Þurfum við sjóðsöfnunarkerfi?

Ólafur Margeirsson skrifar um lífeyrissjóðina.

Auglýsing

Það er búið að vera ljóst í mörg ár að breyta þarf líf­eyr­is­sjóða­kerf­inu. Sjálfur tal­aði ég um þetta í mörgum greinum og sjón­varps­við­tölum fyrir um ára­tug og margir bentu á vand­ann á undan mér. Margir voru ósam­mála. En nú er aftur byrjað að tala um þetta. Og það er vel. En það er grund­vall­ar­at­riði sem á að ræða: þurfum við sjóð­söfn­un­ar­kerfi?

Verður þjóðin sem heild að spara líkt og heim­ili?

Ætl­anin með líf­eyr­is­kerf­um, hvort sem þau eru (svoköll­uð) gegn­um­streym­is- eða sjóð­söfn­un­ar­kerfi, er að bæta lífs­skil­yrði elli-, örorku- og maka­líf­eyr­is­þega. Stuðn­ings­fólk sjóð­söfn­un­ar­kerfa benda á að þau eigi að minnka þrýst­ing­inn á fjár­hags­stöðu hins opin­bera m.v. gegn­um­streym­is­kerfi. Og stuðn­ings­fólk íslenska líf­eyr­is­kerf­is­ins er dug­legt að benda á að það sé, m.v. lands­fram­leiðslu, eitt stærsta sjóð­söfn­un­ar­kerfi í heimi – og gefa þar með í skyn að fjár­hags­legt öryggi íslenskra líf­eyr­is­þega sé betra en þeirra sem fá sinn líf­eyri í gegnum gegn­um­streym­is­kerf­i. 

Auglýsing

Mynd­ina að baki sjóð­söfn­un­ar­kerfi er auð­velt að skilja: á sama hátt og heim­ili verður að leggja fyrir til að eiga fyrir útgjöldum í fram­tíð­inni verður þjóðin í heild að leggja fyrir til að hún eigi fyrir útgjöldum þegar hún, eða stórir hlutar henn­ar, er orðin göm­ul. 

En þessi mynd er röng: Íslend­ingar sem heild þurfa ekki að leggja fyrir sé ætl­anin að tryggja ákveðin fjár­hags­leg fram­lög til elstu Íslend­ing­anna.

Rekstur rík­is­sjóðs er ekki eins og rekstur heim­ilis

Rík­is­sjóður gefur út sína eigin mynt, þ.e. íslensku krón­una. Það er stað­reynd sem eng­inn getur hrakið að útgef­endur mynta eru ekki fjár­hags­lega tak­mark­aðir á sínum útgjöldum í við­kom­andi mynt. Þannig er rík­is­sjóður Íslands með ótak­mark­aða fjár­hags­lega getu til þess að fjár­magna útgjöld í íslenskri krónu, óháð skatt­heimtu á sama tíma: allt það sem er til sölu í íslenskri krónu getur rík­is­sjóður Íslands keypt, sama hvert veðrið er. Þetta gerir vit­an­lega rekstur rík­is­sjóðs gjör­ó­líkan rekstri heim­ilis en heim­ilið gefur ekki út sína eigin mynt og verður að eiga eða taka að láni fjár­muni til þess að kaupa hvað það sem það vill kaupa.

En þótt rík­is­sjóður hafi fjár­hags­lega getu til þess að gera þetta er ekki þar með sagt að hann eigi að gera það. Auki rík­is­sjóður útgjöld sín of mikið leiðir það til verð­bólgu – sama þótt efna­hags­lega hættan á gjald­þroti hans þegar kemur að skuld­bind­ingum í íslenskri krónu sé eng­in. Og spurn­ingin um hvort það leiði til verð­bólgu er háð því hversu mikið af öllu (vörum, þjón­ustu) er fram­leitt í hag­kerf­inu. Og sú spurn­ing er m.a. háð því hvernig slík fram­leiðsla er fjár­mögnuð af fjár­mála­kerf­inu.

Þetta skiptir máli þegar kemur að umræð­unni um líf­eyr­is­kerf­ið. Ólíkt t.d. Frökk­um, sem gefa ekki út sína eigin mynt, gefa Íslend­ingar út sína eigin mynt. Þar með er geta rík­is­sjóðs Íslands til þess að fjár­magna fjár­hags­leg útgjöld, t.d. elli­líf­eyri, í íslenskri krónu ótak­mörkuð á sama hátt og geta rík­is­sjóðs Banda­ríkj­anna, sem gefur út sína eigin mynt, er ótak­mörkuð þegar kemur að útgjöldum rík­is­sjóðs Banda­ríkj­anna í banda­rískum doll­ar. Þetta gildir ekki í Frakk­landi því Frakkar gefa ekki út sína eigin mynt. 

Alan Green­span, fyrrum seðla­banka­banka­stjóri Banda­ríkj­anna, orð­aði þessa getu rík­is­sjóðs Banda­ríkj­anna á eft­ir­far­andi hátt (í laus­legri þýð­ingu höf­und­ar). Hið sama gildir um fjár­hags­lega getu rík­is­sjóðs Íslands þegar kemur að útgjöldum rík­is­sjóðs í íslenskri krónu:

Ég myndi ekki segja að gegn­um­streym­is­kerfi sé óör­uggt í þeim skiln­ingi að það er ekk­ert sem kemur í veg fyrir að rík­is­stjórnin skapi eins mikla pen­inga og hún vill og noti þá til að borga ein­hverjum [fyrir hvað sem er].

Hvernig tryggjum við að fram­leiðslan sé til staðar þegar líf­eyr­ir­inn er greiddur út?

Green­span, í beinu fram­haldi af orðum sínum hér á und­an, benti einnig á eft­ir­far­and­i: 

Spurn­ingin er: hvernig set­urðu upp kerfi sem tryggir að vörur og þjón­usta eru búin til sem þessir pen­ingar eru not­aðir til að kaupa? 

Svo þetta er ekki spurn­ing um öryggi. Þetta er spurn­ing um upp­bygg­ingu fjár­mála­kerfis sem tryggir að vörur og þjón­usta eru fram­leidd til handa eft­ir­launa­þeg­um, ólíkt elli­líf­eyr­inum sjálf­um. Það er fínt að hafa fjár­hags­legu eign­irnar til að borga út bæt­ur, en líta verður á þær í sam­hengi við vörur og þjón­ustu sem eru búnar til á þeim tíma sem þessar bætur eru greiddar út, svo þú getir keypt téðar vörur og þjón­ustu með bót­unum sem greiddar eru út – sem eru vit­an­lega pen­ing­ar.

Þetta er vanda­málið sem Íslend­ingar standa frammi fyr­ir: hvernig á að tryggja að vörur og þjón­usta séu til staðar þegar elli­líf­eyr­ir­inn er greiddur út, hvort heldur sem þessi elli­líf­eyrir komi frá rík­is­sjóði eða frá sjóð­söfn­un­ar­kerf­i? 

Á næstu vikum og mán­uðum í umræð­unni um líf­eyr­is­kerfið verða margir álits­gjafar sem munu hanga á atrið­inu um að gegn­um­streym­is­kerfi sé rík­is­sjóði ofviða og þess vegna, og ein­göngu þess vegna, verði Íslend­ingar að við­halda sjóð­söfn­un­ar­kerf­inu. Ég hélt þetta sjálfur fyrir tæpum ára­tug. En í dag veit ég bet­ur: spurn­ingin er ekki um fjár­hags­lega getu rík­is­sjóðs til þess að borga út líf­eyri í formi íslenskra króna. Spurn­ingin er hvort, og þá í hvaða mynd, gegn­um­streym­is- eða sjóð­söfn­un­ar­kerfi sé betra þegar kemur að því að tryggja að vörur og þjón­usta séu fram­leidd á þeim tíma sem líf­eyr­ir­inn er greiddur út, hvort heldur sem sá líf­eyrir komi frá rík­is­sjóði eða frá sjóð­söfn­un­ar­kerfi.

Höf­undur er með dokt­ors­próf í hag­fræði.

Í upphafi árs 2020

Við á Kjarnanum göngum bjartsýn og einbeitt inn í nýtt ár og þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Samdráttur í flugi lagar losunarstöðuna
Losun gróðurhúsalofttegunda frá flugi dróst verulega mikið saman í fyrra. Það er ein hliðin á miklum efnahagslegum og umhverfislegum áhrifum af minni flugumferð eftir fall WOW Air og kyrrsetninguna á 737 Max vélum Boeing.
Kjarninn 24. janúar 2020
Teitur Björn Einarsson
Teitur Björn leiðir starfshóp um aðgerðir til að treysta atvinnulíf og búsetu á Flateyri
Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra hafa ákveðið að skipa starfshóp til að móta tillögur um aðgerðir til að treysta atvinnulíf og búsetu á Flateyri í kjölfar snjóflóðsins þann 14. janúar síðastliðinn.
Kjarninn 24. janúar 2020
Pottersen
Pottersen
Pottersen – 28. þáttur: Ástir, örlög og Quidditch
Kjarninn 24. janúar 2020
Verðmiðinn á Valitor og verksmiðjunni í Helguvík lækkað um nálægt tíu milljarða á einu ári
Arion banki átti sitt langversta rekstrarár í sögu sinni í fyrra, þegar hagnaðurinn var einn milljarður króna. Mestur var tæplega 50 milljarðar króna árið 2014. Erfiðleikar síðasta árs eru fyrst og síðast vegna tveggja eigna.
Kjarninn 24. janúar 2020
Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir og Ástráður Haraldsson
Ástráður varar við dómsmáli ef þegar skipaðir dómarar verði skipaðir í lausa stöðu
Umsækjandi um stöðu Landsréttardómara hefur skrifað dómsmálaráðherra og varað við því að hann áskilji sér rétt til þess að láta reyna á það fyrir dómstólum ef þegar skipaðir dómarar fái stöðuna. Tveir hinna umsækjendanna eru nú þegar dómarar við réttinn.
Kjarninn 24. janúar 2020
Stefán Eiríksson á meðal umsækjenda um stöðu útvarpsstjóra
Búið er að velja út fámennan hóp umsækjenda um stöðu útvarpsstjóra sem valið verður úr. Sitjandi borgarritari er á meðal þeirra sem eru í þeim hópi.
Kjarninn 24. janúar 2020
Vilja þjóðaratkvæði um auðlindarákvæði fyrir mitt ár 2020
Hópurinn sem safnaði á sjötta tug þúsunda undirskrifta gegn afhendingu makrílkvóta í meira en eitt ár í senn á árinu 2015 hefur sent áskorun til Alþingis um að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um tvær tillögur um auðlindaákvæði í stjórnarskrá.
Kjarninn 24. janúar 2020
Ástráður Haraldsson héraðsdómari.
Ástráður var á meðal umsækjenda um skipun í Landsrétt en gleymdist
Alls sóttu fjórir um embætti Landsréttardómara sem auglýst var laust til umsóknar í byrjun árs. Þar á meðal er einn þeirra sem var metinn á meðal hæfustu umsækjenda árið 2017, en ekki skipaður.
Kjarninn 24. janúar 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar