Mynd: EPA

Hernaðaruppbygging á norðurslóðum nær nú til Íslands

Ísland hefur stóraukið framlag sitt til varnarmála, ásamt því að Atlantshafsbandalagið hefur aukið viðveru sína á Íslandi til muna.

Bandaríkjamenn ætla sér að stórauka hernaðarlega viðveru sína á norðurslóðum og koma upp nýrri norðurslóðadeild innan bandaríska hersins. Rússar hafa einnig aukið hernað sinn á síðustu árum og hefur viðvera NATO á Íslandi aukist til muna. Ísland jók enn fremur framlag sitt til varnarmála um 37 prósent frá því í fyrra.

Ríkisstjórn Trump æltar sér að auka hernaðarviðveru sína á norðurslóðum. Hún ætlar að koma á nýrri norðurslóðadeild innan bandaríska hersins, efla öryggisviðveru sína á norðurslóðum, styrkja her sinn á svæðinu, halda heræfingar og byggja upp ísbrjóta sína, að því er kom fram í ræðu Mike Pompeo, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, þann 6. maí síðastliðinn á samkomu Norðurskautsráðsins í Rovaniemi í Finnlandi. 

Ræðan ruggaði bátnum innan ráðsins svo vægt sé til orða tekið. Sagði hann norðurslóðir áður hafa verið svæði samvinnu og rannsókna, nú væru norðurslóðir hins vegar orðnar að svæði valdabaráttu og samkeppni. Nú væri nýtt upphaf strategískrar samkeppni og nýrra ógna. Hann sagði enn fermur norðurslóðir hafa miklar auðlindir, til dæmis 13 prósenta allrar óuppgötvaðrar olíu, 30 prósenta óuppgötvaðs gass, auk margra jarðmálma, gulls og demanta. Aðgengi að auðlindunum væri nú meira en áður vegna bráðnun og hopunar íss. 

Vilja takmarka getu Kína og Rússlands

Hagsmunir Bandaríkjanna á norðurslóðum eru sérstaklega að takmarka getu Kína og Rússlands á norðurslóðum að því er kemur fram í nýrri skýrslu Varnamálaráðuneytis Bandaríkjanna.

Pompeo tók einmitt Kína sérstaklega fyrir í ræðu sinni í Norðurskautsráðinu, en Kína hefur stöðu áheyrnaraðila innan Norðurskautsráðsins ásamt tólf öðrum ríkjum, svo sem Frakklands, Indlands, Japans, Bretlands og fleiri ríkja. Pompeo sagði efasemdir um raunverulegan tilgang veru Kína á norðurslóðum. Nú skilgreini Kína sig sem „nærríki norðurslóða“ en hann líti svo á að einungis séu til norðurslóðarríki og ríki sem ekki séu norðurslóðarríki, enginn þriðji flokkur sé til. 

Auglýsing

Hann sagði þar að auki Kína ekki hafa tilkall til neins þrátt fyrir að það skilgreini sig sem „nærríki norðurslóða.“ Pompeo sagði að áætlun Kína að gera siglingaleið um norðurslóðir sem hluta af Belti og braut væri leið kínverskra stjórnvalda að þróa mikilvæga innviði á norðurslóðum og jafnvel koma upp langtíma öryggisviðveru (e. security presence) á svæðinu.

Rússar auka hernað sinn á norðurslóðum

Í fyrrnefndri skýrslu varnamálaráðuneytis Bandaríkjanna er því haldið fram að þörf sé á að nútímavæða eldflaugavarnir og varnir gegn langdregnum flaugum á norðurslóðum. Varnarmálaráðuneytið vill enn fremur auka sjóeftirlit á hafsvæðinu milli Íslands, Grænlands og Bretland, það er hjá hinu svokallaða GIUK bili. Það falli vel að núverandi verkefnum NATO á Íslandi. Í skýrslunni segir enn fremur að hætta sé á ákveðinni keðjuverkun frá öðrum svæðum. Til að mynda geti spenna milli Bandaríkjanna og Rússlands eða Kína í öðrum heimssvæðum smitað út frá sér og skapað spennu á milli þeirra á norðurslóðum.

Sergei Kislyak, öldungadeildarþingmaður rússneska þingsins og fyrrum sendiherra Rússlands í Bandaríkjunum, sagði á Arctic Circle í Hörpu í október síðastliðnum að stór hluti norðurslóða væri á yfirráðasvæði Rússlands þar sem herleysi myndi bitna á öryggi landsins, að því er kemur fram í frétt Morgunblaðsins. Hann sagði enn fremur að norðurslóðir væru fjársjóðskista náttúruauðlinda sem hægt væri að nýta.

Hernaðaruppbygging Rússlands. Á kortið vantar NATO hernaðarinnviði.
Mynd: Dan Sullivan

Rússar hafa vissulega aukið hernað sinn á norðurslóðum. Í viðtali við Foreign Policy benti Dan Sullivan, bandarískur öldungadeildarþingmaður, á að á síðustu árum hafi Rússar aukið hernað sinn á norðurslóðum gífurlega. Rússar hafi opnað 14 nýja flugvelli, 16 hafnir, 40 ísbrjóta og fjögur ný herteymi á norðurslóðum.

Jens Stoltenberg, framkvæmdastjóri NATO, sagði á fyrirlestri í Norræna húsinu 11. júní síðastliðinn að aukin hern­að­ar­upp­bygg­ing Rússa á norð­ur­slóð­um, með auknum her­stöðv­um, kaf­bátum og auk­inni hern­að­ar­legri loft­um­ferð, valdi bandalaginu sér­stak­lega áhyggj­u­m. 

Ísland hluti af hernaðaruppbyggingu á norðurslóðum

Bandaríkin munu auka fjármagn til mannvirkjauppbygginga á Keflavíkurflugvelli um sjö milljarða króna en Katrín Jakobsdóttir, forsætisráðherra, sagði þó í viðtali við Morgunblaðið að á Íslandi yrði ekki herseta á nýjan leik. 300 milljónum verður hins vegar varið í uppbyggingu á innviðum vegna skuldbindinga Íslands í NATO. Forsætisráðherra sagði enn fremur að aukin hernaðarumsvif á Norðurhöfum ættu að vera Íslendingum áhyggjuefni. Katrín sagði einnig viðveru hermanna hafa aukist á Íslandi og að hún hafi verið mikil síðustu tvö ár.

Í viðtali við Kastljós þann 25. júní síðastliðinn sagði hún að „auðvitað hljótum við öll að hafa áhyggjur af þeim auknu hernaðarumsvifum sem við sjáum í norðurhöfum og sérstaklega því Ísland hefur lagt sig fram að vera alltaf málsvari friðsamlegra lausna á alþjóðavettvangi.“

Auglýsing

Framlag Íslands til varnarmála hefur hækkað síðustu ár

Í fyrra hækkuðu framlög Íslands til varnarmála um 37 prósent. Fram­lög Íslands til varn­ar­mála árið 2019 eru 2.185 millj­ónir króna miðað við 1.592 millj­ónir króna árið 2017. Þetta kemur fram í skýrslu ut­an­rík­is­ráð­herra um utan­rík­is­mál og alþjóða­mál sem lögð var fyrir Alþingi í apríl 2019.

Í svari frá utan­rík­is­ráðu­neyt­inu við fyr­ir­spurn Kjarn­ans kom fram að auknar fjár­heim­ildir mála­flokks­ins megi skýra að mestu af fjórum verk­efn­um: 127 millj­ónir króna voru veittar til­ end­ur­nýj­unar á rat­sjár­kerfi og stjórn­stöðv­ar­kerfi. Alls 60 millj­ónir króna fóru í að efla ­samn­ings­bund­inn gisti­ríkja­stuðn­ing og 50 millj­ónir króna megi svo rekja til reglu­bund­inna varnaræf­inga í sam­ræmi við varn­ar­á­ætlun Atl­ants­hafs­banda­lags­ins. Að lokum voru 35 millj­ónir veitt­ar til samn­ings­bund­ins við­halds varn­ar­mann­virkja. 

Stærstur hluti fjár­magns­ins fer til almenns rekst­urs Land­helg­is­gæsl­unnar og  Kefla­vík­ur­flug­völls eða 1.519 millj­ónir króna. 217 millj­ónir króna fara í sam­stöðu­að­gerð­ir.

Í skýrsl­u utanríkisráðherra er grund­völlur varna Íslands sagður vera aðildin að Atl­ants­hafs­banda­lag­inu og varn­ar­samn­ing­ur­inn við Banda­ríkin frá 1951. Þar er vöxtur útgjalda sagður „helg­ast af vax­andi skuld­bind­ingum sem Ísland hefur tek­ist á hendur innan Atl­ants­hafs­banda­lags­ins og auk­inni tíma­bund­inni við­veru liðsafla banda­lags­ins á Kefla­vík­ur­flug­velli vegna versn­and­i ­ör­ygg­is­á­stands í Evr­ópu, þ.m.t. á Norð­ur­-Atl­ants­hafi.“ 

Á fyrirlestri sínum í Nor­ræna hús­inu þann 11. júní síðastliðinn sagði Jens Stol­ten­berg, framkvæmdastjóri NATO, bandalagið nú þegar hafa aukið við­veru sína á Íslandi og í kringum Ísland. NATO ríki hafi til að mynda aukið fjölda her­æf­inga í Norð­ur­-Atl­ants­hafi. 

Mynd: Bára Huld Beck

Stjórn­ar­flokkar ósam­mála um varn­ar­mál

Vinstri græn eru á móti samstarfinu í NATO, að því er kom fram í máli forsætisráðherra í viðtali við Kastljós þann 25. júní síðastliðinn. Hún sagði Vinstri græn engu að síður hafa tekið þá ákvörðun að fylgja Þjóðaröryggisstefnu Íslands þar sem það „er auðvitað hlutskipti stjórnmálamanna að þurfa stundum að fylgja lýðræðislegum vilja, sérstaklega þegar um er að ræða eina stjórnmálaflokkinn sem er andvígur aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu eins og er raunin með okkur Vinstri græn.“

Kolbeinn Óttarsson Proppé, varaformaður þingflokks Vinstri grænna, skrifaði á Facebook síðu sinni 25. júní síðastliðinn að það væri grátlegt að „horfa upp á þá gegndarlausu sóun sem á sér stað í hernaðaruppbyggingu í heiminum, með fjármunum sem mætti svo hæglega nýta til annarra og betri hluta.“ Hann skrifaði enn fremur að hann telji að NATÓ aðild skapi þjóðinni frekar ógn en öryggi. 

Þessar staðhæfingar eru í takt við stefnu Vinstri grænna, en þar segir skýrt: „Ekki á að leyfa her­æf­ingar í land­inu eða innan lög­sögu þess. Ísland og íslenska lög­sögu á að frið­lýsa fyrir umferð með kjarn­orku-, sýkla- og efna­vopna í lofti, á láði og leg­i.“

Mynd: Bára Huld Beck

Í stefnu Sjálf­stæð­is­flokks­ins segir hins vegar að aðild Íslands­ að Atl­ants­hafs­banda­lag­inu og varn­ar­samn­ingur Íslands og Banda­ríkj­anna séu „­for­sendur þess að öryggi lands­ins sé trygg­t“

Í viðtali við Kastljós 12. júní síðastliðinn sagði Jens Stoltenberg, framkvæmdastjóri NATO, að NATO vilji að Rússar viti af fælingarmætti bandalagsins til að koma í veg fyrir að Rússar reyni að taka yfir landssvæði einhvers NATO ríkis. Hann sagði markmiðið með því ekki vera að hefja átök heldur að koma í veg fyrir átök. 

Spurður út í hlutverk Íslands innan bandalagsins svaraði Stoltenberg framlag Íslands til NATO væri mikilvægt þrátt fyrir að Ísland hefði ekki her. Bandaríkjamenn hafi til að mynda eftirlitsflugvélar sem vinni frá Keflavík. Íslendingar gegni einnig mikilvægu hlutverki þegar kæmi að afvopnun. Stoltenberg hélt því einnig fram að Donald Trump styðji NATO og muni standa við heit sín í öryggismálum.  

Þrátt fyrir að stjórnarflokkar séu ekki á einu máli er varðar þátttöku Íslands í NATO er ljóst að viðvera hermanna hefur aukist á Íslandi og framlög Íslands til varnarmála einnig. Framkvæmdastjóri NATO telur Ísland gegna mikilvægu hlutverki innan bandalagsins á sama tíma og forsætisráðherra lýsir yfir áhyggjum sínum af auknum hernaði á norðurslóðum.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnGuðbjörg Ríkey Th. Hauksdóttir
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar