Af vefnum Icceland360VR

Skjálftarnir færst sunnar – Krýsuvíkursvæðið undir sérstöku eftirliti

Skjálftarnir á Reykjanesi hafa færst aðeins til suðvesturs frá því gær. Virkni færðist í aukana snemma í morgun en órói hins vegar ekki. Krýsuvíkursvæðið er undir sérstöku eftirliti jarðvísindamanna en það kerfi teygir anga sína inn í úthverfi höfuðborgarsvæðisins.

Kvika finnur sér alltaf ein­föld­ustu leið upp á yfir­borð­ið, sagði Frey­steinn Sig­munds­son, deild­ar­stjóri jarð­vís­inda­deildar Háskóla Íslands, á blaða­manna­fundi í gær. Það sem hann átti við er að hún leitar að auð­veldasta staðnum til að brjót­ast upp um jarð­skorpuna – ef svo má að orði kom­ast. Þess vegna getur kvika ferð­ast um langan veg, jafn­vel tugi kíló­metra eins og dæmi frá fyrri eld­gosum hér á landi sanna, áður en hún kemur upp á yfir­borð­ið.

Þetta er áhuga­vert í ljósi þess að jarð­skjálft­arnir á Reykja­nesi, sem tengj­ast gliðnun í jarð­skorpunni, sem og hinn umtal­aði óró­apúls, hafa færst til suð­vest­urs frá því í gær. Nokkrir stórir skjálftar hafa orðið í morgun og var einn þeirra 4,5. Órói hefur enn ekki byrjað aftur sam­hliða þeim.

Á Reykja­nesskaga eru fimm eld­stöðvakerfi og þau eru nátengd og það virð­ist gjarnan gjósa í þeim flestum í sömu hrin­un­um. Síð­ast gerð­ist það á árunum 950-1240 og þar áður fyrir um 1.800-2.500 árum. Engar meg­in­eld­stöðvar er að finna í kerf­unum á Reykja­nesskaga og er magn gos­efna í hverju gosi að jafn­aði lítið þó að ummerki um stærri gos séu aug­ljós á svæð­inu.

Auglýsing

Kvikuinn­skot hafa ítrekað orðið í þessum kerfum und­an­farið ár án þess að það hafi valdið tjóni, benti Páll Ein­ars­son jarð­eðl­is­fræð­ingur á í RÚV í gær­kvöldi. Hins vegar er ekki hægt að úti­loka að kæmi til eld­goss við Keili, eins og líkur voru mestar taldar á í gær, gæti það haft í för með sér inn­skot á öðrum stöðum á Reykja­nesskag­an­um. Segir Páll að jafn­vel gætu opn­ast sprungur ofanjarðar án þess að eld­gos yrði á þeim stað.   



„Þegar svona virkni tekur sig upp þá virð­ist vera að öll svæðin taki und­ir,“ sagði Páll í Kast­ljósi í gær og bætti við að eina svæðið sem ekki hefði tekið undir ennþá séu Brenni­steins­fjöll en að það væri bara tíma­spurs­mál hvenær virkni hefj­ist þar líka. Sprungu­hreyf­ingar geta valdið tjóni og sagði Páll það eitt­hvað sem ekki væri hægt að horfa fram­hjá. „Kannski er það það alvar­leg­asta sem getur gerst þarna.“

Grænu stjörnurnar tákna skjálfta sem eru yfir 3 að stærð. Mynd birt kl. 9.35 í morgun.
Veðurstofa íslands

Í gær mæld­ust um 2.500 jarð­skjálftar og frá mið­nætti hafa yfir 800 skjálftar mælst. Frá því jarð­skjálfta­hrinan hófst fyrir viku hafa ríf­lega 18.000 jarð­skjálftar orð­ið. Mesta virknin hefur verið bundin við Fagra­dals­fjall en hún hefur nú, eins og fyrr seg­ir, færst suð­vest­ar. Páll sagði í Kast­ljósi að litlir skjálftar síð­degis í gær hefðu verið „óþægi­lega nálægt“ Krýsu­vík­ur­svæð­inu en það teygir anga sína alla leið inn í úthverfi höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins. Því er það svæði undir sér­stöku eft­ir­liti jarð­vís­inda­manna.

Á ára­bil­inu 1150-1180 urðu veru­leg eldsum­brot í Krýsu­vík­ur­kerf­inu og opn­uð­ust nokkrar gossprungur í þeirri hrinu. Hafa þessi eld­gos verið nefnd Krýsu­vík­ur­eld­ar. Hraun runnu þá til sjávar báðu megin við Reykja­nesskag­ann. Þá varð gos við Sveiflu­háls um 1180. Ekki virð­ist hins­vegar hafa gosið í kerf­inu í Reykja­nes­eld­unum á 13. öld þegar mikil gos­hrina gekk yfir vestar á skag­an­um.

Krýsuvíkureldar urðu á árunum 115-1180. Nokkrar sprungur opnuðust í þeirri hrinu.
Wikipedia

Óró­apúlsinn, sem hófst klukkan 14.20 í gær, er sam­felld hrina lít­illa og þéttra skjálfta. Hann er til marks um að „greini­leg umbrot eru í gangi“ líkt og Kristín Jóns­dótt­ir, hóp­stjóri nátt­úru­vár­vökt­unar Veð­ur­stofu Íslands, sagði á blaða­manna­fundi í gær. Sagði hún „ein­hvers konar sig­dæld á yfir­borði“ hafa mynd­ast og að hugs­an­lega hafi orðið „meiri tognun en við höfum séð hingað til“. Nýjar gervi­tungla­myndir voru teknar í gær og verður rýnt í þær í dag til að meta stöð­una. „Þetta er mjög krítísk staða – órói sem sýnir að kvika sé að brjóta skorpuna en óvíst hvert hún leitar og hvert þetta ferli fer,“ sagði Frey­steinn Sig­munds­son, deild­ar­for­seti jarð­vís­inda­deildar Háskóla Íslands, í gær.



Eins og staðan er núna er ekki hægt að segja til um nákvæm­lega hvar eða hvenær – og jafn­vel hvort – að kvikan brýtur séð leið upp á yfir­borð­ið. Fyrri jarð­hrær­ingar benda til að það geti gerst eftir nokkra klukku­tíma en einnig að það geti verið margir dagar í það.



Vika er síðan að jarð­skjálfta­hrina hófst á Reykja­nesskaga með 5,7 stiga skjálfta við Fagra­fjall. Hund­ruð skjálfta hafa orðið síðan og margir þeirra yfir 4 að stærð.  Jörð hefur þó skolfið þar allt frá upp­hafi síð­asta árs en þeirri hrinu fylgdi land­ris við fjallið Þor­björn, skammt frá Grinda­vík.



Auglýsing

Reykja­nesskag­inn er yngsti hluti Íslands. Hann er mjög eld­brunn­inn og dregur nafn sitt af all­miklu gufu- og leir­hvera­svæði, eins og segir í ítar­legri grein Magn­úsar Á. Sig­ur­geirs­sonar jarð­fræð­ings í Nátt­úru­fræð­ingnum frá árinu 1995. 

 Eld­stöðvakerfin fimm á skag­anum eru: Reykja­neskerf­ið, sem er vest­ast, Svarts­engi, sem er norður af Grinda­vík, Fagra­dals­fjall, sem er litlu austar, Krýsu­vík­ur­kerf­ið, kennt við Krísu­vík, og svo Brenni­steins­fjalla­kerf­ið, sem einnig er stundum kennt við Blá­fjöll.



Í sam­an­tekt Magn­úsar og fleiri í Íslensku eld­fjalla­vefsjánni kemur fram að eld­stöðvakerfi Reykja­ness hafi verið í með­al­lagi virkt. Norð­ur­hluti þess renni inn í kerfi Svarts­engis en syðstu níu kíló­metr­arnir séu undir sjáv­ar­máli. Á nútíma (síð­ustu tíu þús­und árin eða svo) hafa þar orðið fleiri en fimmtán gos. Eld­gos á landi hafa ein­kennst af hraun­flæði en í sjó hafa orðið „surtseysk sprengigos“ eins og það er orð­að.



Þessi teikning eftir Ásberg H. Sigurgeirsson fylgir grein Magnúsar Á. Sigurgeirssonar í Náttúrufræðingnum. Um hugsýn Magnúsar af Reykjaneseldum er að ræða, segir við myndina.

Frá land­námi hefur þrisvar sinnum gosið á Reykja­nesi, síð­ast á árunum 1211-1240 og eru þeir atburðir kall­aðir Reykja­nes­eld­ar. Á því tíma­bili gaus nokkrum sinn­um, þar af urðu þrjú gos í eld­stöðvakerfi sem kennt er við Svarts­engi. Eld­gosin voru hraun­gos á 1-10 kíló­metra löngum gossprung­um. Gos­virkni á Reykja­nes­i-­Svarts­engi ein­kenn­ist af goslotum eða eldum sem geta varað í ára­tugi og má búast við goslotu á um 1100 ára fresti.



Í Reykja­nes­eldum urðu sam­an­lagt minnst sex gos með hléum og vörðu frá tveimur til tólf ára. Gos­virknin hófst í eld­stöðvakerf­inu Reykja­nesi og færð­ist svo í átt til Svarts­engis á seinni stigum eld­anna. Á Reykja­nesi mynd­að­ist eitt hraun en þrjú við Svarts­engi. „Surtseysk gos“ urðu í sjó við Reykja­nes í eld­unum og mynd­uðu fjögur gjósku­lög. Tvö þess­ara gjósku­laga hafa fund­ist á höf­uð­borg­ar­svæð­inu, í um 45 kíló­metra fjar­lægð, að því er fram kemur á Íslensku eld­fjallal­vefsjánni.



Reykja­nes­eldar tóku til alls vest­an­verðs Reykja­nesskag­ans. Sam­bæri­legir eldar voru einnig í gangi í Brenni­steins­fjöllum aust­ast á skag­anum á 10. öld. Á 12. öld urðu svo Krýsu­vík­ur­eldar um mið­hluta skag­ans, líkt og fram kemur í grein Magn­ús­ar.

Surtseyjargosið 30. nóvember 1963, rúmum tveimur vikum eftir að gossins varð fyrst vart.
Wikipedia

Gjóska í allt að 100 kíló­metra fjar­lægð



All­mörg neð­an­sjáv­ar­gos hafa orðið á Reykja­nes­hrygg síð­ustu ald­ir. Öfl­ugt gos varð suður af Eld­eyj­ar­boða árið 1783. Þá mynd­að­ist eyja sem hvarf þó stuttu síðar vegna ágangs sjáv­ar. Á 19. öld er vitað um þrjú gos á þessum slóð­um, segir í Íslensku eld­fjalla­vefsjánni, og á 20. öld­inni varð nokkrum sinnum vart við ólgu í sjó og gjósku­þústir sem lík­lega hafa verið af völdum lít­illa neð­an­sjáv­ar­gosa.



Stærsta þekkta gos á Reykja­nesi var sprengigos árið 1226. Í eld­fjalla­vefsjánni segir að gjóska úr því hafi borist með vindum til aust­urs og norð­aust­urs, þakið allan Reykja­nesskag­ann og fund­ist í jarð­vegi í allt að 100 kíló­metra fjar­lægð frá upp­tök­um.



Þá segir að rit­aðar heim­ildir gefi í skyn að gjósku­fallið hafi valdið heilsu­bresti í búfé á nær­liggj­andi svæð­um. Einnig kunni að hafa orðið jarð­vegseyð­ing á vest­ur­hluta Reykja­nesskaga. Lengd goss­ins er ekki þekkt en senni­lega hefur það varað í nokkrar vik­ur.



Auglýsing

Í grein Magn­úsar í Nátt­úru­fræð­ingnum kemur fram að heim­ildir geti um fjölda gosa í sjó undan Reykja­nesi eftir land­nám en aðeins eitt á landi. Í heim­ildum sé hins vegar hvergi sagt berum orðum að hraun hafi runnið á Reykja­nesi en helst er þó ýjað að því í frá­sögnum við árin 1210-1211.



 Í Odd­verja­an­nál segir til dæm­is: „Elldur wm Reyi­anes: Saurli fann Elldeyjar hinar nyo enn hinar horfnar er alla æfi haufdu stadit.“



Sé þessi setn­ing færð til nútíma­máls er hún á þá leið að Sörli Kols­son hafi fundið „Eld­eyjar hinar nýju en að hinar hafi horfið er áður stóð­u“.



Magnús bendir á að alls sé óvíst hvort eða hvernig þessi frá­sögn tengd­ist þeirri Eldey sem við sjáum í dag en ekk­ert úti­loki að hún sé frá þessum tíma.



„Jörðin skalf öll og pipraði af ótta“



Í öðrum frá­sögnum af gosum í sjó á 13. öld er ávallt talað um eld­gos eða elda í sjó við eða fyrir Reykja­nesi. Það bend­ir, að mati Magn­ús­ar, ótví­rætt til goss í sjó.



Í Páls sögu bisk­ups segir við árið 1211: „Jörðin skalf öll og pipraði af ótta; himin ok skýin grétu, svá at mik­ill hlutr spillt­ist jarðar ávaxt­ar­ins, en him­in­tún­glin sýndu dauða­tákn ber á sér, þá náliga var komit at hinum efstum lífs­stundum Páls bisk­ups, en sjór­inn brann ok fyrir land­inu þá; þar sem hans bisk­ups­dómur stóð yfir sýnd­ist náliga allar höfut­skepnur nokkut hrygð­ar­mark á sér sýna frá hans frá­fall­i“.



Eldstöðvakerfin á Reykjanesi sem og kerfið sem kennt er við Hengil.
Ísor

Magnús útskýrir í grein sinni að þegar sagt er að him­in­tunglin sýni á sér dauða­tákn sé vel hugs­an­legt að þar sé vísað til móðu í lofti sem gjarnan er fylgi­fiskur hraun­gosa og að sól og tungl hafi af þeim sökum sýnst rauð.



 „Mik­il­vægt hlýtur að telj­ast að þekkja eðli og hætti eld­virkn­innar á Reykja­nesi vegna hinnar ört vax­andi byggðra og umsvifa manna á Suð­ur­nesju­m,“ skrif­aði Magnús í grein sinni árið 1995. „Víst má telja að komi upp hraun á Reykja­nesi í náinni fram­tíð verða mann­virki þar í veru­legri hættu og af gjósku­gosi við strönd­ina get­ur, auk tjóns á mann­virkj­um, orðið veru­leg röskun á sam­göngum í lofti, á landi og í sjó.“

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnSunna Ósk Logadóttir
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar