Mynd: Birgir Þór

Íslendingar búa í lúxusgarði heimsins

Ólafur Ragnar Grímsson setti fimmta þing Arctic Circle um norðurslóðir sem fram fer í Hörpu um helgina. Ólafur hefur lengi beitt sér fyrir aðgerðum gegn loftslagsbreytingum. Hann ræddi við blaðamann Kjarnans um norðurslóðir, loftslagið, aðgerðir á Íslandi og tækifærin sem felast í loftslagsbreytingum.

Það er orðið nokkuð langt síð­an,“ svarar Ólafur Ragnar Gríms­son, fyrr­ver­andi for­seti Íslands og stjórn­ar­for­maður hins árlega Arctic Circle-­þings, þegar hann er spurður hvenær áhugi hans á umhverf­is- og lofts­lags­málum kvikn­aði fyrst.

„Ég held að það séu rétt rúm 30 ár síðan við Al Gore áttum okkar fyrstu sam­ræður um lofts­lags­mál. Sam­spil lofts­lags­mála og norð­ur­slóða var eitt af því sem ég komst fljót­lega að nið­ur­stöðu um á mínum fyrstu árum sem for­seti að þyrfti að verða meg­in­mál, og að það yrði ábyrgð­ar­leysi að láta það vera jað­ar­mál áfram.“ ­Arctic Circle-­þingið er haldið í Hörpu um helg­ina, 13. til 15. októ­ber. Þetta er í fimmta sinn sem þingið er haldið en það hefur ávalt vakið athygli áhrifa­fólks í umræð­unni um mál­efni norð­ur­slóða og lofts­lag á jörð­inni. Á því verður engin breyt­ing í ár og dag­skráin er þétt.

Ólafur Ragnar hefur staðið fyrir þing­hald­inu bæði hér heima og í öðrum lönd­um. Eftir að hann lét af for­seta­emb­ætti 31. júlí 2016 hefur hann haldið áfram að fjalla um mál­efni norð­ur­slóða, eins og hann gerði lengst af sem for­seti Íslands, og varið tíma sínum í kynn­ingu og umfjöllun á þeim vett­vangi.

For­set­inn fyrr­ver­andi segir þingið hafa þró­ast mun hraðar og orðið mun umfangs­meira en hann hafði órað fyr­ir. „Ef ein­hver hefði sagt mér fyrir fjórum árum að fimmta þingið yrði með 135 mál­stofur og yfir 600 ræðu­menn þá hefði ég varla trúað því,“ segir hann og hlær.

„Í fyrsta lagi kemur Pat­ricia Espin­osa, fram­kvæmda­stjóri Lofts­lags­stofn­unar Sam­ein­uðu þjóð­anna, og flytur stefnu­ræðu í upp­hafi þings­ins. Það er í fyrsta sinn sem hún flytur slíka ræðu á þingi af þessu tagi eftir að Banda­ríkja­for­seti tók sína ákvörðun um Par­ís­ar­sam­komu­lag­ið,“ segir Ólafur Ragnar og vísar þar í ákvörðun Don­alds Trump síðan í júní að segja Banda­ríkin frá tíma­móta­sam­komu­lagi ríkja heims um aðgerðir í lofts­lags­mál­um.

„Í öðru lagi kemur Patrí­ark­inn af Kon­stant­ínópel, sem ásamt Páf­anum í Róm er einn af helstu leið­togum hins kristna heims, og flytur aðra stefnu­ræðu um lofts­lags­breyt­ingar og ábyrgð okkar gagn­vart jörð­inni. Svo erum við með lofts­lags­mála­ráð­herra Sam­ein­uðu arab­ísku fursta­dæmanna sem mun halda ræðu um áherslur arab­ísku fursta­dæmanna á að byggja upp hreina orku í stað olí­unn­ar. Það hefðu ein­hvern tíma þótt tíð­indi að full­trúi hins auð­uga olíu­ríkis teldi nauð­syn­legt að mæta á norð­ur­slóða­þing á Íslandi til að útskýra aðgerðir þeirra á sviði sól­ar­orku, vind­orku og ann­ara sviða auk stefnu þeirra um að stór­auka hlut­fall hreinnar orku,“ segir Ólafur Ragn­ar.

Umræðan er raun­hæf­ari

Fyrsta Arctic Circle-­þingið var haldið hér á landi í októ­ber árið 2013. Ólafur Ragnar hafði þá unnið að stofnun Arctic Circle í tölu­verðan tíma. „Fljót­lega eftir að ég var kos­inn for­seti fyrir rúmum 20 árum fór ég að glíma við spurn­ingar um hvaða þætt­ir, mál­efni og breyt­ingar myndu skipta Ísland miklu á nýrri öld,“ segir hann, spurður um hvernig Arctic Circle hafi orðið til.

„Ég komst að þeirri nið­ur­stöðu að þró­unin á norð­ur­slóðum myndi verða ein af þeim meg­in­breyt­ingum sem myndu skipta sköpum fyrir Ísland, og reyndar fyrir heim­inn allan, vegna þess að bráðnun íss og jökla á norð­ur­slóðum er einn helsti þátt­ur­inn í lofts­lags­breyt­ingum í ver­öld­inni. Þegar ég komst að þess­ari nið­ur­stöðu varð­andi norð­ur­slóð­irnar þá voru umræður um þær algert jað­ar­mál.“

Þróun náttúrunnar er ekki pólitísk eða hugmyndafræðileg í eðli sínu. Hún er ekki abstract, heldur konkret. Ísinn og jöklarnir taka enga pólitíska afstöðu. Þeir eru hvorki til hægri eða vinstri. Ísinn er einfaldlega að bráðna.

Hug­myndin hafi svo þró­ast og gerj­ast í huga Ólafs og í sam­tölum við vís­inda­menn og for­ystu­menn á norð­ur­slóð­um. Það varð fljót­lega ljóst að vanda­málið sem þyrfti að leysa á vett­vangi norð­ur­slóða var að koma sem flestum að sama borði, hvort sem það væru þjóð­ríki, hags­muna­að­il­ar, vís­inda­stofn­an­ir, umhverf­is­vernd­ar­sam­tök eða áhuga­samur almenn­ing­ur.

„Ég taldi að til þess að ná árangri á norð­ur­slóðum þá yrðum við að vera lýð­ræð­is­legri, umræðan yrði að vera opin og á jafn­rétt­is­grund­velli; allir hefðu sama sess,“ segir Ólaf­ur. Þessar sam­ræður lögðu grund­völl að Arctic Circle, árlegu þingi á Íslandi um mál­efni norð­ur­slóða. „Það hefur breytt stöðu Íslands. Arctic Circle skapar tæki­færi fyrir fræða­sam­fé­lag­ið, íslensk stjórn­völd,við­skipta­lífið og fleiri aðila; það skiptir máli að litið sé á Ísland sem stað í ver­öld­inni þar sem áhrifa­fólk kemur saman árlega og ræðir lofts­lags­breyt­ingar og þróun norð­ur­slóða.“

Þingið í Hörpu hefur einnig þró­ast í að verða mik­il­vægur vett­vangur þeirra ríkja sem ekki eiga fulla aðild að Norð­ur­skauts­ráð­inu til að skýra vonir sínar og vænt­ingar til áhrifa á norð­ur­slóð­um. Þar hafa ríki á borð við Kína, Kóreu og Japan gert sig gild­andi, auk áhrifa­ríkja í Evr­ópu á borð við Frakk­land og Þýska­land.

Francois Hollande, forseti Frakklands, og Ólafur Ragnar Grímsson, þá forseti Íslands, á Arctic Circle 2015.
Mynd: Arctic Circle

Hvernig finnst þér umræðan um mál­efni norð­ur­slóða hafa breyst á þessum tíma?

„Ég held að Arctic Circle hafi stuðlað að því að gera umræð­una raun­hæf­ari og birta sann­ari mynd af því sem er að ger­ast á norð­ur­slóð­u­m,“ svarar Ólaf­ur.

„Um­ræðan um lofts­lags­breyt­ingar hefur orðið jarð­bundn­ari við það að nýta sér Arctic Circle sem vett­vang vegna þess að alþjóð­lega umræðan um lofts­lags­breyt­ingar er á köflum dálítið þoku­kennd. Lofts­lags­breyt­ingar eru fyr­ir­bæri sem almenn­ingur á oft erfitt með að tengja við stefnur og strauma; þróun nátt­úr­unnar er ekki póli­tísk eða hug­mynda­fræði­leg í eðli sínu. Hún er ekki abstract, heldur kon­kret. Ísinn og jökl­arnir taka enga póli­tíska afstöðu. Þeir eru hvorki til hægri eða vinstri. Ísinn er ein­fald­lega að bráðna, hvort sem það er haf­ís­inn á íshaf­inu eða jökl­arnir á Græn­landi og Ísland­i.“

Nýtum tækn­ina

Eitt helsta þemað á Arctic Circle-­þing­inu í ár verður um sam­spil norð­ur­slóða og lofts­lags­breyt­inga. Ef rýnt er í dag­skrá ráð­stefn­unnar má finna skýr dæmi um það. Ólafur nefnir sér­stak­lega einn ræðu­mann: „Lauren Jobs, ekkja Steve Jobs stofn­anda App­le, mun ræða um það hvernig hægt er að tryggja árangur í bar­átt­unni gegn lofts­lags­breyt­ingum jafn­vel þó rík­is­stjórnir hætti við að gegna for­ystu­hlut­verki.“

„Það er í raun og veru ný sýn á hvernig við getum brugð­ist við þessum mikla vanda því við höfum hingað til aðal­lega horft á rík­is­stjórnir og alþjóða­samn­inga. En nú höfum við tækni og tæki sem gera það að verkum að hver og einn getur í raun og veru gert sig gild­and­i,“ segir Ólaf­ur.

Eftir að rík­is­stjórnin í Banda­ríkj­unum ákvað að segja sig frá Par­ís­ar­sam­komu­lag­inu um lofts­lags­breyt­ingar var við­bragð ein­stakra fylkja innan Banda­ríkj­anna, borga, fyr­ir­tækja og áhrifa­manna að lýsa yfir holl­ustu við sam­komu­lag­ið, þvert á stefnu rík­is­stjórn­ar­inn­ar.

Ólafur Ragnar seg­ir, þegar hann er spurður hvar honum finn­ist frum­kvæði að aðgerðum í lofts­lags­málum eiga að liggja, að það sé að breyt­ast í grund­vall­ar­at­rið­um. „Gamla sýnin var að ein­blína á alþjóð­lega samn­inga. Nú eru fleiri kost­ir. Tækni­breyt­ingar á sviði hreinnar orku og nán­ari grein­ing á upp­sprettu meng­un­ar­innar sem veldur lofts­lags­breyt­ingum hefur sýnt okkur að ein­staka fylki, hér­uð, borgir, fyr­ir­tæki eða jafn­vel lítil sam­fé­lög gegna lyk­il­hlut­verki í því að okkur tak­ist að koma í veg fyrir alvar­legar lofts­lags­breyt­ing­ar.“

Lauren Jobs flytur erindi á Arctic Circle-þinginu í ár.

„Ég hef stundum sagt við fólk – ef það hefur séð kvik­mynd­ina Social Network um hvernig Face­book varð til – að horfa á hana aftur og hugsa þá um hvaða ár hún ger­ist. Hvaða ár voru þessir stákar að búa til for­rit til að ná í stelpur í háskól­an­um?“

Sagan sem sögð er í kvik­mynd­inni hefst árið 2003, grípur blaða­maður fram í.

„Já, það er þannig,“ segir Ólafur og hlær. „Fólk sem hefur upp­lifað þetta sjálft hefur meiri full­vissu um að það sé hægt að breyta heim­inum jafn­vel þó ein­staka rík­is­stjórnir þvælist fyr­ir.“

„Þetta er mjög bjart­sýnn boð­skap­ur. Ný tækni­leg og lýð­ræð­is­leg sýn á hvað hægt er að gera verður skýrt stef í umræðum á þingi Arctic Circle. Það hefur verið mjög ánægju­legt fyrir mig, sér­stak­lega eftir að ég hætti sem for­seti, að geta unnið náið með þessu fólki.“

Norð­ur­slóðir eru stór hluti af jörð­inni

Eftir að Ólafur Ragnar gerði mál­efni norð­ur­slóða að einu helsta við­fangs­efni for­seta­tíðar sinnar hefur mikið vatn runnið til sjáv­ar. Vist­vænni tækni hefur fleytt fram og nákvæm­ari líkön af fram­tíð­ar­lofts­lagi jarð­ar­innar hafa orðið til. Þau hafa mörg und­ir­strikað mik­il­vægi norð­ur­slóða fyrir lofts­lag jarð­ar­inn­ar.

Ólafur Ragnar seg­ist hafa skynjað nána teng­ingu milli fram­tíðar norð­ur­slóða og lofts­lags­breyt­inga í ver­öld­inni á sínum fyrstu árum sem for­seti, þegar vís­inda­rann­sóknir hafi leitt í ljós hve afdrifa­ríkar breyt­ing­arnar á norð­ur­slóðum yrðu fyrir heims­byggð­ina.

Norðurslóðir eru mikilvægt svæði á jörðinni fyrir margar sakir. Norðurslóðir eru jafnframt gríðarlega víðfemt svæði; Þær eru að flatarmáli á stærð við Afríku.

„Smátt og smátt varð það skýr­ara í mínum huga að það væri hægt að sam­eina athafna­semi í mál­efnum norð­ur­slóða og þátt­töku í víð­tækri bar­áttu gegn lofts­lags­breyt­ingum á áhrifa­rík­ari hátt en við töldum fyrir um 20 árum,“ segir Ólafur og segir þetta hafa skipt miklu máli fyrir Íslend­inga. „Við tölum um norð­ur­slóðir dálítið eins og við tölum um Húna­vatns­sýslu og Þing­eyja­sýslu sem eitt­hvað tak­markað svæði. Við erum í raun og veru að tala um stóran hluta jarð­ar­kringl­unnar sem gegnir lyk­il­hlut­verki fyrir veð­ur­far og lofts­lag – og reyndar efna­hags­þróun líka – á 21. öld­inn­i.“

Ólafur við­ur­kennir að honum þyki mál­efni norð­ur­slóða erfið á vissan hátt, en að það geri þau einnig spenn­andi. Svæðið hafi verið nær óþekkt í hinum vest­ræna heimi þar til land­könn­uðir hættu lífi sínu norður yfir heim­skauts­baug í upp­hafi 20. ald­ar­inn­ar. Þá hafi verið ómögu­legt að hafa sam­starf um rann­sókn­ir, nýt­ingu, umræðu og stefnu­mótun varð­andi þetta stóra svæði heims­ins fyrr en að Kalda stríð­inu loknu fyrir tæpum 30 árum. „Það er ekki oft sem fólk fær tæki­færi til að taka þátt í mótun nýrrar heims­mynd­ar. Eitt af því sem ein­kennir and­ann í Arctic Circle-­þing­unum er að allir eru með­vit­aðir um að þetta er nýtt verk­efni fyrir okkur öll og að við verðum að vanda okkur Ef okkur mis­tekst varð­andi fram­tíð norð­ur­slóða þá kann að verða erfitt, jafn­vel úti­lok­að, að koma í veg fyrir afger­andi lofts­lags­breyt­ing­ar, sem umturna munu lífs­skil­yrðum alls staðar á jörð­inn­i.“

Lofts­lags­málin fá ekki nógu mikla athygli

Finnst þér lofts­lags­málin fá nógu mikla athygli á Íslandi?

„Nei, mér finnst það ekki. Kannski vegna þess að við búum ekki við sömu mengun og hrjáir fjölda landa,“ svarar Ólafur Ragnar og rifjar upp dvöl sína í Pek­ing, höf­uð­borg Kína, í des­em­ber í fyrra. „Meng­unin var slík að eftir 20 mín­útur var maður orð­inn lík­am­lega veik­ur. Við urðum að keyra eins og í niða­þoku, nema það var út af meng­un­arryki. Það var áhrifa­rík og ógn­vekj­andi reynsla.“

Dag­leg reynsla Íslend­inga minnir okkur þess vegna ekki á hvað bar­átta gegn lofts­lags­breyt­ingum er brýn. „Við þurfum að fara annað til þess að verða fyrir slíkri reynslu. Að því leyti má segja að við búum í lúx­us­garði heims­ins. Ef öll ver­öldin væri eins og Ísland þá værum við ekki að halda jafn margar alþjóð­legar ráð­stefnur um bar­átt­una gegn lofts­lags­breyt­ing­um.“

Aukin dag­leg umfjöllun um lofts­lags­mál, hvort sem það er á vett­vangi fjöl­miðla, stjórn­mála­flokka eða fyr­ir­tækja, er nauð­syn­leg til þess að skilja lofts­lags­mál­in, að mati Ólafs. „Þá myndum við ekki aðeins átta okkur betur á vand­anum en við myndum líka skilja tæki­færin sem bæði við og aðrir hafa til þess að bregð­ast við þessum vanda á jákvæðan og skap­andi hátt, en fórna ekki bara hönd­um.“

Bar­átta fyrir umhverfið er orðin eðli­leg

Spurður hvað honum finn­ist um fram­göngu íslenskra stjórn­valda í lofts­lags­málum segir Ólafur Ragnar að margar jákvæðar breyt­ingar hafi átt sér stað á und­an­förnum ára­tug­um, t.d. síðan hann stóð ásamt öðrum í bar­átt­unni fyrir að stofna umhverf­is­ráðu­neytið fyrir rúmum ald­ar­fjórð­ungi síð­an. „Það var mikil bar­átta á Alþingi að stofna umhverf­is­ráðu­neyti. Nú finnst öllum það sjálf­sagt en það þótti mjög fram­andi á þeim tíma.“

„Ég held að önnur jákvæð breyt­ing sé sú að ef for­ystu­maður í stjórn­málum ákveður nú að helga sig umhverf­is­málum með afger­andi hætti, þá þykir það eðli­legt. Það væri auð­vitað æski­legt ef fleiri gæfu þeim umræðum svig­rúm og sæju líka að í slíkum mál­flutn­ingi felst ekki bara skrá yfir vanda­mál heldur líka sýn á fjöl­mörg tæki­færi sem við höfum bæði sem ein­stak­lingar og þjóð.“

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Efnisflokkar:
Meira úr sama flokkiViðtal