Fiskurinn og nýfrjálshyggjan

Karl Fannar Sævarsson, mannfræðingur, fór í smá söguskoðun og rýnir í tengsl kvótakerfisins, nýfrjálshyggju og efnahagshrunsins árið 2008.

Auglýsing

Árið 1975 gaf Haf­rann­sókn­ar­stofnun út „svörtu skýrsl­una“ svoköll­uðu þar sem kom fram að fiski­stofnar við strendur Íslands voru illa á sig komn­ir. Ljóst var að grípa þurfti í taumana ef ekki átti illa að fara svo ráð­ist var í kerf­is­breyt­ingar á sjáv­ar­út­vegi sem end­aði með til­komu kvóta­kerf­is­ins. Tíma­bundin lög um afla­mark voru sett á árið 1984, en áður hafði verið settur sam­bæri­legur kvóti á síld og loðnu. Sex árum seinna var kvóta­kerfið svo fest í sessi með ótíma­bundnum lög­um. Með frjáls­ari flutn­ingi afla­heim­ilda hækk­aði verð­mæti afla­heim­ild­anna marg­falt, bank­arnir högn­uð­ust og fjár­fest­ing jókst til muna. Segja má að kvóta­kerfið hafi fallið einkar vel að hug­mynda­fræði nýfrjáls­hyggj­unnar sem var að ryðja sér til rúms um svipað leiti. Sós­í­al­isma og komm­ún­isma átti að leysa af með  mark­aðs­hyggju og Ísland var sann­ar­lega engin und­an­tekn­ing. Nokkru seinna voru bank­arnir og fleiri rík­is­stofn­anir einkavæddar þar sem vel­vild­ar­menn stjórn­mála­manna komust meðal ann­ars yfir einka­væddar stofn­an­ir. Nokkrir af þessum ein­stak­lingum voru kvóta­hafar en þannig voru kvóta­hafar komnir með bein tengsl inn í bank­ana.

Sú efna­hags­þensla sem varð á Íslandi fyrir hrun má því að hluta til rekja beint til kvóta­kerf­is­ins. Áður en kvóta­kerfið var sett á lagg­irnar lágu helstu verð­mæti útgerð­anna í fasta­fjár­munum eins og skip­um, bún­aði og fast­eign­um, en eftir að ný lög voru sett á árið 1997 var útgerð­unum heim­ilt að veð­setja afla­heim­ildir fyrir láni. Það skap­aði gríð­ar­legan auð á stuttum tíma, auður sem aldrei áður hafði verið til í íslensku sam­fé­lagi. Verð­mæti útgerð­ar­fyr­ir­tækja marg­fald­að­ist sem og verð­mæti auð­lind­ar­inn­ar, sem var til þess að verð á mörk­uðum hækk­aði. Þessi nýji auður kom sér einkar vel fyrir bank­ana þar sem auknar eigur og bætt eig­in­fjár­hags­staða þeirra dró að erlenda fjár­festa (Ní­els Ein­ars­son, 2015).

Útgerð­ar­fyr­ir­tæki í útrás

Þegar kemur að íslenskum fjár­fest­ingum í hinum nýja heimi nýfrjáls­hyggj­unnar voru það að mörgu leyti íslensk útgerð­ar­fyr­ir­tæki sem riðu á vað­ið. Almenn höft á fjár­mála­mörk­uðum og viss þröng­sýni höfðu haldið aftur af slíkum við­skiptum fyrir tíunda ára­tug síð­ustu ald­ar. Íslensk útgerð­ar­fyr­ir­tæki keyptu erlend fyr­ir­tæki úr sama geira, mest í Evr­ópu en einnig víð­ar. Þetta var að mörgu leyti gert til að kom­ast inn fyrir ákveðna tollam­úra, til að auka fjár­fest­ingu og til að sækja inn á ný fiski­mið. Sem dæmi má nefna að árið 1990 keypti Sam­band íslenskra fisk­fram­leið­enda (SÍF) franska fyr­ir­tætið Nord­Moure, Grandi keypti hlut í fyr­ir­tæk­inu Fri­osur frá Síle árið 1992, árið 1993 keypti Útgerð­ar­fé­lag Akur­eyrar fyr­ir­tækið Meclen­burger Hoch­seef­is­herei og tveimur árum seinna keypti Sam­herji Deutsche Fis­h­fang Union. Meg­in­mark­mið kaupanna hjá þessum félögum var að tryggja aðgang að afla­heim­ild­um. Undir lok ald­ar­innar hófst svo nýtt tíma­bil í fjár­fest­ingum íslenskra útgerð­ar­fyr­ir­tækja þegar kaup­endur reyndu að lengja virð­is­keðju fyr­ir­tækja sinna með enn frek­ari fjár­fest­ing­um. Þannig vildu þau geta full­unnið og selt íslenska vöru á nýjum mörk­uðum erlend­is.

Auglýsing

Með slíkum fjár­fest­ingum má segja að lín­urnar hafi verið lagðar fyrir kom­andi ár. Auð­lind­arentan hafði að miklu leyti safn­ast saman til stóru útgerð­anna sem uxu hratt á árunum fyrir hrun. Því meira sem kvóti safn­að­ist á stóru fyr­ir­tækin því hlut­falls­lega meiri var auð­lind­arent­an. Sam­herji er gott dæmi um slíkt, fyr­ir­tækið stækk­aði hratt eftir kaup sín á þýska fyr­ir­tæk­inu Deutsche Fis­h­fang Union GmbH og eru eignir Sam­herja (2017) metnar á tæp­lega 190 millj­arða króna og eigið fé upp á tæp­lega níu­tíu millj­arða. Útgerð­ar­menn keyptu hin ýmsu fyr­ir­tæki eða fjár­festu í eignum og hlutum bank­anna við einka­væð­ingu þeirra og fóru því að hafa áhrif út í sam­fé­lag­ið. Þor­steinn Már Bald­vins­son, fram­kvæmd­ar­stjóri Sam­herja, keypti stór­ann hlut í Glitni, sem og útgerð­ar­mað­ur­inn Jakob Val­geir Flosa­son, sem fjár­festi í gegnum félagið Stím. Þor­steinn Már Bald­vins­son varð síðar stjórn­ar­for­maður bank­ans.

Yfir­spenna og (óhjá­kvæmi­legt) hrun

Níels Ein­ars­son (2015) bendir á að árið 2000 hafi Seðla­bank­inn ráð­lagt gegn því að nota afla­heim­ildir sem veð en þær hækk­uðu hratt í verði og voru taldar veru­lega ofmetn­ar. Engu að síður fóru bank­arnir í umfangs­miklar aðgerðir við að kaupa upp smærri útgerð­ar­fyr­ir­tæki og þá kvóta sem þau áttu. Þar að auki buðu bank­arnir upp á lán, sem virt­ust vera arð­bær, í erlendri mynt til að fjár­festa í kvóta­kaup­um. Þetta varð til þess að virði afla­heim­ilda jókst til muna sem og veðin sem hægt var að setja á þær og í kjöl­farið blésu efna­hags­reikn­ingar bank­anna upp.

Með minni hömlur komust bankar upp með að geyma aðeins brot af þeim fjár­munum sem þeir áttu og lán­uðu út háar upp­hæðir til að fjár­magna umfangs­mikil kaup víða um Evr­ópu. Á árunum 2001 til 2007 hækk­aði virði íslenska verð­bréfa­hluta­mark­að­ar­ins um 44 pró­sent á ári að með­al­tali og á meðan styrkt­ist gengi krón­unnar (Gísli Páls­son og Dur­ren­berger, 2015). Sé skoðuð þróun á verði á þorski sem afla­hlut­deild á kvóta­mark­aði kennir ýmissa grasa. þegar Seðla­bank­inn var­aði við því árið 2000 að veð í kvóta væru of há til að standa undir sér var þorsk­sí­gildið um 800 krónur á kíló. Þegar bank­arnir féllu var það komið upp í 4400 krón­ur. Það var mun meira en nokkur útgerð eða fjár­festir gat séð sem hag­kvæma fjár­fest­ingu á kvóta. Árin 2007 og 2008 var heild­ar­virði kvóta á Íslandi um tvö þús­und millj­arðar eða fimm sinnum meira en árlegur hagn­aður íslenska sjáv­ar­út­vegs­ins. Þegar efna­hags­hrunið skall á lækk­aði virði kvót­ans um meira en helm­ing og árið 2012 var þorskígildið komið niður í 2000 krónur (Ní­els Ein­ars­son, 2015). Ætla má, í krónum talið, að geng­is­lækkun krón­unnar í kjöl­far hruns­ins hefði gert afla­hlut­deildir verð­mæt­ari og að þorsk­sí­gildið myndi hækka frekar en lækka. Af þessu má draga þá ályktun að fram­boð á lánsfé frá bönk­unum hafi haft meiri áhrif á verð á afla­hlut­deildum heldur en raun­veru­legt verð­mæti þeirra.

Eft­ir­málar

Af hverju var kvót­inn þá ekki inn­kall­aður þegar bank­arnir voru þjóð­nýttir í kjöl­far banka­hruns­ins? Jú, miklir fjár­munir höfðu verið lán­aðir til útgerð­anna til fjár­fest­ing­ar. Í lok árs 2008 var talið að skuldir sjáv­ar­út­vegs­ins gagn­vart bönk­unum væru um 560 millj­arð­ar. Bank­arnir þurftu að festa þessar skuldir í sessi til að tryggja sig og erlenda fjár­festa. Bank­arnir máttu ekki við því að hrófla við þessum lán­um, þar sem þau sköp­uðu þeim líf­línu með vöxtum og afborg­un­um. Að lokum fór það svo að Sátta­nefndin lagð­ist gegn því að kvóti væri inn­kall­aður af rík­inu því að það myndi setja lán þessi í upp­nám. Þar með gátu bank­arnir og útgerð­irnar treyst því að óbreytt ástand yrði á íslenska fisk­veiði­stjórn­un­ar­kerf­inu (Ní­els Ein­ars­son, 2015). Hag­muna­að­ilar innan útgerð­anna sögðu enn fremur að þær myndu ekki þola eign­ar­upp­töku á kvóta án nokk­urra bóta og myndu þar af leið­andi ekki geta borgað af skuldum sín­um. Mörg fyr­ir­tæki myndu fara á haus­inn sem myndi koma sér­lega illa niður á nýstofn­uðu rík­is­bönk­un­um, því fjár­mögnun í bönkum væri sett í upp­nám með óvissum fram­tíð­ar­horfum fyr­ir­tækj­anna og þar með væri grund­velli nýju bank­ana teflt í tví­sýnu.

Óhætt er að segja að kvóta­kerfið hafi skipt þjóð­inni í tvennt. Erfitt er að segja að kvóta­kerfið hafi ekki stuðlað að ákveð­inni sjálf­bærni á fiski­stofnum Íslands og fram­sal hafi aukið hag­kvæmi veið­anna, en að sama skapi hefur það orsakað marg­þætta félags­lega og póli­tíska erf­ið­leika. Allt frá árinu 2000 hefur verið rætt um inn­köllun afla­heim­ilda, eða frá því að Auð­linda­nefnd skil­aði álits­gerð þar sem helstu nið­ur­stöður hvað varðar fisk­veiðar voru þær að ann­að­hvort væri farin svokölluð fyrn­ing­ar­leið eða veiði­gjalds­leið. Nefndin ályktaði að best væri að fara fyrn­ing­ar­leið­ina sem átti að rétt­læta fisk­veiði­stjórn­un­ar­kerfið og gefa því meira lög­mæti. Með þessu kerfi yrði komið í veg fyrir að stjórn­mála­menn brotni undan pressu útgerð­anna og leggi allt of lágt auð­linda­gjald á veið­arn­ar. Fór þó svo að veiði­gjalds­leið­in, (og þótti mörgum það ódýr leið til að reyna að koma á sátt) var farin og voru lög um hana sam­þykkt á Alþingi árið 2002. veiði­gjöld eru ennþá við lýði og virð­ast ætla að vera þrætu­epli ögn leng­ur.

Heim­ild­ir:

Gísli Páls­son og Dur­ren­berger, E. P. (2015). Gambling debt: Iceland´s rise and fall in the global economy. Bould­er: Uni­versity Press of Colorado.

Níels Ein­ars­son. (2015). When fis­hing rights go up aga­inst human rights. Í Gísli Páls­son og E. P. Dur­ren­berger (Rit­stjór­ar), Gambling debt: Iceland´s rise and fall in the global economy (bls 151-162). Bould­er: Uni­versity Press of Colorado.

Meira úr sama flokkiAðsendar greinar