 

Frá því að Stað­ar­dag­skrá 21 var hrint í fram­kvæmd hefur áhersla í stefnu­mótun að miklu leyti verið á vist­væna fram­leiðslu og neyslu hjá mörgum ríkj­um, Evr­ópu­sam­band­inu og frjálsum félaga­sam­tök­um. Stjórn­völd hafa hvatt til vist­vænnar neyslu­hyggju (e. green consu­m­er­is­m), t.d. með því að upp­lýsa neyt­endur um umhverf­is­á­hrif vöru eða þjón­ustu og hvetja þá til að kaupa umhverf­is­vott­aðar vörur eða vörur í fyr­ir­ferð­ar­minni pakkn­ing­um, með stöðlum og vott­unum fyrir umhverf­is­vænum fram­leiðslu- og end­ur­vinnslu­ferl­u­m. 

Stefna stjórn­valda hefur hingað til ekki miðað að því að draga úr neyslu enda myndi það minnka hag­vöxt. Þannig er ábyrgðin sett í hendur ein­stak­linga án þess að hag­vext­inum sé ógn­að.

Neytendur eru ábyrgir fyrir því að viðhalda hagvexti en eiga samtímis að vera drifkrafturinn í átt að sjálfbærara samfélagi.


Vist­væn neyslu­hyggja vísar til þess að neyt­endur reyni að tak­marka umhverf­is­á­hrif sem verða til við fram­leiðslu, dreif­ingu, notk­un, end­ur­nýt­ingu og urðun á vöru sem þeir kaupa. Dæmi um slíka neyslu er t.d. þegar neyt­andi kaupir raf­magns­bíl í stað­inn fyrir bens­ín­bíl, velur umhverf­is­vott­aðar vör­ur, vörur í fyr­ir­ferð­ar­litlum pakkn­ingum eða tekur upp umhverf­is­vænna matar­æði. Þessu skal þó ekki rugla saman við sjálf­bæra neyslu. Hug­takið sjálf­bær neysla vísar til þess að neysla jarð­ar­búa sé ekki meiri en svo að auð­lindir jarðar geti staðið undir henni til lengri tíma. 

Sjálf­bær neysla miðar þannig að því að breyta kerf­inu í heild sinni en hins vegar snýr vist­væn neysla í meg­in­dráttum að því að breyta fram­leiðslu­ferl­inu og vör­unni sem óhjá­kvæmi­lega verður að neyta. Það að neyta vöru eða þjón­ustu sem er umhverf­is­vottuð er vissu­lega betri kostur en ekki. Það leiðir hins vegar ekki til minni neyslu, sem er nauð­syn­leg ef ná á mark­miði um sjálf­bæra þró­un. Neyt­endur eru ábyrgir fyrir því að við­halda hag­vexti en eiga sam­tímis að vera drif­kraft­ur­inn í átt að sjálf­bær­ara sam­fé­lag­i. 

Með því að hvetja til vist­vænnar neyslu­hyggju er gert ráð fyrir því að hægt sé að ná umhverf­is­mark­miðum án of mik­illa rík­is­af­skipta og nei­kvæðra áhrifa á efna­hags­kerf­ið. Með öðrum orðum að hægt sé að leysa umhverf­is­vanda­málin með lög­máli mark­að­ar­ins því með­vit­aðir neyt­endur muni taka upp­lýstar ákvarð­anir með hags­muni umhverf­is­ins í huga.

Tak­mark­anir vist­vænnar neyslu­hyggju

Þrátt fyrir aukna áherslu á upp­lýs­ingar til neyt­enda um t.d. umhverf­is­merk­ingar hefur efn­is­leg neysla und­an­farin ár stöðugt auk­ist. Því má leiða líkur að því að það sé tak­mörkuð lausn að treysta á vist­væna neyslu ein­stak­linga sem lausn á lofts­lags­vand­an­um.

Í fyrsta lagi má nefna vanda­mál sam­eig­in­legra aðgerða, þ.e. að ein­stak­lings­fram­takið er tak­mörk­unum háð. Ekki er víst að ein­stak­lingar séu til­búnir að fórna ákveðnum þæg­indum og gæðum fyrir umhverf­isá­vinn­ing. Ágóð­inn við að breyta hegðun er að öllum lík­indum smá­vægi­legur og honum er jafn­framt deilt með öll­um.

Í öðru lagi getur svokölluð Þver­sögn Gidd­ens (e. Gidd­ens’s Para­dox) haft áhrif á aðgerðir ein­stak­linga þegar kemur að því að takast á við lofts­lags­ham­far­ir. Kenn­ingin varðar aðgerða­leysi ein­stak­linga og stjórn­valda við lofts­lags­vand­an­um. Hún vísar til þess að þar sem hættan á lofts­lags­breyt­ingum er ekki nálæg, áþreif­an­leg eða sýni­leg í dag­legu lífi fólks getur það leitt til aðgerða­leys­is. Þá hefur fólk til­hneig­ingu til að sitja aðgerða­laust þangað til áhrifin verða sýni­leg eða aðkallandi, líkt og raunin er á Íslandi. Þetta leiðir til þess að ekki er gripið til aðgerða fyrr en það er orðið of seint.

