Þarf að breyta leikreglum á íslenskum raforkumarkaði?

Auglýsing

„Heild­sölu­verð á raf­orku í Norð­ur­-­Evr­ópu hefur verið að lækka á síð­ustu árum. Á sama tíma hafa orku­frekar atvinnu­greinar í flestum löndum á þessu svæði verið und­an­þegnar sköttum á raf­orku. Verð raf­orku Lands­virkj­unar hefur ekki fylgt þess­ari þróun en fyr­ir­tækið er ráð­andi á raf­orku­mark­aði hér á landi með yfir 70% hlut­deild mark­að­ar­ins. Það hefur leitt til þess að sam­keppn­is­for­skot Íslands á sviði raf­orku­verðs hefur tap­ast. “

Text­inn hér að ofan er úr nýlegri skýrslu Sam­taka iðn­að­ar­ins (SI). Umrædd sam­tök álíta sem sagt að sam­keppn­is­for­skot Íslands m.t.t. raf­orku­verðs hafi tap­ast. Og ekki er annað að sjá en að sam­tökin kenni Lands­virkjun um þetta meinta tap­aða sam­keppn­is­for­skot; að ástæðan sé sú að raf­orku­verð Lands­virkj­unar hefur ekki lækkað líkt og gerst hefur víða í N-Evr­ópu. Í þess­ari grein verður sjónum beint að íslenska raf­orku­mark­aðnum m.t.t. til þess sem vikið er að í skýrslu SI. Og reynt að meta hvernig sam­keppn­is­staðan þarna sé og hvort ástæða sé til að huga að breyttum leik­reglum á þessum mik­il­væga mark­aði.

Mjög ólíkir raf­orku­mark­aðir á Íslandi og í Evr­ópu

Þegar raf­orku­verð Lands­virkj­unar (LV) er borið saman við raf­orku­verð í N-Evr­ópu eru nokkur atriði sem gott er að hafa í huga. Raf­orku­mark­að­ur­inn hér er gjör­ó­líkur þeim í N-Evr­ópu. Í N-Evr­ópu eiga mest­öll raf­orku­við­skipti sér stað í raf­orku­kaup­höll eða á verðum sem eru með ein­hverjum hætti tengd kaup­hall­ar­verð­inu. Þar er orku­verðið síbreyti­legt á s.k. skyndi­mark­aði (spot market) og getur sveifl­ast mjög mikið í takt við fram­boð og eft­ir­spurn hverju sinni. Raf­orku­verð LV er aftur á móti samn­ings­at­riði í hverjum ein­asta samn­ingi.

Auglýsing

Oft­ast og jafn­vel alltaf hvílir leynd yfir orku­verð­inu í samn­ingum LV. Þó er ýmis­legt vitað um verð­stefnu LV og þ.á m. að fyr­ir­tækið býður mjög stöðugt verð til margra ára. Um leið er það rétt sem SI hafa bent á, að síð­ustu árin hefur dregið úr verð­mun­inum milli LV og raf­orku­mark­aða í N-Evr­ópu. Á tíma­bili hækk­aði reyndar raf­orku­verð mjög í N-Evr­ópu og þá sá LV tæki­færi í að verð LV myndi líka hækka. Sú verð­stefna var orðuð þannig að verð­mun­ur­inn þarna á milli skyldi ekki aukast. Þegar svo evr­ópska verðið lækk­aði, minnk­aði verð­mun­ur­inn. Og á tíma­bili var skyndi­verðið í N-Evr­ópu orðið mjög lágt og jafn­vel lægra en verðið í sumum samn­ingum LV. Það er vænt­an­lega þessi þróun sem hefur gefið SI til­efni til að tala um tapað sam­keppn­is­for­skot Íslands á sviði raf­orku­verðs.

Um leið er mik­il­vægt að minn­ast þess að raf­orku­verð í N-Evr­ópu hefur nú hækkað nokkuð á ný og gæti mögu­lega og fyr­ir­vara­laust hækkað miklu meira. Við vitum reyndar ekki hvernig verðið þar mun þró­ast. En af skrifum SI má ráða að sam­tökin myndu vilja sjá það betur tryggt að íslenskt sam­keppn­is­for­skot væri örugg­lega ávallt fyrir hendi m.t.t. raf­orku­verðs. Um leið vilja SI ber­sýni­lega sjá aukna sam­keppni á íslenskum raf­orku­mark­aði.

