Þjóðernisátök og hagsmunir

ukraina_kjarninn_vef.jpg
Auglýsing

Í frétta­flutn­ingi átökum sem nú standa yfir í aust­ur­hluta Úkra­ínu er gjarnan fjallað um að þar berj­ist stjórn­ar­her Úkra­ínu við „rúss­nesku­mæl­andi aðskiln­að­ar­sinna“ eða „rúss­nesku­mæl­andi þjóð­ar­brot“. Það er hins vegar vill­andi að tala um átök aðskiln­að­ar­sinna í Aust­ur-Úkra­ínu við stjórn­völd í Kænu­garði sem þjóð­ern­is­deilu, átök á milli þjóð­ar­brota eða tungu­mála­hópa. Rétt­ara er að tala um bar­áttu hags­muna.

Þó svo að leið­togar aðskiln­að­ar­sinna og rúss­nesk stjórn­völd kjósi að nota orð­ræðu þjóð­ern­is- og tungu­mála­hópa sem ramma utan um deil­una er hann ekki endi­lega rétt­ur. Með því að nálg­ast deil­una frá þessum sjón­ar­hóli er því haldið fram að það að til­heyra ein­hverjum þjóð­ern­is­hópi sé gefin stærð og að hægt sé að nota hóp­inn sem verk­færi til að greina deil­una af skyn­sam­legu viti. Þessi nálgun gefur sér einnig að hver og einn ein­stak­lingur til­heyri einum ein­stökum þjóð­ern­is­hópi. Loks er verið að tengja þjóð­ern­is­hug­takið við öryggi ein­stak­ling­anna og ýjað að því að hægt væri að koma í veg fyrir átök á borð við þau sem nú eiga sér stað í Aust­ur-Úkra­ínu ef hver þjóð­ern­is- og tungu­mála­hópur hefði yfir sínu „heima­landi“ að ráða. Rök­rétt afleið­ing slíks hugs­un­ar­­háttar er þjóð­ern­is­hreins­anir og kúgun minni­hluta­hópa.

Auglýsing


Fyrir utan sið­ferð­is­lega ann­marka þess­arar nálg­unar er hún órök­rétt. Í síð­asta mann­tali Úkra­ínu frá árinu 2001 sögð­ust tæp­lega 40 pró­sent íbúa Donet­sk-hér­aðs vera úkra­ínskir en færri en helm­ingur þeirra sagði úkra­ínsku vera móð­ur­mál sitt. Í lok tíunda ára­tug­ar­ins voru gerðar kann­anir á tungu­mála­notkun í Úkra­ínu þar sem á bil­inu 15-23 pró­sent aðspurðra sögð­ust vera tví­tyngd á úkra­ínsku og rúss­nesku. Í sömu könn­unum sögð­ust 33-46 pró­sent lands­manna aðal­lega not­ast við rúss­nesku í dag­legu tali en 23 pró­sent sögð­ust vera af rúss­nesku bergi brot­in. Þessar tölur sýna að orð­ræð­ur­ammi þjóð­ern­is- og tungu­mála­hópa heldur ekki þegar fjallað er um átökin í Aust­ur-Úkra­ínu; marg­brotin sjálfs­vit­und íbú­anna leyfir ekki slíka ein­föld­un. Hann þjónar mun frekar þeim til­gangi að rétt­læta átökin og dylja það sem liggur að baki deil­unni, sem er hags­muna­bar­átta deilu­að­il­anna.

Hags­munir Rúss­lands í Úkra­ínu

Þó svo að Vla­dimír Pútín, for­seti Rúss­lands, hafi látið þau orð falla að hann telji upp­lausn Sov­ét­ríkj­anna vera mestu land­fræðipóli­tísku ham­farir 20. ald­ar­innar verður að telj­ast ólík­legt að mark­mið hans með íhlutun í Úkra­ínu sé alls­herjar end­ur­skipu­lagn­ing landamæra Aust­ur-­Evr­ópu. Inn­limun Krím­skaga í Rúss­land í maí síð­ast­liðnum er lík­leg­ast ein­stakt atvik sem kom til vegna hern­að­ar­legs mik­il­vægis skag­ans og tæki­færis sem skap­að­ist í upp­lausn­ar­á­standi í kjöl­far sjálf­skip­aðrar útlegðar Vikt­ors Janúkó­vits, þáver­andi for­seta Úkra­ínu, í byrjun árs.



Lík­legra verður að telja að mark­mið rúss­neskra stjórn­valda sé að koma upp nokk­urs konar stuð­púða á milli sín og aðild­ar­­­ríkja Evr­ópu­sam­bands­ins og Atl­ants­hafs­banda­lags­ins. Síðan rúss­nesk stjórn­völd hafa end­ur­heimt sjálfs­traustið eftir fall Sov­ét­ríkj­anna hafa þau ekki dregið dul á að þau líta á fyrr­ver­andi Sov­étlýð­veldin sem sitt áhrifa­svæði. Þessi ríki eru í dag­legu tali kölluð „nærri útlönd“ í þeim skiln­ingi að þó svo að þau séu ekki form­lega hluti af Rúss­landi séu þau fylgi­ríki þess. Í til­felli Úkra­ínu er það lýsandi að í rúss­neskri mál­notkun er gjarnan talað um að vera „á“ Úkra­ínu en ekki „í“ Úkra­ínu. Nafnið „Úkra­ína“ þýðir eitt­hvað í lík­ingu við „landa­mæri“ og í þessu sam­hengi er merk­ingin sú að hver sem er á Úkra­ínu er innan marka Rúss­lands í and­legum skiln­ingi. Í Kænu­garði er þessi mál­notkun túlkuð sem aðför að sjálf­stæði rík­is­ins.

Frosin átök

Til þess að tryggja að leið Úkra­ínu að ESB og NATO verði lokuð næstu ára­tug­ina þjónar það hags­munum rúss­neskra stjórn­valda að deilan drag­ist á lang­inn án þess að annar hvor deilu­að­il­anna nái fram end­an­legum mark­miðum sín­um, aðskiln­aði frá Úkra­ínu eða fulln­að­ar­sigri á aðskiln­að­ar­sinn­um. Lang­vinn átök eru sorg­leg arf­leifð Sov­ét­ríkj­anna. Frá suð­ur­hluta Kákásus-­svæð­is­ins til vest­ur­strandar Svarta­hafs vinnur Örygg­is- og sam­vinnu­stofnun Evr­ópu (ÖSE) að lausn þriggja aðskiln­að­ar­deilna sem rekja má til upp­lausnar Sov­ét­­ríkj­anna. Engin sátt ríkir um lausn þess­ara deilna en deilu­að­ilar hreyfa ekki við ríkj­andi ástandi og er því fjallað um þessar deilur sem frosin átök.



Umfram allt hefur ÖSE stöð­ug­leika alþjóða­kerf­is­ins að leið­ar­ljósi og vinnur að því að koma í veg fyrir að vopnuð átök brjót­ist út þegar und­ir­liggj­andi deilur eru óleyst­ar. Stofn­unin er sam­ráðs­vett­vangur 57 þátt­töku­ríkja frá Vancou­ver til Vla­di­vostok og felst styrkur hennar í því að halda sam­skipta­leiðum opnum þegar slær í brýnu á milli ríkja. Þar sem allar ákvarð­anir eru teknar sam­hljóða ræð­ast þátt­töku­ríkin við í augn­hæð. Þetta fyr­ir­komu­lag er líka helsti veik­leiki ÖSE, þar sem hvert og eitt ríki hefur í raun­inni neit­un­ar­vald og útkoman því gjarnan lægsti sam­nefn­ari. Vegna þess­arar sér­stöðu er oft­ast hægt að koma böndum á átök sem blossa upp á milli þátt­töku­ríkja með því að setja þau í sér­stakt ferli innan ÖSE en nán­ast von­laust er að finna end­an­lega lausn á þeim.

Hags­munir Kænu­garðs

Tím­inn vinnur gegn úkra­ínskum stjórn­völdum í átök­un­um, þar sem stuðn­ingur við stjórn­völd í Kænu­garði mun þverra eftir því sem líður á haustið og almenn­ingur finnur fyrir áhrifum hefts inn­flutn­ings á rúss­nesku gasi. Einnig reynir á þol­in­mæði auð­manna í aust­ur­hluta lands­ins, þar sem vopnuð átök koma illa niður á efna­hag svæð­is­ins og tak­marka gróða við­skipta­manna og verk­smiðju­eig­enda. Auk þess hefur Rúss­land gefið til kynna að það muni hefta inn­flutn­ing á land­bún­að­ar­af­urðum frá Úkra­ínu, en slíkar aðgerðir kæmu helst niður á land­bún­að­ar­svæðum í vest­ur­hluta lands­ins og myndu grafa undan stuðn­ingi við stjórn­völd.



Það er því skilj­an­legt að úkra­ínsk stjórn­völd kjósi að sækja áfram með fullum þunga þrátt fyrir að alþjóða­­sam­fé­lagið hvetji þau til frið­ar­við­ræðna við aðskiln­að­ar­sinna. Til þess að tryggja það að deilan í Aust­ur-Úkra­ínu drag­ist sem mest á lang­inn þurfa rúss­nesk stjórn­völd hins vegar að styðja við bakið á aðskil­að­arsinnum og aðstoða þá við að halda uppi hern­að­ar­að­gerðum í Donet­sk- og Lug­ansk-hér­uð­um. Bein hern­að­ar­leg íhlutun er hins vegar of kostn­að­ar­­­söm, bæði efna­hags­lega og póli­tískt, til að rúss­neski her­inn fari opin­ber­lega yfir landa­mæri Úkra­ínu. Sam­tímis hvetur Kreml til þess að lausn deil­unnar verði komið í diplómat­ískan far­veg og leggur áherslu á mik­il­vægi ÖSE við lausn hennar og við eft­ir­lit á svæð­inu. Með þess­ari tvö­földu nálgun fylgja rúss­nesk stjórn­völd því lang­tíma­­mark­miði að ýta undir óstöð­ug­leika í Úkra­ínu, gera rík­inu þannig ófært að taka virkan þátt í vest­rænni sam­vinnu og tryggja áhrif sín á stefnu­mótun í Kænu­garði.

Hags­munir Íslands

Jafn­vel þótt það verði að telj­ast nán­ast óhugs­andi að ÖSE finni lausn á deil­unni í Aust­ur-Úkra­ínu getur aðkoma stofn­un­ar­innar verið mik­il­væg á tvo máta. Reynslan sýnir að aðkoma ÖSE að vopn­uðum átökum getur verið til þess fallin að draga úr ofbeldi og hörku átak­anna. Fyrir utan stríðið í Georgíu árið 2008 hafa ekki brot­ist út meiri­háttar vopnuð átök í tengslum við þau frosnu átök sem stofn­unin vinnur að lausn að. Með því að gera Krím­skaga hluta af ferli innan ÖSE gæf­ist alþjóða­­sam­fé­lag­inu færi á því að neita inn­limun hans í Rúss­land lög­mætis á skýr­ari hátt en nú er gert.



Fyrir mjög smátt ríki eins og Ísland er mik­il­vægt að berj­ast gegn því að her­valdi sé beitt í sam­skiptum ríkja og styðja við póli­tískar lausnir á alþjóð­legum deilu­mál­um, sem byggja á alþjóða­lögum og venjum alþjóða­sam­fé­lags­ins. Að þessu leyti virð­ast íslensk stjórn­völd vera á réttri braut í Úkra­ínu­deil­unni, en utan­rík­is­ráðu­neytið hefur tvisvar þegið boð úkra­ínskra stjórn­valda að kynna sér ástand mála í aust­ur­hluta lands­ins innan ramma sam­þykkta ÖSE og Ísland tekur virkan þátt í eft­ir­liti stofn­un­ar­innar í land­inu.



Íslensk stjórn­völd ættu að halda áfram upp­byggi­legri aðkomu að deil­unni auk þess að styðja við ferli sem miða að því að halda Krím­skaga innan ramma frið­ar­um­leit­ana. Það er á ábyrgð utan­rík­is­ráð­herra að standa vörð um gildi sem eru her­lausu smá­ríki lífs­nauð­syn­leg. Að sama skapi bera fjöl­miðlar ábyrgð á því að fjalla um alþjóð­legar deilur og átök af fag­mennsku og ættu þeir að forð­ast að taka upp orð­ræðu deilu­að­ila gagn­rýn­is­laust. Aðeins þannig skap­ast and­rými fyrir upp­lýsta umræðu sem getur lagt sitt af mörkum til lausnar slíkra deilna.



[em­bed]htt­p://issu­u.com/kjarn­inn/docs/2014_07_17/52[/em­bed]

Í upphafi árs 2020

Við á Kjarnanum göngum bjartsýn og einbeitt inn í nýtt ár og þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Lýsa yfir óvissustigi á Íslandi vegna kórónaveirunnar
Ríkislögreglustjóri hefur lýst yfir óvissustigi almannavarna í samráði við sóttvarnalækni og embætti landlæknis vegna kórónaveiru.
Kjarninn 27. janúar 2020
Guðmundur hættur sem bæjarstjóri Ísafjarðarbæjar
Bæjarstjóri Ísafjarðarbæjar hefur látið af störfum. Ástæðan er ólík sýn hans og meirihluta bæjarstjórnar á verkefni á vettvangi sveitarstjórnarstigsins.
Kjarninn 27. janúar 2020
Þórður Snær Júlíusson
Lélegir kapítalistar hampa braski sem snilld
Kjarninn 27. janúar 2020
„Stöðvum tanngreiningar“ – Vilja fella þjónustusamning úr gildi
Nú stendur yfir undirskriftasöfnun þar sem skorað er á háskólaráð að standa vörð um mannréttindi flóttafólks og umsækjenda um alþjóðlega vernd með því að fella þjónustusamning HÍ við Útlendingastofnun úr gildi.
Kjarninn 27. janúar 2020
Kom eins og stormsveipur
Kobe Bryant var fyrirmynd ungra íþróttaiðkenda. Hann lagði sig fram um að tengjast fyrirmyndum í ólíkum íþróttagreinum, til að hafa jákvæð áhrif um allan heim. Körfuboltaheimurinn er í sjokki eftir andlát hans.
Kjarninn 27. janúar 2020
Hildur Guðnadóttir vann Grammy-verðlaun fyrir Chernobyl
Hildur Guðnadóttir bætti enn einum stórverðlaununum í sarpinn í kvöld þegar hún hlaut Grammy-verðlaun.
Kjarninn 26. janúar 2020
Landris hefur orðið vestan við fjallið Þorbjörn.
„Óvenju hratt“ landris vegna mögulegrar kvikusöfnunar við fjallið Þorbjörn
Land á Reykjanesi hefur risið um allt að tvo sentímetra á nokkrum dögum, jarðskjálftar hafa orðið og hefur óvissustigi nú verið lýst yfir. Síðast gaus á svæðinu á þrettándu öld. Íbúafundir verða haldnir á morgun.
Kjarninn 26. janúar 2020
Norrænir bankar í vandræðum með reksturinn
Neikvæðir vextir á Norðurlöndunum eru nú farnir að skapa vandamála fyrir banka á svæðinu. Stjórnandi hjá fjármálaeftirliti Danmerkur segir að framundan séu erfið rekstrarskilyrði fyrir banka.
Kjarninn 26. janúar 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar
None