Síð­ast en ekki síst getur ein­stak­lings­fram­takið leitt til svo­kall­aðra end­ur­kasts­á­hrifa (e. rebound effect). End­ur­kasts­á­hrif vísa til þess að sá sparn­aður sem hlýst vegna nýrrar tækni eða meiri orku­nýtni getur leitt til þess að neysla eykst og þannig dregst úr orku­sparn­að­inum sem hefði ann­ars náðst. Sem dæmi má nefna ein­stak­ling sem kaupir spar­neytn­ari bíl til að eyða minna elds­neyti en endar á því að keyra meira vegna þess að bíll­inn er svo spar­neyt­inn. 

Rafmagnsbíll
Pexels

Þar af leið­andi næst í raun eng­inn orku­sparn­að­ur. Einnig geta end­ur­kasts­á­hrif átt sér stað þegar lægra verð leiðir til breyt­inga á eft­ir­spurn eftir vöru eða þjón­ustu, til dæmis ef fjár­magnið sem safn­ast upp við það að reka spar­neyt­inn bíl er notað til að borga fyrir utan­lands­ferð. Ef end­ur­kasts­á­hrif eru tekin til greina virð­ist ávinn­ingur þess að breyta eða draga úr neyslu ein­stak­linga ekki hafa jafn mikil áhrif og margir gera sér vonir um. 

Bjelle, Steen-Ol­sen og Wood komust að því í rann­sókn sinni á norskum neyt­endum að breyt­ingar á neyslu­hegðun geta dregið úr kolefn­is­fótspori ein­stak­linga um allt 58 pró­sent. Þegar tekið er mið af end­ur­kasts­á­hrif­unum er ávinn­ing­ur­inn hins vegar ein­ungis 24 til 35 pró­sent minni los­un. Árið 2004 rann­sak­aði Eva C. Alfreds­son end­ur­kasts­á­hrif breyttra neyslu­hátta á sænskum heim­il­um. Hún komst að því að end­ur­kasts­á­hrif vegna matar­æð­is, ferða­laga og hús­næð­is­mála voru um 35 pró­sent. Þar sem græn­met­is­fæði krefst minni orku­notk­unar í fram­leiðslu, leiðir til minni los­unar á gróð­ur­húsa­loft­teg­undum og er ódýr­ara en kjöt­matar­æði ætti breyt­ing í átt að slíku matar­æði að vera skil­virk leið fyrir neyt­endur til að minnka kolefn­is­fót­spor sitt. 

Hins vegar komst Alfreds­son að því að þeim fjár­munum sem spör­uð­ust með breyt­ingu á matar­æði var varið í aðra neyslu­flokka sem eru orku- og kolefn­is­frek­ir. Sam­kvæmt nið­ur­stöðum hennar var stærstum hluta þeirra fjár­muna varið í ferða­lög. End­ur­kasts­á­hrifin við að breyta matar­æði voru því allt að 200 pró­sent, þ.e. breyt­ingin leiddi til bakslags. Aug­ljóst er að nauð­syn­legt er að breyta neyslu­hegðun ein­stak­linga til að takast á við lofts­lags­ham­farir en einnig er nauð­syn­legt að taka til­lit til end­ur­kasts­á­hrifa.

Neyslu­drifið kolefn­is­fót­spor Íslend­inga

Gjarnan er litið á Ísland sem „græna“ þjóð þegar kemur að orku­notkun og umhverf­is­mál­um. Orku­notkun Íslands er að lang mestu leyti sjálf­bær þar sem not­aðir eru end­ur­nýj­an­legir orku­gjafar og er því Ísland gjarnan talin fyr­ir­mynd þegar kemur að umhverf­is­málum í alþjóða­sam­fé­lag­in­u. Þegar kemur að því að fást við lofts­lags­vanda­mál á Íslandi virð­ist hins vegar lítið til­lit tekið til þess að losun Íslands stafar helst af neyslu ein­stak­linga. 

Þrátt fyrir sér­stöðu Íslands hvað end­ur­nýj­an­lega orku­gjafa varðar eru flestar vörur sem Íslend­ingar neyta fram­leiddar í öðrum löndum þar sem ekki hefur farið end­ur­nýt­an­leg orka í fram­leiðsl­una. Neyslu­drifið kolefn­is­fót­spor (e. consum­ption-ba­sed car­bon foot­print) er mæli­kvarði sem horfir til allra umhverf­is­á­hrifa í lífs­ferli vöru og yfir­færir að lokum los­un­ina á neyt­and­ann. 

Neyslu­drifið kolefn­is­fótspor, NDKF, getur því hjálpað til við að mæla og skilja losun gróð­ur­húsa­loft­teg­unda með til­liti til neyslu­hegð­un­ar. Jack Challis Clar­ke ­gerði rann­sókn á NDKF Íslend­inga og er rann­sóknin jafn­framt sú fyrsta sem gerð hefur verið af þessu tagi hér á landi. Þau komust að því að NDKF Íslands er stærra en flestra ann­arra Evr­ópu­ríkja. Þá er NDKF hér á landi 55 pró­sent stærra en svæð­is­bundnar útblást­urs­mæl­ingar gefa til kynna. Svæð­is­bundnar útblást­urs­mæl­ingar hafa hins vegar legið til grund­vallar hjá stjórn­völdum þegar mark­mið um að minnka útblástur gróð­ur­húsa­loft­teg­unda hafa verið sett. 

Sem sagt, jafn­vel þótt að Íslandi myndi takast að standa við skuld­bind­ingar Par­ís­ar­sátt­mál­ans (sem margt bendir til að verði erfitt) þá er sam­kvæmt útblást­urs­mæl­ingum ekki tekið til­lit til neyslu á varn­ingi sem er fram­leiddur í fjar­lægjum lönd­um. Þegar ekki er tekið til­lit til los­unar vegna inn­flutn­ings eru rík­ari þjóðir í raun að telja sér trú um að þau séu að minnka útblástur á meðan útblástur á heims­vísu eykst.

Þegar ekki er tekið tillit til losunar vegna innflutnings eru ríkari þjóðir í raun að telja sér trú um að þau séu að minnka útblástur á meðan útblástur á heimsvísu eykst.
Pexels

Ísland hefur sett sér háleit mark­mið þegar kemur að alþjóða­samn­ing­um. Hins vegar virð­ist vera hæg­ara sagt en gert að ná settum mark­miðum en til dæmis tókst Íslandi ekki að stand­ast við skuld­bind­ingar Kyoto-­bók­un­ar­innar frá 1997. Ísland setti sér ný, metn­að­ar­full mark­mið með Par­ís­ar­samn­ingnum og var með fyrstu ríkjum heims til að skrifa undir samn­ing­inn. 

Þá hefur Ísland sett sér það mark­mið að draga úr losun gróð­ur­húsa­loft­teg­unda um 40 pró­sent fyrir árið 2030 miðað við árið 1990. Enn­fremur er sam­kvæmt stjórn­ar­sátt­mála rík­is­stjórnar Katrínar Jak­obs­dóttur stefnan sett á kolefn­is­hlut­laust Ísland í síð­asta lagið árið 2040. Sam­kvæmt Hag­fræði­stofnun gæti heild­ar­út­streymi frá Íslandi hins vegar auk­ist um 53 til 99 pró­sent fyrir árið 2030. Þrátt fyrir metn­að­inn í orði er því ólík­legt að Ísland nái að standa við skuld­bind­ingar Par­ís­ar­samn­ings­ins, jafn­vel þótt að skuld­bind­ing­arnar taki ekki NDKF með í reikn­ing­inn.

Einkaneyslan er meginvandamálið en það að gera neytendur ábyrga fyrir því að leysa loftslagsvandann er ekki raunhæft.

Af fram­an­gefnum ástæðum er ljóst að það eru miklar tak­mark­anir á því að treysta á að lofts­lags­vand­inn verði leystur með breyttri neyslu­hegðun ein­stak­linga. Mark­miðið hér er þó ekki að gera lítið úr ein­stak­lings­fram­tak­inu heldur ein­ungis að sýna fram á tak­mark­an­irnar sem fylgja því að treysta á vist­væna neyslu­hyggju ein­stak­linga. 

Ágangur á auð­lindir jarðar er löngu kom­inn að þol­mörkum og neyslu­hyggja er vanda­mál sem nauð­syn­legt er að taka á. Þrátt fyrir að neyt­endur velji vörur sem fram­leiddar hafa verið á umhverf­is­vænni máta en ella er ekki þar með sagt að neyslan sé umhverf­is­væn þar sem í raun öll fram­leiðsla hefur með ein­hverjum hætti nei­kvæð áhrif á umhverf­ið. Það sem við þurfum að gera er að minnka neyslu og það all­veru­lega. 

Einka­neyslan er meg­in­vanda­málið en það að gera neyt­endur ábyrga fyrir því að leysa lofts­lags­vand­ann er ekki raun­hæft. Hegðun okkar innan kap­ít­al­íska kerf­is­ins mun hafa tak­mörkuð áhrif og er vist­væn neyslu­hyggja einmitt breyt­ing á hegðun innan kerf­is­ins. Efna­hags­kerfið eins og við þekkjum það í dag er ein­fald­lega ósam­rým­an­legt við líf­væn­lega jörð. Rót­tækra kerf­is­breyt­inga er þörf og því er full ástæða fyrir rík­is­inn­grip ef raun­veru­lega á að takast á við vand­ann.



Skýr­ing er byggð á BA rit­gerð höf­undar í stjórn­mála­fræði. Rit­gerðin hlaut verð­laun fyrir fram­úr­skar­andi loka­rit­gerð í stjórn­mála­fræði sem var skilað 2018. 

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar