Ríkisfjármálaáætlun fellur á loftslagsprófi

Ari Trausti Guðmundsson, þingmaður Vinstri grænna, skrifar um loftslagsmál og segir að ef ná á loftslagsmarkmiðum þurfi verulegar fjárhæðir og markmiðsettar og fullfjármagnaðar áætlanir.

Auglýsing

Stjórn­mála­menn dags­ins virð­ast vera nokkuð sam­mála um mik­il­vægi umhverf­is- og lofts­lags­mála. Í orði ber mikið á yfir­lýs­ingum um fram­farir í umhverf­is­málum og í bar­áttu gegn vá vegna ofur­snöggra lofts­lags­breyt­inga. Á borði hafa efndir verið heldur þunnar en þó með ljós­glætum hér og hvar. Mark­mið Íslands í lofts­lags­málum miða við 2030 og þar er að finna bæri­lega metn­að­ar­fullar tölur um sam­drátt í losun gróð­ur­húsagasa og aukna bind­ingu kolefnis að auki. Ef á að ná þeim þarf veru­legar fjár­hæðir og mark­mið­settar og full­fjár­magn­aðar áætl­an­ir.

Aðgerðir án tafar

Nú er til umræðu á Alþingi svokölluð rík­is­fjár­mála­á­ætlun en hún rammar inn fjár­lög næstu 5 ára. Stjórn­ar­and­stað­an, og þá einkum VG, gagn­rýna áætl­un­ina, vegna aðhalds við tekju­öfl­un, of lít­illa útgjalda til inn­viða. umhverf­is­mála og vel­ferð­ar, og vegna galla á fram­setn­ingu nærri 400 síðna til­lögu til afgreiðslu þing­nefnda og þings­ins. Gild­isár áætl­un­ar­innar taka til 5 af þeim tæpu 13 árum sem til stefnu, þ.e. til nærri 40% af ráð­stöf­un­ar­tím­an­um. Aug­ljós­lega skiptir miklu máli að hann sé nýttur til hins ítrasta. 

Þá er mik­il­vægt að muna að við og vís­inda­menn vitum nóg um lofts­lags- og umhverf­is­breyt­ingar vegna hlýn­unar til að geta brugð­ist kröft­ug­lega við. Eytt efnum og tíma í upp­byggi­lega umræðu, í stöðugar grein­ingar og loks í 10–15 áætl­un­ar­gerðir sem bein­ast að efldum beinum aðgerð­um. Enda­lausar umræð­ur, ásamt orða­skaki við lít­inn hóp afneit­un­ar­fólks, er ekki lengur í boði ef vel  á að fara. Ég legga áherslu á aðgerðir fram yfir tal eða hug­ræna vinnu, vegna þess hve stutt tíma­bilið er og við enn langt frá ábyrgum mark­mið­u­m. 

Auglýsing

Mögur áætlun

Í rík­is­fjár­mála­á­ætl­un­inni eru mörg umhverf­is­mál afgreidd á 10 síðum með 5 meg­in­á­herslum og 10 mark­miðum sem eru mörg góðra gjalda verð, enda vand­séð að hægt sé lengur að syndga í þessum mála­flokki þegar kemur að enda­mark­miðum og jafn­vel leið­unum þang­að. Allt kostar pen­inga sem þarna er upp talið. Kostn­að­ar­dálkar í 5 töflum á síð­unum 10 eru tómir og ekk­ert hægt að meta í fjár­málum áætl­un­ar­innar nema eina tölu­línu allra aft­ast. Þar kemur fram að um þús­und nýjar millj­ónir ganga til geirans 2018. Það er gott en stóran hluta upp­hæð­ar­innar má skýra með gesta­stofu­bygg­ingum í þjóð­görðum en ekki með brýnu rekstr­ar­fé, fé til land­vörslu og fram­kvæmda við stíga, brýr og útsýn­is­staði, hvað þá með öðrum fram­lögum til umhverf­is­mála. 

Eftir 2018 lækka fram­lög milli ára, næstu tvö árin, en hækka síðan tvö síð­ustu árin um 2–300 millj­ónir hvort ár. Tvö und­an­farin ár hafa heild­ar­fram­lög til umhverf­is­geirans alls, að rekstri stofn­ana með­töld­um, náð 14–16 millj­örðum króna. Vöxtur fram­laga þá var of hægur og verður áfram of hæg­ur. Skammt dugar að setja 3–3,5 nýja millj­arða á heilum fimm árum jafnt í beinar fram­kvæmdir við að minnka losun og binda kolefni sem til bygg­ingar í þjóð­görðum og land­vörslu, auk rekst­urs rík­is­stofn­ana er geir­anum til­heyra. Þessi upp­hæð þyrfti að minnsta kosti að vera tvö- til þerföld, jafn­vel enn hærri.

Fjár­magn er til

Ef kannað er fjár­magn sem var veitt til umhverf­is­mála árið 2016 fóru 3,4 millj­arðar í nátt­úru­vernd, skóg- og land­græðslu, 3,1 í rann­sóknir og vökt­un, 3,5 í með­höndlun úrgangs, varnir gegn nátt­úruvá hlutu 1,2 millj­arða og í stjórnun fóru 3 millj­arð­ar. Ef við leggjum allt sam­an, að und­an­þeg­inni stjórn­un­inni, eru þetta um 11–12 millj­arð­ar. Síðan skoðum við við­bót­ina næstu 5 ár, sam­kvæmt áætl­un­inni. Hún reyn­ist vera um 1,3 millj­arð­ar. Ef við deilum með fimm í upp­hæð­ina næst með­al­talið 260 millj­ónir króna á ári í allan mála­flokk­inn. 

Í sam­ræmi við opin­ber mark­mið Íslands er þetta ein­fald­lega allt of lít­ið. Það er alveg sama hvernig menn snúa þessum pen­ingum fyrir sér - fár­hæðin dugar ekki til. Þar með ganga heldur ekki upp þau mark­mið sem við höfum sett okkur í lofts­lags- og umhverf­is­mál­um. Bera má þessar tölur upp að svoköll­uðu útgjalda- eða kostn­að­ar­þaki sem rík­is­stjórnin hefur ákveð­ið, þ.e. 41,5% af vergri lands­fram­leiðslu. Þá er svig­rúmið lítið sem ekk­ert. Senni­lega aðeins 0,5% vegna þessað hag­spár benda til hámarks hags­sveifl­unnar um þessar mund­ir. Hvernig má þá raun­gera skuld­bind­ingar lands­ins sam­kvæmt Par­ís­ar­sam­komu­lag­in­u? 

Hvernig sem á er litið verður að finna leiðir til þess að afla fjár til umhverf­is- og lofts­lags­mála. Það er hægt að gera með skatt­heimtu - skyn­sam­legri útgjalda­aukn­ingu. Umhverf­is­ráð­herra minn­ist á 100% hækkun kolefn­is­gjalds en það dugar afar skammt. Til eru fleiri leið­ir. Ein felst í að skatt­leggja auð­linda­nýt­ingu t.d. með hærri veið­gjöldum útgerðar yfir vissu afla­marki og hefja slíka inn­heimtu hjá orku­fram­fyr­ir­tækj­um. Fé til góðra verka er líka hjá ákveðnum þjóð­fé­lags­hóp­um; fólki sem á eignir yfir háum mörk­um, eða tekur við um helm­ingi allra fjár­magnstekna (um 1% fjár­magnstekju­hafa) o.fl. Pen­ingar til aflögu eru fyrir hendi hjá þeim best settu í sam­fé­lag­inu. Skatt­lagn­ing mesta auðs veldur ekki þenslu ef þeim er eytt í inn­viði og vel­ferð. Hægt er að ná í þessa pen­inga ef hægri stefn­unni er hafn­að. Það er engrar und­an­komu auð­ið.

Nýsköpun án umtals­verðs vaxtar

Við stjórn­mála­menn minnum oft á hve mik­il­væg nýsköpun er, hve miklu hún varðar við fram­vindu sam­fé­lags­ins. Við tölum af þunga um rann­sóknir svo ýta megi undir þróun atvinnu­veg­anna og segjum að þær verði að efla með öllum ráð­um. Í rík­is­fjár­mála­á­ætlun rík­is­stjórn­ar­inn­ar, sem er hennar póli­tíska hag­fræði, er eitt af mál­efna­svið­unum nefnt rann­sókn­ir, nýsköpun og þekk­ing­ar­grein­ar. Þar undir eru meðal ann­ars helstu sjóðir sem koma við sög­u. 

Líka þarna eru sett fram mark­mið, raunar ein af þeim bólgnu hlið­stæðum sem við höfum séð á nokkrum sviðum und­an­farin ár. Nú á að gilda að Ísland verði leið­andi á sviði rann­sókna og þekk­ing­ar. Hvar ætl­uðum við ekki að vera leið­andi á þess­ari öld? Undir mark­miðið er svo felld aukin fram­leiðni (!) á þessu sviði, aukin hag­nýt­ing og ný störf í þekk­ing­ar­geir­an­um. Í töflum um aðgerðir á mála­svið­inu eru engar fjár­hæðir en þeim mun oftar stend­ur: - Verður for­gangs­raðað innan ramma. Þá er að skoða rammann aft­ast í kafl­anum um nýsköp­un, rann­sóknir og þekk­ing­ar­greinar Þar sést að fram­lög til árs­ins 2018 lækka um 120 milljón krónur - en eftir það, öll næstu ár til 2022, er með­al­hækkun fram­laga milli ára 120 milljón krón­ur, eða sem svarar ein­býl­is­húsi á dýrum stað í höf­uð­borg­inn­i. 

Hverju á að for­gangs­raða og hvar? Hvernig rímar þessi sér­kenni­lega fjár­hags­á­ætlun á umræddu mál­efna­sviði við þarfir sam­fé­lags­ins - hvað þá þetta und­ar­lega mark­mið um leið­andi stöðu á heims­vísu? Og hvernig ríma fjársveltir háskólar við mark­mið­ið? Í þessum tölum öll­um, og í þeirri stefnu að lofts­lags­mark­mið og bætt umhverfi náist með tálgu­hníf­inn á lofti, felst kyrk­ing­ur, örlaga­ríkur mis­skiln­ingur og röng hug­mynda­fræði. Þvert gegn henni ber að halda því fram með rökum að nýsköp­un, rann­sóknir og menntun þurfi að stór­efla til að ná árangri í sjálf­bærum rekstri sam­fé­lags­ins og í and­ófi gegn, og aðlögun að, hlýnun jarð­ar. Í þessum hlutum rík­is­fjár­mála­á­ætl­un­ar­innar blasir við hve fjarri hún er þörfum sam­fé­lags­ins og laus við að end­ur­spegla skiln­ing á sam­tím­an­um.

Steingrímur J. Sigfússon, forseti Alþingis.
Kostnaðaráætlun hátíðarfundarins á Þingvöllum sagður misskilningur
Skrifstofa Alþingis hefur sent Steingrími J. Sigfússyni forseta Alþingis bréf, vegna umræðu í fjölmiðlum síðustu daga um undirbúning og kostnað við hátíðarþingfund Alþingis á Þingvöllum 18. júlí.
Kjarninn 25. september 2018
Leiguverð hæst í Reykjavík borið saman við hin Norðurlöndin
Hvergi á Norðurlöndunum er að finna jafn hátt leiguverð í höfuðborginni og hér á landi.
Kjarninn 25. september 2018
Alvarleg gagnrýni sett fram á Samgöngustofu
Starfshópur sem fjallaði um starfsemi Samgöngustofu fann ýmislegt að því hvernig unnið var að málum þar.
Kjarninn 25. september 2018
Olíuverðið hækkar og hækkar
Olíuverð hefur hækkað mikið að undanförnu. Það eru ekki góð tíðindi fyrir íslenska hagkerfið.
Kjarninn 25. september 2018
Rosenstein og Trump funda á fimmtudaginn
Aðstoðardómsmálaráðherra Bandaríkjanna er sagður valtur í sessi.
Kjarninn 24. september 2018
Icelandair heldur áfram að lækka í verði
Markaðsvirði Icelandair hefur hríðfallið að undanförnu. Það er erfitt rekstrarumhverfi flugfélaga þessi misserin.
Kjarninn 24. september 2018
1. maí kröfuganga 2018.
Mótmæla harðlega aðgerðum Icelandair gegn flugfreyjum og flugþjónum
Forystumenn stærstu stéttarfélaga landsins mótmæla harðlega þeim aðgerðum sem stjórn Icelandair hyggst ráðast í gegn flugfreyjum og flugþjónum sem starfa hjá fyrirtækinu.
Kjarninn 24. september 2018
Katrín Jakobsdóttir, forsætisráðherra.
Almenningur hvattur í stefnumótun
Vísinda- og tækniráð Íslands efnir til opins samráðs við almenning og hagsmunaaðila um skilgreiningu þeirra framtíðaráskorana sem vísindi og rannsóknir ættu markvisst að takast á við.
Kjarninn 24. september 2018
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar
None