Náttúrustofa Suðausturlands Valli
Náttúrustofa Suðausturlands

Valli enginn dólgur heldur í leit að hvíld á ókunnum slóðum

„Hann var að hvíla sig. Það var einfaldlega það sem hann var að gera,“ segir Edda Elísabet Magnúsdóttir sjávar- og atferlisvistfræðingur, um þann óréttláta dólgsstimpil sem rostungurinn Valli hefur fengið í fjölmiðlum. Búsvæði rostunga eru að bráðna og brotna. Því kæmi það Eddu ekki mikið á óvart ef þessi stóru og tignarlegu dýr færu að venja komur sínar hingað oftar.

Komur rost­unga til Íslands eru mjög sjald­gæfar og því ekki að undra að rost­ungur sem brá sér upp á bryggju á Höfn í Horna­firði um helg­ina hafi vakið gríð­ar­lega athygli. Ekki minnk­aði áhug­inn þegar í ljós kom að lík­lega er um sama dýr að ræða og sást í höfnum í sumar og haust á Írlandi, Wales og jafn­vel enn sunn­ar. Þar var hann kom­inn veru­lega út fyrir þæg­ind­ara­mmann, óra­leið frá sínum nátt­úru­legu heim­kynnum við jaðar ísrand­ar­innar í Norð­ur­-Ís­hafi.

Og það aftur útskýrir af hverju hann bægsl­að­ist um borð í báta og olli með veru sinni þar stundum miklum usla. En að kalla hann dólg og skemmd­ar­varg, líkt og sumir fjöl­miðlar hafa gert, er þó of langt geng­ið.

Auglýsing

„Hann var að hvíla sig. Það var ein­fald­lega það sem hann var að ger­a,“ segir Edda Elísa­bet Magn­ús­dóttir sjáv­ar- og atferl­is­vist­fræð­ing­ur. Brölt hans um borð í báta sýni fyrst og fremst þá neyð sem hann var í. „Við getum kannski upp­lifað þetta sem dóna­lega hegðun – að ein­hver komi óboð­inn um borð í bát­inn okk­ar. En þarna er villt dýr að finna sér stað til að hvíla sig á í algjör­lega ókunnu umhverfi. Hann er þarna eins og geim­vera. Ungur og ekki með neinn eldri sér við hlið til að gefa merki um hvert skuli fara og hvað skuli ger­a.“

Edda Elísabet Magnúsdóttir. Mynd: Kristinn Ingvarsson

Valli, eins og flestir eru farnir að kalla hann, er að mati Eddu lík­lega ungur og ókyn­þroska brim­ill, ekki eldri en sex til sjö ára. Þeir eiga það til að fara á flakk, eru djarfir og kannski stundum „svo­lítið vit­laus­ir“ en flakkið getur leitt þá í óvænta leið­angra, jafn­vel háska­lega. Því er það fagn­að­ar­efni að hann hafi sagt skilið við Bret­landseyj­ar, sé á norð­ur­leið og hafi tekið stutta hvíld á Íslandi. Hann gæti nú tekið stefn­una á Sval­barða til að flat­maga með sínum líkum eða á aust­ur­strönd Græn­lands þar sem ein helstu búsvæði Norð­ur­-Atl­ants­hafs­stofns­ins eru að finna.

Rost­ungar kunna best við sig við sig við jaðar ísbreiðu norð­ur­heim­skauts­ins og á flotís á grunn­sævi. Ástæðan er sú að þótt þeir séu miklir sund­garpar, líkt og Valli hefur sannað fyrir heims­byggð­inni, er djúp­köfun ekki þeirra sterkasta hlið. Þeir vilja geta dembt sér út í sjó af ísnum til að róta eftir kræk­lingi og skel­fiski á botn­in­um.

Einn algengasti fundarstaður rostungsbeina á Íslandi er Snæfellsnes.
Náttúruminjasafn Íslands

Þótt Horn­firð­ingar og lands­menn flestir hafi rekið upp stór augu þegar Valli birt­ist hefði hann örugg­lega ekki vakið sér­stak­lega undrun á land­náms­öld. Þá voru rost­ungar algeng sjón, aðal­lega á Vest­ur­landi og á Vest­fjörðum en eflaust einnig mun víð­ar.

Hópur vís­inda­manna frá Íslandi, Dan­mörku og Hollandi stað­festi nýverið í fyrsta skipti að á Íslandi lifði ekki alls fyrir löngu sér­stakur rost­ungs­stofn. „Stað­fest er að hér var sér­stakur íslenskur stofn og að hann leið undir lok skömmu um eða upp úr land­nám­inu, lík­lega fyrst og fremst af völdum ofveið­i,“ sagði Hilmar J. Mamquist, líf­fræð­ingur og einn höf­unda vís­inda­greinar um rann­sókn­ina. „Þessar nið­ur­stöður renna stoðum undir kenn­ingar Berg­sveins Birg­is­sonar, Bjarna F. Ein­ars­sonar og fleiri, um að ásókn í rost­unga og fleiri sjáv­ar­dýr kunni að hafa verið aðaldrif­kraft­ur­inn að baki land­námi Íslands.“

Tveir af taflmönnunum frá Ljóðshúsum. Mynd: Wikipedia

Nið­ur­staðan var fengin með DNA-­rann­sókn á hvat­berum úr 34 tönn­um, beinum og haus­kúpum rost­unga, fundnum á Íslandi. Beinin reynd­ust 800-9.000 ára göm­ul.

Nið­ur­staðan kyndir að mati vís­inda­mann­anna undir kenn­ingar um að upp­haf­lega hafi Ísland verið ein­hvers konar útstöð eða ver­stöð veið­anna, jafn­vel í langan tíma áður en menn sett­ust hér end­an­lega að. „Út­dauði íslenska rost­ungs­stofns­ins gæti þannig verið elsta dæmið um útdauða af völdum ofveiði en tenn­ur, húðir og lýsi rost­unga voru verð­mæt versl­un­ar­vara á Vík­inga­öld.“

Skögul­tennur rost­unga voru álitin ger­semi. Þær voru fíla­bein norð­ur­slóða. Dæmi um nýt­ing­una eru hinir ein­stöku tafl­menn frá Ljóð­húsum en talið er að þeir hafi verið skornir út á Íslandi af Mar­gréti hinni högu í smiðju Páls Jóns­sonar bisk­ups á Skál­holti 1180-1200.

Ýmis­konar örnefni á Íslandi hafa lengi bent til að hér hafi rost­ungar verið algeng­ir. Rosmhvala­nes á Reykja­nesi er dæmi þar um en rosmhvalur er gam­alt heiti á rost­ungi. Og allt sem heitir hval­lát­ur, hvar sem það kann að vera á land­inu, virð­ist ekki tengj­ast hvöl­um, enda fara þeir ekki í lát­ur, heldur rost­ungum (sem eru reyndar selir en ekki hval­ir). „Þessi nöfn benda til þess að þarna hafi reglu­lega komið rost­ung­ar,“ segir Edda Elísa­bet um örnefn­in.

Fullorðinn brimill í sínu náttúrulega umhverfi á norðurslóðum.
Joel Garlich-Miller/Wikipedia

Rost­ungsveiðar eru enn stund­aðar en í litlum mæli og helst af frum­byggjum í nágrenni búsvæða þeirra. Hvíta­birnir veiða líka rost­unga. Hvorug þess­ara veiða er þó þeirra helsta ógn í dag.

„Bú­svæða­eyð­ing, hop íss­ins, er þeirra megin ógn,“ segir Edda. Þegar ísinn brotnar upp reki flek­ana út á meira dýpi sem henti ekki rost­ung­um. „Þeir eru þegar farnir að tapa gíf­ur­legum búsvæðum og farið er að þrengja veru­lega að þeim.“ Þeirra lífs­fer­ill krefst þess að kom­ast upp á ísinn, til dæmis þegar kemur að því að kæpa. En þar sem ísinn er minni, líka yfir vet­ur­inn, fara þeir meira upp á land og þurfa oft að fara mjög langar vega­lengdir til að kom­ast í æti.

Þetta getur haft skelfi­legar afleið­ing­ar. Þeir fara á land, jafn­vel upp á kletta og eiga svo í vand­ræðum með að kom­ast til baka. Þeir steyp­ast fram af og drepa sig. „Því þarna eru þeir í mjög óvenju­legum aðstæð­u­m.“

Frá því á haustin og fram á vetur fara rost­ungar gjarnan á flakk, aðal­lega ungu karl­dýr­in. Þeir yfir­gefa þá ísinn sem er far­inn að fikra sig lengra út á haf og leita að strand­svæðum til að dvelja á. Einn og einn þeirra fer lengra en vana­lega og Valli er gott dæmi um það. Hann stakk sér til sunds af bryggj­unni á Höfn í morgun og hefur ekki sést síð­an. Það er ekki óvænt, þeir fáu rost­ungar sem hingað koma hafa hér yfir­leitt stutta við­dvöl.

En hvernig ratar Valli heim?

„Þekkt er að rost­ungar eru í miklum hljóð­sam­skiptum sín á milli,“ útskýrir Edda Elísa­bet. „En við þekkjum ekki öll svörin við þeirri spurn­ingu hvernig þessi stóru sjáv­ar­spen­dýr rata.“

Það sé þó mjög lík­legt að þau nýti haf­strauma, skynji hvort straumur sé sterkur eða veik­ur, kaldur eða hlýr og hversu saltur hann er. Þannig nýta þau lík­lega allt í senn; lykt, bragð og hljóð. „Við vitum ekki nákvæm­lega hvaða vís­bend­ingar rost­ung­arnir nota úr sínu umhverfi en þær eru alveg örugg­lega fleiri en ein. Svo er alltaf þessi spurn­ing hvort þeir og önnur sjáv­ar­spen­dýr séu með ein­hverja seg­ul­skynj­un.“

Eddu finnst það „ótrú­lega merki­legt“ að Valli hafi farið alla leið til Írlands og jafn­vel lengra. „Það sýnir okkur sund­getu þess­ara dýra fyrst og fremst. Ég hef fulla trú á því að hann muni kom­ast leiðar sinn­ar. Kom­ast aftur heim. Ég vona að hann haldi áfram norður á bóg­inn og finni sér strand­svæði við Sval­barða eða Græn­land. Núna er vet­ur­inn fram undan hjá honum og hann þarf að kom­ast á ein­hverjar góðar fæðu­lend­ur.“

Valli vakti mikla athygli á Höfn í Hornafirði og margir vildu sjá hann með berum augum enda stór og tignarleg skepna.
Náttúrustofa Suðausturlands

Rost­ung­ur­inn vakti vita­skuld athygli á bryggj­unni á Höfn og fólk vildi nálg­ast hann. Og láti hann aftur sjá sig, hvað í hans atferli þarf að hafa í huga?

„Það er bara þessi sama regla og á við um öll villt dýr: Ekki fara of nálægt. Og ekki reyna að klappa þeim. Aldrei.“ Eddu finnst skilj­an­legt og jákvætt að fólk hafi viljað berja þennan sjald­gæfa gest aug­um. „En það þarf að passa sig að sýna dýr­inu ekki neina ógn­andi til­burði, til dæmis er gott að fara niður á hækjur sér og fikra sig í átt að hon­um. Þetta eru for­vitin dýr sem eru fljót að bregð­ast við því sem er ókunn­ugt. Hávaði, hraðar hreyf­ingar og fleira stressar þau.“

Mann­fólk er líka for­vitið í eðli sínu og þess vegna er eðli­legt að vilja koma og sjá, segir Edda. Það sé jákvætt að fólk vilji fræð­ast. „En við þurfum þá að fara var­lega og muna að sýna villtum dýrum alltaf gíf­ur­lega mikla virð­ing­u“.

Það er nokkuð víst að Valli var þreyttur er hann hlamm­aði sér á bryggj­una. Hann hafði synt nokkur hund­ruð kíló­metra. „Og það að hann þurfti að hvíla sig – það er mikil ástæða fyrir því. Það er ekki af því að hann sé lat­ur,“ segir Edda.

Rost­ungar læra hver af öðrum og í dag er það auð­vitað ekki lengur í minni þeirra að fara að Íslands­strönd­um. Tugir ef ekki hund­ruð kyn­slóða hafa ekki haft hér reglu­lega við­veru.

Auglýsing

En getum við átt von á því að hingað flæk­ist fleiri rost­ungar í fram­tíð­inni?

„Það kæmi mér ekki á óvart,“ svarar Edda. „Þegar að þeirra heima­lendur eru að brotna upp, bráðna, þá þurfa þeir að finna sér ný svæð­i.“

Hún yrði því ekk­ert „gíf­ur­lega hissa“ ef það yrðu tíð­ari komur rost­unga í fram­tíð­inni þótt margir þættir spili þar inn í. „Þannig þró­ast útbreiðsla dýra. Ef umhverfið breyt­ist þurfa þau að fara í leit að nýjum svæð­u­m.“

Það verði þó að hennar mati að telj­ast ólík­legt að hinn ungi Valli komi hingað aftur með vini sína eða afkvæmi til að „setj­ast“ að.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnSunna Ósk Logadóttir
Meira úr sama flokkiInnlent