Ógagn­sæi íslenska raf­orku­mark­að­ar­ins og skortur á sam­keppni

Um leið og SI segja að raf­orku­verð LV hafi ekki fylgt lækk­andi raf­orku­verði í N-Evr­ópu, taka þau fram að LV sé „ráð­andi á raf­orku­mark­aði hér á landi“ og að raf­orku­mark­að­ur­inn hér „ein­kenn­ist af fákeppn­i“. Í skýrsl­unni er líka full­yrt að meðan gagn­sæi raf­orku­mark­að­ar­ins hafi verið að aukast í flestum löndum N-Evr­ópu hafi slík þróun ekki orðið hér á landi.

Með þessum skrifum eru Sam­tök iðn­að­ar­ins vænt­an­lega að kalla eftir meira gagn­sæi í raf­orku­verði á Íslandi og að virk­ari sam­keppni mynd­ist á íslenskum raf­orku­mark­aði. Og að þannig yrðu meiri líkur á að raf­orku­verð LV myndi fylgja lækk­unum eða breyt­ingum á raf­orku­verði í N-Evr­ópu. SI ætti þó að hafa í huga að einmitt vegna ráð­andi mark­aðs­stöðu LV þarf fyr­ir­tækið m.a. að gæta þess mjög að und­ir­verð­leggja ekki vörur sínar með ólög­mætum hætti. Engu að síður er sjálf­sagt að velta fyrir sér hvaða leiðir séu mögu­legar til að auka sam­keppni á íslenskum raf­orku­mark­aði, eins og SI virð­ast áhuga­söm um.

Lands­virkjun er ráð­andi aðili

Það má reyndar segja að sá hluti umræddrar skýrslu SI sem fjallar um raf­orku­mark­að­inn sé helst til snubb­óttur og lítt studdur talna­gögn­um. Það er þó óum­deilt að LV nýtur mik­illa yfir­burða á heild­sölu­mark­að­anum hér og má álíta fyr­ir­tækið ráð­andi aðila á íslenskum raf­orku­mark­aði. Enda hefur Sam­keppn­is­eft­ir­litið t.a.m. sagt að LV sé ráð­andi aðili „á mark­aði fyrir fram­leiðslu, heild­sölu og á mark­aði fyrir smá­sölu til stórnot­enda“. Aftur a móti hefur eng­inn sýnt fram á að LV hafi með ein­hverjum hætti mis­beitt eða notað þessa ráð­andi stöðu sína með ólög­mætum hætti.

Það þarf heldur varla að rök­ræða það hvort íslenskur heild­sölu­mark­aður með raf­magn sé ógegn­sær. Því það er hann svo sann­ar­lega. Og það er senni­lega líka eðli­legt að segja að hér sé lítil sam­keppni á raf­orku­mark­aðn­um. Þó liggur ekki annað fyrir en að LV starfi að öllu leyti í sam­ræmi við það við­skiptaum­hverfi sem mælt er fyrir um (sam­kvæmt t.a.m. sam­keppn­is­lög­um). Fyrir vikið er verð­stefna LV varla vanda­mál. Eða hvað?

Lands­virkjun virð­ist bjóða sam­keppn­is­hæft stór­iðju­verð

Stærstur hluti raf­orku­við­skipta LV er við örfá stór­iðju­fyr­ir­tæki. Stór­iðjan er í eðli sínu alþjóð­leg og þarna má segja að LV sé að keppa á alþjóð­legum mark­aði. Og þar virð­ist verð­stefna LV fela í sér sam­keppn­is­hæft verð. A.m.k. ákvað PCC að reisa kís­il­verk­smiðju sína á Íslandi og kaupa allt raf­magnið af LV. Og bæði Norð­urál (Cent­ury Alu­m­inum) og Elkem hafa nýlega ákveðið að fram­lengja raf­orku­við­skipti sín við LV.  Þá hefur LV líka nýlega gert stóran gagna­vers­samn­ing.

Allt eru þetta dæmi sem gefa vís­bend­ingar um að LV bjóði sam­keppn­is­hæf verð.

