Vopnaflutningaskak

Bjarni Már Magnússon dósent við lagadeild HR segir íslenska aðila hafa stundað vopnaflutninga um áratugaskeið og í einhverjum tilfellum til átakasvæða.

Auglýsing

Í gær ósk­uðu 11 þing­menn eftir skrif­legri skýrslu utan­rík­is­ráð­herra, í sam­vinnu við sam­göngu- og sveit­ar­stjórn­ar­ráð­herra, um fram­kvæmd og ábyrgð á alþjóð­legum skuld­bind­ingum Íslands er varða leyf­is­veit­ingar eða und­an­þágur vegna vopna­flutn­inga. Þing­menn­irnir ósk­uðu eftir því að dregin yrði fram fram­kvæmd, ábyrgð og verk­ferlar ráðu­neyt­is­ins, og ann­arra ráðu­neyta og stofn­ana, um veit­ingar á leyfum og und­an­þágum til vopna­flutn­inga um íslenska loft­helgi eða til íslenskra aðila sem starfa á alþjóða­vett­vangi. Auk þess ósk­uðu þeir eftir að skýrt yrði hvernig stjórn­völd fram­fylgja því þegar Ísland und­ir­gengst alþjóð­legar skuld­bind­ingar varð­andi vopna­við­skipti eða vopna­flutn­inga, svo sem við­skipta­bann alþjóða­stofn­ana, alþjóð­lega samn­inga og sátt­mála, álykt­anir örygg­is­ráðs Sam­ein­uðu þjóð­anna og álykt­anir Evr­ópu­ráðs­ins.

Í því sam­hengi vill und­ir­rit­aður vekja athygli á fjórum atriðum er koma ekki fram með beinum hætti í skýrslu­beiðn­inni. Und­ir­rit­aður er þeirrar skoð­unar að taka verði þessi fjögur atriði til skoð­un­ar, ef Alþingi ákveður að ráð­ast í skýrslu­gerð­ina, til að fá sem skýr­ustu mynd á mál­ið.

Eft­ir­lits­skylda - Vopna­samn­ing­ur­inn

Í við­tali við fjöl­miðla um vopna­flutn­inga Air Atl­anta, í kjöl­far umfjöll­unar frétta­skýr­inga­þátts­ins Kveiks, kom fram í máli for­stjóra Sam­göngu­stofu, sem hefur farið með stjórn­sýslu umræddra leyf­is­veit­inga, að stofn­unin hefði hvorki þekk­ingu á vopnum né alþjóða­mál­um. Það eru nokkuð áhuga­verð ummæli m.a. vegna þess að sam­kvæmt 5. mgr. 5. gr. Vopna­samn­ings­ins hvílir sú skylda á aðild­ar­ríkjum hans að setja á lagg­irnar hæf og vald­bær inn­lend stjórn­völd til að hafa skil­virkt og gegn­sætt inn­lent eft­ir­lits­kerfi sem setur reglur um flutn­inga á hefð­bundnum vopnum (e. con­ventional arms), skot­færum og bún­aði í sam­ræmi við ákvæði samn­ings­ins þar um. Í 14. gr. samn­ings­ins er svo ákvæði sem kveður á um að aðild­ar­ríkin skuli grípa til við­eig­andi aðgerða til að fram­fylgja inn­lendri lög­gjöf og reglu­gerðum sem inn­leiða ákvæði samn­ings­ins í lands­rétt. Íslensk ríkið varð fyrst allra ríkja til að ger­ast aðili að samn­ingnum og öðl­að­ist hann gildi í lok árs 2014. Vegna ummæla for­stjóra Sam­göngu­stofu hlýtur efi að vera til staðar um hvort íslenska ríkið hafi staðið við umræddar skuld­bind­ing­ar.

Auglýsing

Gen­far­sátt­mál­arnir

Mark­mið Gen­far­sátt­mál­anna frá árinu 1949 er að tryggja ein­stak­lingum lág­marks mann­rétt­indi á ófrið­ar­tím­um. Allir fjórir sátt­mál­arnir inni­halda sams­konar upp­hafs­á­kvæði sem er svohljóð­andi: „Hinir hátt­virtu samn­ings­að­ilar skuld­binda sig til þess að virða samn­ing þennan og tryggja að hann sé virtur í hví­vetna.“ Í ráð­gef­andi áliti Alþjóða­dóm­stóls­ins í hinu svo­kall­aða Veggjar­máli (e. Legal Con­sequences of the Construct­ion of a Wall in the Occupied Palest­inian Ter­ritory) útskýrði dóm­stóll­inn ákvæðið svo að aðild­ar­ríki að sátt­mál­un­um, hvort sem það á í vopn­uðum átökum eður ei, er skuldu­bundið til að tryggja að skyldur þær sem sátt­mál­arnir kveða á um séu virt­ir. Ísland gerð­ist aðili að sátt­mál­unum árið 1965 sem þýðir að það hvílir skylda á íslenskum stjórn­völdum að reyna sjá til þess að þeir séu virtir óháð því hvort Íslandi eigi beina aðild að stríðs­á­tök­um. Þegar kemur að leyfisveit­ingum vegna vopna­flutn­inga verða íslensk stjórn­völd, sem og önn­ur, að hafa þessa skuld­bind­ingu í huga enda við­ur­kennd regla að nor­rænum rétti að skýra skuli lög til sam­ræmis við alþjóða­samn­inga, sem ríki hefur stað­fest eftir því sem kostur er.

Sátt­mál­inn um ráð­staf­anir gegn og refs­ingar fyrir hóp­morð

Árið 1949 gerð­ist Ísland aðili að Sátt­mál­anum um ráð­staf­anir gegn og refs­ingar fyrir hóp­morð (í dag­legu tali nefnt þjóð­ar­morð) frá árinu 1948. Til­urð hans má rekja til þeirra voða­verka sem áttu sér stað í síð­ari heims­styrj­öld­inni. Þegar grun­semdir eru til staðar um að verið sé að fremja hóp­morð, þ.e. að verið sé að drepa fólk af því að það til­heyrir til­teknum hópi, þá verður að hafa ákveðnar skuld­bind­ingar samn­ings­ins í huga. Sam­kvæmt 1. gr. hans skuld­binda aðild­ar­ríkin sig til að reyna að koma í veg fyrir slík voða­verk. Í dómi Alþjóða­dóm­stóls­ins í Haag í hinu svo­nefnda Hóp­morðs­máli Bosníu Her­segóvínu gegn Serbíu og Svart­fjalla­landi (e. App­lication of the Con­vention on the Prevention and Pun­is­h­ment of the Crime of Gen­ocide) er umrædd skylda útskýrð. Í dóm­inum er bent að á aðild­ar­ríkj­unum hvíli sú skyld að grípa til þeirra aðgerða sem þau geta gripið til, með skyn­sam­legu móti, til að reyna afstýra hóp­morði óháð land­fræði­legri legu þeirra. Umrædd skylda kviknar um leið og ríki fær vit­neskju um að miklur líkur séu á að hóp­morð sé í upp­sigl­ingu, eða þegar ríki hefði átt að gera sér grein fyrir að slíkt væri í upp­sigl­ingu. Sú athöfn að synja um leyfi til flutn­inga á vopnum sem hugs­an­lega enda á svæði þar sem grun­semdir eru uppi um að verið sé að fremja hóp­morð hlýtur að falla í flokk þeirra aðgerða sem ríkjum er skylt að grípa til í slíkum aðstæð­um.

Íslenski vopna­flutn­inga­iðn­að­ur­inn

Skjáskot TíminnLjóst er að til­efni skýrslu­beiðnar þing­mann­anna teng­ist umfjöllun um vopna­flutn­inga Air Atl­anta frá Aust­ur-­Evr­ópu­ríkjum til Sádi Arab­íu. Þeir flutn­ingar eru topp­ur­inn á ísjak­an­um. Það er vel þekkt, innan ákveð­inna hópa, að íslenskir aðilar hafi stundað vopna­flutn­inga um ára­tuga­skeið og í ein­hverjum til­fellum til átaka­svæða. Sem dæmi má nefna að 12. jan­úar 1982 birt­ist frétt í Tím­anum um meinta flutn­inga Arn­ar­flugs á vopnum frá Frakk­landi til Líbýu án sam­þykkis Flug­ráðs. Flutn­ing­arnir voru taldir brot á þágild­andi vopna­lög­um, sem kváðu á um, líkt og núgild­andi loft­ferða­lög, að ekki mætti flytja her­gögn í flug­vélum nema með leyfi þar til bærs stjórn­valds. Um málið hafði Tím­inn eft­ir­far­andi eftir deild­ar­stjóra í Sam­göngu­ráðu­neyt­inu:

„Ráðu­neytið mun að sjálf­sögðu rita Arn­ar­flugi bréf um þessi mál en þar sem íslenskar skil­grein­inga­reglur liggja ekki fyrir er erfitt að taka ein­hvern fyrir og hengja hann. Þannig má gera ráð fyrir því að reglu­leysið muni tak­marka við­brögð ráðu­neyt­is­ins en við­vörun mun ganga út frá því.“

Svo virð­ist sem að lítil fram­þróun hafi orðið á stjórn­sýslu mála­flokks­ins á síð­ustu ára­tug­um. Með yfir­færslu leyf­is­veit­inga vegna vopna­flutn­inga frá sam­göngu- til utan­rík­is­ráðu­neytis kemst mála­flokk­ur­inn von­andi í betra horf. Það hljóta allir að geta verið sam­mála um að stjórn­sýslan í kringum vopna­flutn­inga þurfi að vera í lagi. Sér­stak­lega hjá ríki sem hefur virð­ingu fyrir rétt­ar­rík­inu og alþjóða­lögum sem grunn­gildi utan­rík­is­stefnu sinn­ar.

Höf­undur er dós­ent við laga­deild Háskól­ans í Reykja­vík.

Segir eftirlit Fiskistofu veikburða og ómarkvisst
Ríkisendurskoðun telur að Fiskistofu sé ómögulegt að sinna öllu því eftirliti sem henni ber að sinna, meðal annars vegna skorts á úrræðum og viðurlögum. Jafnframt vísar Ríkisendurskoðun því á bug að brottkast sé óverulegt á Íslandi.
Kjarninn 18. janúar 2019
Logi vill ríkisstjórn með Viðreisn, Pírötum og Vinstri grænum
Formaður Samfylkingarinnar segir að mögulega séu flokkur hans og Vinstri græn eðlisólíkir flokkar í ljósi þeirra áherslna sem núverandi ríkisstjórn, undir forsæti Vinstri grænna, hefur í forgrunni. Þetta kemur fram í viðtali við hann í Mannlífi í dag.
Kjarninn 18. janúar 2019
Reynt að bjarga íslensku fjölmiðlalandslagi frá algjörri einsleitni
Drög að frumvarpi um hvernig íslenska ríkið ætlar að styðja við einkarekna fjölmiðla liggja fyrir og verða kynnt í ríkisstjórn von bráðar.
Kjarninn 18. janúar 2019
Gleymið tollastríðinu - Kína er nú þegar í vandræðum
Pistlahöfundur Bloomberg, Michael Schuman, segir Kína á kafi í skuldavanda sem ekki sé hægt að leysa svo auðveldlega.
Kjarninn 17. janúar 2019
Hreiðar Már: Von mín að deilurnar leysist farsællega
Hreiðar Már Sigurðsson, fyrrverandi bankastjóri Kaupþings, segir ásakanir sem koma fram á hendum honum í bréfi frá Kevin Stanford og Karen Millen ekki vera réttar.
Kjarninn 17. janúar 2019
Gylfi hvetur til varkárni við sölu banka
Gylfi Zoega hagfræðiprófessor skrifar um fyrirhugaða sölu á bönkunum og bankarekstur almennt, í ítarlegri grein í Vísbendingu.
Kjarninn 17. janúar 2019
Myndin er af höfundi greinarinnar sofandi. Myndin er ekki nýleg.
Vinnuálag í framhaldsskólum
Kjarninn 17. janúar 2019
Embætti forstjóra Barnaverndarstofu laust til umsóknar
Félagsmálaráðuneytið auglýsir starf forstjóra barnaverndarstofu laust til umsóknar. Bragi Guðbrandsson lét af starfi forstjóra í febrúar í fyrra eftir að hafa tekið sæti í Barna­rétt­ar­nefnd Sam­einuðu þjóðanna fyr­ir hönd Íslands.
Kjarninn 17. janúar 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar