EPA

Húsin sem jörðin gleypti

Jöklar, höf, ár og önnur náttúrunnar öfl hafa í þúsundir ára mótað hið stórkostlega landslag Noregs. Fegurð stafar af djúpum fjörðum í fjallasölum og skógi vöxnum holtum og hæðum en þar leynist einnig hætta. Bergstál og fornir sjávarbotnar þurfa stundum ekki mikið til að láta koma sér úr jafnvægi.

Til­hlökkun í loft­inu. Ákveð­inn léttir líka. Kannski í bland við kvíða. Óvissu. Þetta ár hafði ekki verið neitt venju­legt. Öllu snúið á hvolf út af veiru­skömminni. En nú var þessu hörm­ung­ar­ári senn að ljúka og jákvæð teikn á lofti um að það sama gilti um far­ald­ur­inn.

Það er komin nótt. Sú næst síð­asta á árinu 2020. Árinu sem eng­inn á eftir að sakna. Sólin þegar farin að hækka á lofti og betri tíð næstum áþreif­an­leg.

Það hefur rignt mik­ið. Suma daga meira en aðra. En nú er snjó­föl yfir öllu.

Þau slökkva ljós­in. Ganga til hvílu.

Þetta er í dæmi­gerðum norskum smá­bæ. Í rúm­lega fjöru­tíu kíló­metra fjar­lægð frá höf­uð­borg­inni. Þó að á þessum slóðum hafi verið byggð frá fornu fari var það ekki fyrr en alþjóða­flug­völl­ur­inn var fluttur út úr borg­inni að ný hverfi tóku að rísa. Íbú­unum að fjölga. Atvinnu­lífið að blómstra. Loks árið 2012 var bær­inn skil­greindur sem þétt­býli, þá bjuggu þar 1.912 manns.

Klukkan slær fjögur að nóttu. Flestir í fasta­svefni. En á svip­stundu breyt­ist allt og einni mín­útu síðar fer sím­inn hjá neyð­ar­lín­unni að hringja. Á and­ar­taki verða allar línur rauð­gló­andi.

Það hefur eitt­hvað hræði­legt gerst í Ask.

Auglýsing

Örvinglað fólk sagði hús horf­in. Að önnur væru á hreyf­ingu. Einn sem hringir seg­ist liggja undir þak­plöt­um. Fast­ur.



Aðrir sögðu að það væri risa­stór hola í jörð­inni. Að tré væru horf­in. Eða að þau hefðu skyndi­lega birst fyrir utan glugg­ann. Heilu skóg­ar­lund­irn­ir.



Starfs­menn neyð­ar­lín­unnar áttu fullt í fangi með að taka við öllum til­kynn­ing­unum sem hrönn­uð­ust inn. Þeir ein­beittu sér að því að upp­lýsa við­bragðs­að­ila um það sem hafði gerst. Að það væri engu lík­ara en að jörðin hefði gleypt íbúða­hverfi í Ask.



Það var enn nið­dimm nótt og það var ekki fyrr en að það birti að morgni að umfang ham­far­anna varð að fullu ljóst: Að í norska smá­bænum Ask blasti við gríð­ar­stórt sár í lands­lag­inu. Að þar sem eitt sinn stóðu fjór­býl­is­hús í röðum með afgirtum snyrti­legum görðum hefði opn­ast ógur­legur leðjupytt­ur. Að hús hefðu flust um allt að 400 metra. Möl­brotn­að. Horf­ið.



Og fjölda manns var sakn­að.



Jarðfallið er um 700 metrar á lengd og 400 metrar á breidd. Hús með samtals 31 íbúð varð skriðunni að bráð.
EPA

Undir hús­unum í bænum Ask og víðar í sveit­ar­fé­lag­inu Gjer­drum leyn­ist saga svæð­is­ins í jarð­veg­in­um. Þetta er forn sjáv­ar­botn. Leir­inn sem þar er að finna er getur verið margra metra þykkur og bland­aður salti. Hann er óstöð­ugur og rign­ingar eða fram­kvæmdir geta orðið til þess að hann breyt­ist í kvikleir og fari af stað. Skriðan í Ask féll ekki úr fjalls­hlíð, eins og aur­skriður gera gjarn­an, heldur verður með þeim hætti að jarð­veg­ur­inn hrein­lega fellur sam­an, gefur sig undan álagi og skríður fram.  



Slíkar leir­skriður eru ekki óal­gengar í Nor­egi og hafa reyndar tekið tugi manns­lífa, yfir 150 tals­ins, frá því á miðri nítj­ándu öld. Þær hafa orðið í Ask og nágrenni, síð­ast í byrjun des­em­ber. Önnur hafði fallið árið 2007 og 1924 varð stór leir­skriða norðan við Ask en þó ekk­ert í lík­ingu við þá sem féll aðfara­nótt 30. des­em­ber síð­ast­lið­ins.

Það var því ekki þannig að hætta á skriðum væri ókunn í nýja íbúða­hverf­inu í Ask, hverfi sem reist var fyrir um fimmtán árum. Yfir­völd höfðu kannað svæðið á sínum tíma, vakið athygli á hætt­unni og gert kröfu um for­varnir áður en bygg­ing hvítu fjór­býl­is­hús­anna sem nú eru horfin myndi hefj­ast.