Í þessu ljósi kemur nokkuð á óvart að SI skuli halda því svo ákveðið og fyr­ir­vara­laust fram að sam­keppn­is­for­skot Íslands á sviði raf­orku­verðs hafi tap­ast. Þar að auki mættu SI að huga betur að því að hér á landi býðst a.m.k. sumum fyr­ir­tækjum raf­orka í lang­tíma­samn­ingum á föstu verði í erlendri mynt . LV aug­lýsir slíka samn­inga til allt að 12 ára (sam­kvæmt upp­lýs­ingum frá LV er þá miðað við samn­inga sem fela í sér lág­marks­kaup sem jafn­gilda a.m.k. 10 MW). Ann­ars staðar í N-Evr­ópu virð­ast engin dæmi um sam­bæri­lega lang­tíma­samn­inga, enda starfar raf­orku­mark­að­ur­inn þar með gjör­ó­líkum hætti frá því sem tíðkast hér.

Grein­ar­höf­undur hefur tölu­verða reynslu af sam­skiptum við fyr­ir­tæki sem hafa áhuga á raf­orku­kaupum hér. Af þeim sam­skiptum er ber­sýni­legt að þessir lang­tíma­samn­ingar sem LV býður vekja oft mik­inn áhuga fyr­ir­tækja sem velta fyrir sér starf­semi á Íslandi. M.ö.o. þá virð­ast þessir samn­ingar óvenju­legir og veita Íslandi dágott sam­keppn­is­for­skot. Þó vissu­lega séu þeir ekki í boði fyrir öll iðn­fyr­ir­tæki.

Landsvirkjun er í eigu íslenska ríkisins, og nemur eigið fé þess yfir 200 milljörðum króna.

Lands­virkjun vinnur að lækkun skulda og bættu láns­hæfi

Það er líka áhuga­verð við­miðun að bera arð­semi og lána­kjör LV saman við svipuð nor­ræn raf­orku­fyr­ir­tæki. Þegar sá sam­an­burður er gerður sést t.a.m. að þarna hefur staða LV verið  lak­ari en ann­arra slíkra nor­rænna fyr­ir­tækja. Og svo er enn­þá, þó svo staða LV fari batn­andi. Og til að svo verði vinnur LV mark­visst að því að lækka skuldir sínar og bæta láns­hæfi fyr­ir­tæk­is­ins.

Meðan LV er ennþá svo skuld­sett sem verið hefur og láns­hæfi fyr­ir­tæk­is­ins ekki betra en raun ber vitni, er varla raun­hæft að búast við því að LV hafi mik­inn vilja eða getu til að lækka raf­orku­verð; hvorki til stór­iðju eða ann­arra. Enda er slíka til­lögu svo sem ekki að finna í umræddri skýrslu SI, þó sam­tökin virð­ist gagn­rýnin á verð­stefnu LV eða a.m.k. von­svikin yfir því að LV hafi ekki hóg­vær­ari verð­stefnu.

Sér­staða Lands­virkj­unar á íslenska raf­orku­mark­aðnum er mikil

Fjár­hags­leg staða LV er sem sagt ekk­ert sér­stak­lega sterk í sam­an­burði við ámóta orku­fyr­ir­tæki á hinum Norð­ur­lönd­un­um. En vissu­lega hefur LV mikla sér­stöðu og yfir­burði á íslenska raf­orku­mark­aðn­um. Þar skiptir miklu sú sér­staða LV að vera eina raf­orku­fyr­ir­tækið á land­inu sem ræður yfir ein­hverju umtals­verðu vara­afli. LV er því í lyk­il­að­stöðu þegar t.d. önnur orku­fyr­ir­tæki þurfa að kaupa raf­orku ann­ars staðar frá.

Þarna birt­ist kannski vand­inn í hnot­skurn og um leið kemur upp skil­grein­ing­ar­vandi. Þegar við lítum til mark­aðs­ráð­andi stöðu LV og reynum að ákveða innan hvaða marka eðli­legt er að fyr­ir­tækið verð­leggi vörur sín­ar, eigum við þá fyrst og fremst að horfa til stór­iðju­við­skipt­anna? Eða á við­fangs­efnið að vera almenni heild­sölu­mark­að­ur­inn?  Eða hvort tveggja?

Þröng sam­keppn­is­staða ann­arra raf­orku­fyr­ir­tækja

Ef við horfum bara á almenna heild­sölu­mark­að­inn vaknar sú spurn­ing hvort LV hafi það kannski um of í hendi sér að ráða raf­orku­verði á þeim mark­aði? Væri kannski skyn­sam­legt að minnka áhrif LV á almenna heild­sölu­mark­aðnum og gera öðrum orku­fyr­ir­tækjum betur kleift að eiga þarna sam­keppni; bæði við LV og sín á milli­?Það hlýtur t.a.m. að vera nokkuð snúið fyrir önnur raf­orku­fyr­ir­tæki hér að keppa við LV um það sem kalla má hóg­væra heild­sölu­samn­inga. Eins og þegar samið er um raf­orku­við­skipti við gagna­ver

Jafn­vel þó svo LV miði við að slíkir heild­sölu­samn­ingar fyr­ir­tæk­is­ins séu ekki undir 10 MW, þá eru samn­ingar LV við gagna­ver gjarnan með þeim hætti að gagna­verin fá að kaupa sem nemur ein­ungis fáein mega­vött (MW) frá LV í upp­hafi við­skipt­anna. Þarna er LV í beinni sam­keppni við önnur raf­orku­fyr­ir­tæki og hefur um leið mögu­lega algera stjórn á mark­aðn­um.

Í svona við­skiptum er líka lík­legt að ef gagna­verið kaupir raf­magn frá öðru raf­orku­fyr­ir­tæki en LV, þurfi það orku­fyr­ir­tæki a.m.k. stundum að útvega umtals­verðan hluta þeirrar orku með heild­sölu­við­skiptum við LV.  Þarna er LV því alltum­lykj­andi. Og er með því­líka yfir­burða­stöðu að kannski má tala um óeðli­lega eða skekkta sam­keppn­is­stöðu? Þetta er a.m.k. eitt af þeim atriðum sem sjálf­sagt er að velta fyrir sér.

Ætti að skipta Lands­virkjun upp?

Í þessu sam­bandi má rifja upp að danski hag­fræð­ing­ur­inn Lars Christen­sen hefur talað fyrir breyt­ingum á íslenskum raf­orku­mark­aði í því skyni að auka sam­keppn­ina. Og þar lagt til upp­skipt­ingu á LV

Þá hug­mynd segir for­stjóri LV vera óskyn­sam­lega. Það fer varla á milli mála að slík aðgerð yrði nokkuð snú­in, t.d. vegna þess að meg­in­starf­semi LV felst í við­skiptum við ein­ungis örfá stór­iðju­fyr­ir­tæki. Og í sam­an­burði við önnur orku­fyr­ir­tæki á þeim alþjóð­lega mark­aði, hefði upp­skipt LV kannski litla burði til að skila góðum árangri í slíkri sam­keppni. En hvaða aðrar leiðir en upp­skipt­ingu LV má hugsa sér til að stuðla að meiri eða virk­ari sam­keppni á íslenskum raf­orku­mark­aði? Þar hljóta ein­hverjar leiðir að vera mögu­leg­ar.

Skyndi­mark­aður með raf­orku gæti verið skyn­sam­leg leið

Ein leið til að auka sam­keppni á íslenskum raf­orku­mark­aði kann að vera sú að koma hér á fót svip­uðum mark­aði eins og ger­ist með t.d. hluta­bréf í kaup­höll. Slíkur skyndi­mark­aður með raf­orku er þekkt leið til að stuðla að virk­ari sam­keppni, sbr. t.d. nor­ræni raf­orku­mark­að­ur­inn (Nord Pool Spot). Smæð almenna íslenska raf­orku­mark­að­ar­ins kann að vísu að valda því að svona skyndi­mark­aður sé ekki raun­hæfur á Íslandi. En þetta þarf að skoða til hlýtar og meta hvað þarf svo vel myndi takast til. Ein leiðin gæti verið að sleppa íslenskum skyndi­mark­aði, en þess í stað tengja orku­verðið við þann nor­ræna.

Ætti íslenskt raf­orku­verð að fylgja raf­orku­verði í N-Evr­ópu?

Kannski væri ein­faldasta leiðin til að við­halda hér því sem kalla mætti sam­keppn­is­hæft raf­orku­verð, sú að tengja heild­sölu­verðið hér við mark­aðs­verðið t.d. á nor­ræna raf­orku­mark­aðnum (Nord Pool Spot). Sam­keppn­is­for­skotið hér myndi þá fel­ast í hæfi­legum afslætti frá nor­ræna verð­inu. En íslenska verðið myndi sem sagt sveifl­ast í takt við hið nor­ræna. Þessi þróun eða verð­teng­ing er reyndar þegar haf­in, því nýlegur samn­ingur LV og Norð­ur­áls er með þessum hætti, þ.e. tengdur við mark­aðs­verð raf­orku á Nord Pool Spot (El­spot). Kannski ætti þetta að verða hin almenna við­miðun á íslenska heild­sölu­mark­aðnum með raf­magn. Sam­keppnin hér inn­an­lands fælist þá vænt­an­lega einkum í því hversu mik­ill afsláttur af nor­ræna verð­inu væri í boði.

Mun Sam­keppn­is­eft­ir­litið bregð­ast við ábend­ingum atvinnu­lífs­ins?

Hvað sem líður raf­orku­kaup­höll eða kaup­hall­ar­verði á raf­orku, þá er enn óleyst hvort eða hvernig tak­marka eigi völd LV á raf­orku­mark­aðn­um. Ein far­sæl leið til þess gæti verið sú að bein­línis tak­marka umsvif LV við það sem kalla má stóra heild­sölu­samn­inga við raf­orku­not­end­ur. Við­miðið þar gæti t.d. verið 350 GWst eða 500 GWst árleg kaup að lág­marki. Einnig mætti setja skýr­ari opin­berar reglur um við­skipti LV við önnur raf­orku­fyr­ir­tæki í því skyni að tryggja betur sam­keppn­ina.

Fyrsta skrefið væri þó kannski að Sam­keppn­is­eft­ir­litið tæki íslenska raf­orku­mark­að­inn til ítar­legri skoð­un­ar. Og setti fram hug­myndir um hvernig mögu­lega mætti gera sam­keppn­ina þar virk­ari.

Með hlið­sjón af ítrek­uðum kvört­un­ar­tón­inum í skýrslum ýmissa fyr­ir­tækja­sam­taka hér  um raf­orku­verðið og þá stað­reynd að LV er ráð­andi aðili á a.m.k. mjög stórum hluta íslenska raf­orku­mark­að­ar­ins, er varla nema sjálf­sagt að skoða þetta mál ofan í kjöl­inn. Og það hljóta að vera ein­hverjar leiðir mögu­legar til að efla sam­keppni á íslenskum raf­orku­mark­aði. Ef slík sam­keppni er ekki nægj­an­leg nú þeg­ar.

Nið­ur­staða: For­skot er til staðar en sam­keppnin er óveru­leg

Nið­ur­staðan í hnot­skurn er sú að sterk eft­ir­spurn eftir raf­magni hér bendir til þess að á Íslandi sé verið sé að bjóða sam­keppn­is­hæft orku­verð. Sterkasta sam­keppn­is­for­skotið núna felst senni­lega í því að hér bjóð­ast sumum fyr­ir­tækjum raf­orku­samn­ingar á föstu verði í erlendri mynt til margra ára. Ann­ars staðar í N-Evr­ópu virð­ast ekki dæmi um að svo hag­kvæmir lang­tíma­samn­ingar séu í boði. Og meira að segja á hinum almenna raf­orku­mark­aði hér virð­ist sem fyr­ir­tæki  álíti íslenska raf­orku­verðið afar hóf­legt, sbr. nýleg frétt um nýsköp­un­ar­fyr­ir­tækið Alga­líf. Full­yrð­ing SI um tapað sam­keppn­is­for­skot Íslands stenst því tæp­lega.

En þó svo Ísland bjóði upp á sam­keppn­is­hæft orku­verð, a.m.k. fyrir hluta raf­orku­kaup­enda, er raf­orku­mark­að­ur­inn hér sann­ar­lega ógagn­sær og sam­keppnin í raf­orku­söl­unni er vissu­lega tak­mörk­uð. Ein leið til að auka gagn­sæi og sam­keppni gæti falist í ein­hverri útfærslu því að raf­orku­verð hér yrði tengt kaup­hall­ar­verð­inu á nor­ræna raf­orku­mark­aðn­um. Um leið er bæði sjálf­sagt og eðli­legt að huga að öðrum sér­stökum ráð­stöf­unum til að tryggja meiri sam­keppni á íslenska raf­orku­mark­aðn­um. Þar ætti Sam­keppn­is­eft­ir­litið kannski að sýna frum­kvæði með sér­stakri athugun og til­lögu­gerð.

Meira úr sama flokkiAðsendar greinar