Hvernig bregst ríkið við eigin dómsmorðum?

Ragnar Aðalsteinsson, hæstaréttarlögmaður, skrifar um Guðmundar- og Geirfinnsmálið og ábyrgð stjórnvalda þegar kemur að fjárhæð miskabóta fyrir þá sem ríkið sviptir frelsi og réttindum.

Auglýsing

Árið 1983 gengu fjórir dómar í Hæsta­rétti um kröfur fjög­urra manna, en þrír þeirra höfðu sætt 105 daga gæslu­varð­haldi og einn 90 daga að ósekju árið 1976. Sátu menn­irnir í gæslu­varð­haldi í Síðu­múlafang­elsi eins og þá tíðk­að­ist. Þeir höfð­uðu bóta­mál á hendur rík­inu, sem lauk með dómum Hæsta­rétt­ar. Um fjöl­miðla­um­ræðu um gæslu­varð­halds­fang­ana sagði Hæsti­réttur í dóms­for­sendum að þeir hefðu orðið fyrir barð­inu á ein­stæðri umræðu í ýmsum fjöl­miðlum sem hafi vegið að mann­orði þeirra með get­sökum og hleypi­dóm­um. Húsa­kynn­unum í Síðu­múlafang­elsi lýsti Hæsti­réttur þannig að þau hafi ekki verið for­svar­an­leg til svo langrar vist­un­ar. Í mál­inu lágu ekki fyrir gögn um áhrif gæslu­varð­halds­ins á and­lega og lík­am­lega heilsu fang­anna, en Hæsti­réttur mat áhrifin sjálfur með þeim orð­um, að vist­unin hafi reynst föng­unum fáheyrð and­leg og lík­am­leg raun.

Hér­aðs­dómur dæmdi mönn­unum bætur úr hendi rík­is­ins, sem ríkið sætti sig ekki við og áfrýj­aði því ákvörðun hér­aðs­dóms­ins um fjár­hæð bót­anna til lækk­un­ar. Ríkið hafði ekki erindi sem erf­iði enda hækk­aði Hæsti­réttur bæt­urnar veru­lega. Bæt­urnar sem Hæsti­réttur ákvað þeim sem sátu í 105 daga í gæslu nema á núvirði miðað við breyt­ingar á vísi­tölu, neyslu­verðs u.þ.b. kr. 56.000.000 eða u.þ.b. kr. 535.000 á dag sam­kvæmt útreikn­ingum end­ur­skoð­enda.

Á sama tíma árið 1976 og lengi síðan þannig að í árum telst sátu nokkrir sak­born­ingar í ein­angrun út af sama sak­ar­efni í sama fang­elsi grun­aðir um að bera ábyrgð á ýmist einu eða tveimur manns­hvörf­um. Ein­angr­un­ar­vist þeirra varði í hund­ruð daga þannig að til pynd­inga telst og áhrifin var­an­leg og óaft­ur­kræf. Þeir urðu fyrir barð­inu á ein­stæðri umræðu í ýmsum fjöl­miðlum sem vó að mann­orði þeirra með get­sökum og hleypi­dóm­um. Húsa­kynnin í Síðu­múla voru ekki for­svar­an­leg til hinna ára­löngu vistar sak­born­ing­anna að mati Hæsta­rétt­ar. Reynd­ist vistin sak­born­ing­unum fáheyrð and­leg og lík­am­leg raun.

Auglýsing

Sak­born­ingar þessir sátu árum saman í ein­angr­un i ­gæslu­varð­haldi og afplánun að ósekju því í ljós kom að lokum að þeir voru sak­lausir af þeim manns­hvörfum sem þeir voru dæmdir sekir um í Hæsta­rétti í febr­úar 1980. Þeir voru sýkn­aðir með dómi Hæsta­réttar í sept­em­ber 2018 eða tæpum 40 árum síð­ar. Hafa verður í huga að sak­born­ing­arnir voru sviptir nán­ast öllum rétt­indum sak­born­inga á tíma­bil­inu 1976 til 1980. Áður hefur verið getið um aðstæður í fang­els­inu, en hvorki þær aðstæður né með­ferð sak­born­ing­anna sam­ræmd­ist lögum á þeim tíma og ­regl­unni um vernd mann­legar reisn­ar. Þeir höfðu afar tak­mark­aðan aðgang að verj­endum sínum og hvorki þeim né verj­endum þeirra gafst kostur á að spyrja og gagn­spyrja aðila sem lög­regla og saka­dómur yfir­heyrðu. Saka­dómur og rann­sókn­ar­lög­regla héld­u ­blaða­manna­fund áður en ákærur voru gefnar út og lýstu sak­born­inga sann­an­lega seka. Dóms­mála­ráð­herra sagði eftir blaða­manna­fund­inn að þungu fargi væri létt af þjóð­inni. Eftir þetta var úti­lokað að sak­born­ingar gætu notið rétt­látrar máls­með­ferðar fyrir dómi. 

Ekki eru í íslenskum lögum önnur úrræði fyrir þá sem ríkið sviptir frelsi og rétt­indum en að krefja ríkið um skaða­bætur fyrir fjár­hags­legt og ófjár­hags­legt tjón (miska­bæt­ur). Ekki er að finna i lögum leið­bein­ingar um hvernig ákveða eigi fjár­hæð miska­bóta og hefur lög­gjaf­inn því falið dóm­stólum að móta slíkar regl­ur. Þeir dómar Hæsta­rétt­ar, sem einkum ber að styðj­ast við sem for­dæmi Hæsta­réttar eru dóm­arnir frá 1983, sem að framan eru raktir Þeir kom­ast næst því að haf beint for­dæm­is­gildi, enda fjalla þeir um sama sak­ar­efni, sama tíma­bil og sama fang­elsi. Mun­ur­inn er helst sá, að gæslu­varð­halds­tím­inn var marg­falt styttri í þeim dómum og ekki var rang­lega felld sök á þá sem í hlut áttu, þannig að þeir þurftu ekki að bera sekt á öxlum sínum um ára­tuga skeið. Þeir voru lausir allra mála varð­andi sekt er þeim var sleppt úr gæslu. Ríkið gæti hugsað sér að færa fram þau rök fyrir lægri bótum til hinna sýkn­uð­um, að þeir hafi setið svo lengi í fang­elsi og svo miklu lengur en fjór­menn­ing­arnir að ríkið geti kraf­ist eins konar magn­af­sláttar í þeim skiln­ingi, að því lengur sem ­ríkið sviptir menn frelsi að ósekju því lægri verði bætur fyrir hvern dag. Efast verður um að ríkið treysti sér sóma síns vegna að tefla fram þess háttar rök­um, enda verða nei­kvæð áhrif frels­is­svipt­ingar æ meiri eftir því sem hún varir leng­ur. Það myndi hins var reyn­ast rík­inu létt­bært að finna rök fyrir hærri bótum en í dómi Hæsta­réttar 1983. Nefna má hina löng­u ein­angr­un­ar­vist, ólög­legar aðferðir við að reyna að fá fram játn­ingar (t.d. lyfja­gjöf, sefj­un), pynd­ing­ar, brot á réttar­ör­ygg­is­regl­um, brot á regl­unni um rétt­láta máls­með­ferð og vernd mann­legrar reisn­ar, tak­mörkun á und­ir­bún­ingi varnar fyrir dómi m.a. með. því að hindra sam­ráð sak­born­inga við verj­end­ur, lausn úr fang­elsi á skil­orði um ára­bil og brennimerk­ingu sem mann­dráps­menn í tæp 40 ár eftir dóm Hæsta­réttar o.s.frv. 

Ef ríkið hugsar sér að snið­ganga for­dæm­is­á­hrif ­dóms­ins frá 1983 í samn­ing­um við hina sýkn­uðu stendur ríkið frammi fyrir því að sýna fram á að staða hinna sýkn­uðu sé önnur og þeir hafi orðið fyrir hlut­falls­lega miklu minna tjóni og miska en aðilar dóms­ins 1983. það verður brött ganga fyrir rík­is­stjórn­ina að sann­færa aðra, þegar að ­samn­inga­við­ræð­u­m kem­ur, um að dóm­ur­inn frá 1983 hafi ekk­ert for­dæm­is­gildi. Tak­ist rík­is­stjórn­inni að víkja þeim dómi til hliðar þá taka nýrri for­dæmi við eins og t.d. nýr dómur Lands­réttar þar sem dæmdar voru kr. 200.000 fyrir hvern dag í gæslu­varð­hald­i í átta daga sem jafn­gildir kr. 72.000.000 á ári og sam­bæri­lega dómsátt sem ­rík­is­lög­mað­ur­ ­gerði, en þá verður að hafa í huga að hin alvar­leg­ustu áhrif ­gæslu­varð­halds í ein­angrun verða eftir fyrstu 15 dag­ana sam­kvæmt alþjóð­legum við­mið­um, enda þótt þau geti komið fram fyrr. Jafn­ræð­is­regla er lög­fest í stjórn­ar­skrá.

Ekki leikur vafi á að dóm­ur­inn 1980 í máli þeirra sem grun­aðir voru um ábyrgð á manns­hvör­f­unum er alvar­leg­asta dóms­morð okkar tíma hér á landi. Fyrir slíkt athæfi rík­is­ins verður ekki bætt. Rétt­ar­kerf­ið skað­ast og trúin á rétt­láta máls­með­ferð og dóma verður fyrir áfalli auk tjóns hinna sak­lausu af með­ferð­inni. Stjórn­völd verða að leit­ast við að bæta skað­ann og lögin bjóða ekki ­upp á önnur úrræði gagn­vart brota­þol­unum en skaða­bæt­ur. Vilji stjórn­valda til að bæta úr hinum stór­felldu mis­tökum birt­ist því í því eina úrræði sem nefnt hefur ver­ið. Því hærri bætur því meiri varn­að­ar­á­hrif munu þær hafa á lög­reglu og dóm­stóla. Aðhald að rétt­ar­kerf­inu er í þág­u al­menn­ings, sem á kröfu á rétt­látri máls­með­ferð fyrir sjálf­stæðum og óháðum dóm­stól­u­m. Al­menn­ingur mun þess vegna fylgj­ast með því hvort stjórn­völd vilja í raun axla ábyrgð á mis­gerðum sínum og sýna það í verki og hafa þannig áhrif til langs tíma, ekki aðeins á vel­ferð hinna sak­lausu og fjöl­skyldna þeirra, heldur einnig á rétt­ar­kerf­ið og reyna að tryggja að slíkir atburðir ger­ist ekki aft­ur.  

Höf­undur er lög­maður eins þeirra sem krefur ríkið um bætur fyrir rangan refsi­dóm, ólög­lega frels­is­svipt­ing­u o.fl.

Meira úr sama flokkiAðsendar greinar