Enn er þriggja saknað eftir að skriðan féll.
EPA

Norska Jarð­fræði­stofn­unin komst að þeirri nið­ur­stöðu árið 2005 að svæði í Ask væri eitt það hættu­leg­asta í land­inu með til­liti til leir­skriðu­falla af 26 svæðum sem stofn­unin hafði rann­sak­að. Engu að síður var þar haf­ist handa við að byggja 2-300 íbúðir árið 2008. Í fréttum norskra og danskra fjöl­miðla hefur komið fram að norska vatns- og orku­stofn­unin (Vand- og Energi­di­rekt­orat)  átti að end­ur­skoða hættu­matið sem gert var fyrir einum og hálfum ára­tug. Sú vinna var ekki hafin er skriðan féll en var á stefnu­skránni.



Jarð­fræði­stofn­unin (NGI) hefur birt allar skýrslur sínar sem gerðar hafa verið um svæð­ið. Aften­posten skrifar að í þeim komi þrjú lyk­il­at­riði fram: Að um hættu­svæði var að ræða, að ætl­ast hafi verið til að gripið yrði til örygg­is­ráð­staf­ana, fyr­ir­byggj­andi aðgerða, er ákveðið var að byggja þar en að ein­hverjar þeirra hafi ekki verið full­nægj­andi. Með sumum aðgerðum var mælt utan íbúða­svæð­is­ins, öðrum innan þess. Að loknum fram­kvæmdum átti svæðið að verða örugg­ara. Í hættu­mati frá árinu 2003 sagði að ef skriða myndi falla gæti það haft alvar­legar afleið­ing­ar. Að 5-50 manns gætu týnt lífi. Og að gríð­ar­legt eigna­tjón gæti auk þess orð­ið.



En einnig kemur fram að hluti þess svæðis sem nú skreið fram hafði árið 2015 verið sagt „óstöðugt“ (lav stabilitet). Sá sem reisti hverf­ið, og býr sjálfur í einu af húsum þess sem þurfti að rýma eftir skriðu­föll­in, seg­ist hafa fylgt öllum regl­um. Vegur var t.d. lagður um svæðið sem átti að gegna hlut­verki nokk­urs konar varn­ar­garðs. Þegar á reyndi dugði það ekki til.



For­stjóri Jarð­fræði­stofn­un­ar­innar vill ekki full­yrða að rekja megi skriðu­föllin til bygg­inga­fram­kvæmd­anna eða að ekki hafi verið nóg gert til að draga úr hættu á skrið­um. Rann­saka þurfi málið ofan í kjöl­inn.



Þegar dagur reis í Ask að morgni 30. des­em­ber ríkti ringul­reið. Ekki var með fullu vitað hversu margra var sakn­að. Fyrst var talið að fjöld­inn væri 26. En það var ekki vitað hverjir höfðu verið heima, hvort að ein­hverjir hefðu bjarg­ast út úr hús­unum sem hurfu í hina 700 metra löngu og 300 metra breiðu gjá sem mynd­að­ist við skriðu­föll­in.



Auglýsing

Smám saman fækk­aði í hópi þeirra sem var sakn­að. 21. 18. 15. Og að lokum tíu. Þeirra á meðal ólétt kona og tveggja ára barn.



En sú skelfi­lega stað­reynd blasti við að leit og björgun yrði erf­ið. Svæðið umhverfis hol­una stóru var mjög ótryggt. Enn féllu litlar skrið­ur. Hús sáust hverfa ofan í. Ekki var hægt að senda björg­un­ar­fólk í leðju­hafið á botni henn­ar. Það varð að leita úr lofti. Hífa fólk upp í þyrlu.



Þeir sem hófu björg­un­ar­starfið um nótt­ina unnu við lífs­hættu­legar aðstæð­ur. Nágrann­ar, lög­reglu­menn og slökkvi­liðs­menn fóru um og björg­uðu tugum manna úr húsum sem voru á brún skrið­unn­ar. Slökkvi­liðs­mað­ur­inn Kenn­eth Wangen var einn þeirra. „Við brutum niður hurð­ir, öskr­uðum og æpt­um. Allir sem voru á staðnum í fyrstu reyndu allt hvað þeir gát­u,“ segir hann í sam­tali við VG. „Og ásamt þyrl­unni þá tókst að bjarga mörgum manns­líf­um.“



Lög­reglu­yf­ir­völd segja að enn sé leitað lífs. Sjö hafa fund­ist látn­ir. Þeirra á meðal Alma, tveggja ára og for­eldrar henn­ar, Bjørn-I­var og Charlot Grymyr Jan­sen. Charlot var langt gengin með annað barn þeirra hjóna.



Kerti loga í nágrenni skriðusvæðisins í Ask.
EPA

Þriggja er enn saknað. Tveggja barna móð­irin Rasa Lasin­ski­ene var úti að ganga með hund­inn sinn er ham­far­irnar urðu. Hún var að að tala við eig­in­mann sinn í sím­ann þegar sím­talið slitn­aði skyndi­lega.



Einnig er leitað mæðgn­anna Ann-Mari og Vict­oriu Emilie. Hús þeirra stóð við göt­una Nystulia og var númer 36. Það fór ofan í leðju­haf­ið.



Vict­oria er þrettán ára.  



Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Efnisflokkar:
Meira eftir höfundinnSunna Ósk Logadóttir
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar