#Viðskipti #Stjórnmál

Hinar stórkostlegu afleiðingar einkavæðingar Búnaðarbankans

Allt stefnir í að aðkoma þýska bankans Hauck & Aufhäuser að kaupunum á Búnaðarbankanum verði rannsökuð af sérstakri rannsóknarnefnd. Í þrettán ár hefur aðild bankans verið tortryggð og hann sagður leppur í fléttu. Nú mun sannleikurinn koma í ljós.

Tryggvi Gunnarsson, umboðsmaður Alþingis, vakti upp draug í síðustu viku sem margir þátttakendur í stjórnmálum og atvinnulífi vonuðust líkast til að myndi ekki láta aftur á sér kræla. Draug einkavæðingar ríkisbankanna.

Tryggvi sendi þá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd bréf þar sem hann lagði til að skipuð yrði rannsóknarnefnd til að komast til botns í aðkomu þýska einkabankans Hauck & Aufhäuser að kaupum S-hópsins á Búnaðarbankanum í byrjun árs 2003. Þetta eigi að gera vegna þess að Tryggvi hafi nýjar upplýsingar sem byggja á ábendingum um hver raunveruleg þátttaka þýska bankans var. Samkvæmt heimildum Kjarnans snúa þær upplýsingar meðal annars að því að Kaupþing, sem var sameinaður Búnaðarbankanum skömmu eftir að söluna á bankanum, hafi fjármagnað Hauck & Aufhäuser.

Svo virðist sem að af rannsókninni verði. Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins og fjármála- og efnahagsráðherra, sagði í fréttum RÚV í gær að hann vilji rannsaka aðkomu þýska  bankans og telur að um það sé einhugur á þingi. Í sömu frétt sagði Willum Þór Þórsson, þingmaður Framsóknarflokksins, að einhugur væri innan þingflokks hans um að rannsókn hefjist sem fyrst. Sigurður Ingi Jóhannsson forsætisráðherra tók í sama streng í morgun, og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd samþykkti svo í morgun að leggja til við Alþingi að rannsóknin fari fram.

Skýringin tortryggð

Sú skýr­ing sem gefin var um aðkomu Hauck & Auf­häuser að kaupunum hefur lengi verið dregin í efa og því oft verið haldið fram í opin­berri um­ræðu að bank­inn hafi verið leppur fyrir ráð­andi aðila í S-hópn­um.

Þá hefur sú skoðun verið mjög ríkjandi lengi að einkavæðing ríkisbankanna tveggja, Landsbanka Íslands og Búnaðarbankans, hafi farið fram eftir meintri helmingarskiptareglu þáverandi stjórnarflokka, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Samkvæmt þeirri kenningu fengu Björgólfsfeðgar, sem þóttu Sjálfstæðisflokknum þóknanlegir, að kaupa Landsbankann og Kjartan Gunnarsson, framkvæmdastjóri Sjálfstæðisflokksins sat áfram í bankaráði hans eftir einkavæðingu. S-hópurinn fékk að kaupa Búnaðarbankann, en hann var leiddur af Ólafi Ólafssyni kenndum við Samskip, sem afplánar nú fjögurra og hálfs árs fangelsisdóm vegna Al Thani-málsins svokallaða, og Finni Ingólfssyni, þá forstjóra VÍS en áður varaformanni og ráðherra Framsóknarflokksins. Finnur var þá tiltölulega nýhættur sem seðlabankastjóri. 

Auglýsing

Finnur neitaði því við Fréttablaðið í morgun að kannast við að Hauck & Auf­häuser hefði verið leppur og bar meðal annars fyrir sig skoðun ríkisendurskoðunar á ásökunum þar um frá árinu 2006. Vikið verður nánar að þeirri skoðun síðar. Ólafur hefur ekkert viljað láta hafa eftir sér um málið en hefur neitað að tjá sig um hvort þýski bankinn hafi verið leppur.

Yfirstjórn þess einkavæðingarferlis sem átti sér stað á árunum í kringum síðustu aldamót var í höndum ríkisstjórnar Íslands og fjögurra manna ráðherranefndar á hennar vegum. Nefndin bar því ábyrgð á sölunni.

Í þeirri ráðherranefnd áttu sæti Davíð Oddsson, þáverandi forsætisráðherra, Halldór Ásgrímsson, þáverandi utanríkisráðherra, Geir H. Haarde, þáverandi fjármálaráðherra auk bankamálaráðherra, sem kom úr röðum Framsóknarflokksins. Fram til desember 1999 var sá áðurnefndur Finnur Ingólfsson en eftir það Valgerður Sverrisdóttir.

Bæði Davíð, sem nú er í forsetaframboði, og Valgerður hafa tjáð sig um meinta leppun Hauck & Auf­häuser í vikunni. Valgerður sagði að upplýsingarnar sem fram væru að koma styrktu þann grun um að villt hafi verið um fyrir íslenskum stjórnvöldum á sínum tíma og mögulega hafi þýski bankinn verið leppur fyrir innlenda fjárfesta. Davíð sagði síðan við útvarpsþáttinn Spegilinn í gær að hann vilji að málið verði rannsakað. Líklegt sé að þarna hafi verið pottur brotinn og Davíð vill ganga lengra en að skipa rannsóknarnefnd. Hann vill lögreglurannsókn.

Ríkisendurskoðun gaf út heilbrigðisvottorð

Raunar hefur áður farið fram skoðun á einkavæðingu bankanna. Ríkisendurskoðun vann skýrslu árið 2003 þar sem niðurstaðan var sú að íslensk stjórnvöld hafi í meginatriðum náð helstu markmiðum sínum með einkavæðingu ríkisfyrirtækja á árunum 1998-2003.“ Engar athugasemdir voru gerðar við það hvernig staðið var að sölu á hlut ríkisins í Búnaðarbankanum til S-hópsins í skýrslunni.

Tryggvi Gunnarsson, umboðsmaður Alþingis, vill að rannsókn fari fram á aðkomu þýsks banka að kaupunum á Búnaðarbankanum árið 2003. Allt stefnir í að sú rannsókn muni fara fram.
Mynd: Birgir Þór Harðarson

Í mars 2006 vann Ríkisendurskoðun síðan átta blaðsíðna samantekt í kjölfar fundar Vilhjálms Bjarnasonar, núverandi þingmanns Sjálfstæðisflokksins, þar sem hann lagði fram nýjar upplýsingar um söluna á Búnaðarbankanum til S-hópsins. Vilhjálmur hefur lengi verið þeirrar skoðunar, og taldi sig hafa gögn til að sýna fram á, að aðkoma Hauck & Auf­häuser hafi aldrei verið raunverulegur eigandi að hlut í Búnaðarbankanum.

Niðurstaða Ríkisendurskoðunar var sú að ekkert sem lagt hafi verið fram í málinu hafi stutt víðtækar ályktanir Vilhjálms. „Þvert á móti þykja liggja óyggjandi upplýsingar og gögn um hið gagnstæða,“ segir í skýrslu hennar.

Því hefur Ríkisendurskoðun tvívegis sent frá sér skýrslu eða samantekt þar sem stofnunin vottar að ekkert athugavert hafi verið við söluna á 45,8 prósent hlut ríkisins í Búnaðarbankanum til S-hópsins og að aðkoma Hauck & Auf­häuser hafi alls ekki verið tortyggileg. 

Rannsóknarnefnd Alþingis fjallaði einnig um einkavæðinguna í skýrslu sinni. Í skýrslu hennar sagði: „Það er ljóst að það væri umfangsmikið verk ef fjalla ætti í heild um framkvæmd einkavæðingar eignarhluta ríkisins í bönkum og fjármálafyrirtækjum á árunum 1997 til og með 2003. Rannsóknarnefndinni er ætlaður takmarkaður tími til að sinna þeim verkefnum sem henni eru fengin[...]Eftir athugun á fyrirliggjandi upplýsingum og með tilliti til þess tíma sem nefndin hafði til að vinna að rannsókn sinni ákvað hún að beina athugun sinni sérstaklega að ákveðnum atriðum sem snerta undirbúning og töku ákvarðana um sölu á eignarhlutum í Landsbanka Íslands hf. og Búnaðarbanka Íslands hf., einkum á síðari hluta árs 2002.[...] Nefndin ítrekar að hér er ekki um að ræða heildarúttekt á einkavæðingu bankanna eða tengdum málefnum. Nefndin telur að þau atriði sem valin voru til nánari skoðunar séu þess eðlis að ástæða sé til að staðnæmast við þau með tilliti til þess hvernig fór um rekstur hinna einkavæddu banka aðeins nokkrum árum eftir að eignarhaldi ríkisins lauk.

Þar sem rannsóknarnefndin taldi sig ekki hafa svigrúm til að gera tæmandi rannsókn á einkavæðingu bankanna var lögð fram þingsályktunartillaga um slíka rannsókn í september 2012. Hún var síðan samþykkt í nóvember sama ár. Af þeirri rannsókn varð aldrei.

En af hverju er þessi mikli áhugi á stjórnvaldsaðgerð sem átti sér stað fyrir meira en þrettán árum síðan? Hvaða máli skiptir það hvort sala á banka, sem féll fyrir tæpum átta árum, hafi verið vafasöm eða ekki? Svarið við þessum spurningum liggur í sögu einkavæðingar Búnaðarbankans og þeim völdum og áhrifum sem hún færði völdum hópi manna.

Sagan öll

Formlega hófst sala á hlut ríkisins í Búnaðarbankanum á sama tíma og Landsbankanum, með auglýsingu sem birt var 10. júní 2002. Í fundargerðum framkvæmdanefndar um einkavæðingu, sem Kjarninn hefur undir höndum, kemur hins vegar skýrt fram að ekki hafi staðið til að selja jafn stóran hluta í bankanum og á endanum var seldur, heldur ætti að miða að því að selja 20 prósent hlut í september 2002. Í kjölfarið gæti leit hafist að kjölfestufjárfesti í Búnaðarbankanum.

Þá kom einnig fram að þeir aðilar sem mynduðu S-hópinn höfðu verið í miklum lánaviðskiptum við Búnaðarbankann. Samtals námu lán til þeirra 4,3 milljörðum króna, eða 2,9 prósentum af heildarútlánum bankans um mitt ár 2002."

Þessi stefna breyttist skyndilega og strax snemma í júlí 2002 greindi Jón Sveinsson, sem sat sem fulltrúi Halldórs Ásgrímssonar utanríkisráðherra og formanns Framsóknarflokksins í einkavæðingarnefndinni,  nefndinni frá því. Í fundargerð frá 8. júlí 2002 er bókað að „vilji viðskiptaráðherra [Valgerður Sverrisdóttir] stæði til þess að auglýsa báða bankana í einu. Hvað eignarhluta varðaði væri verið að tala um 25-33% í fyrsta áfanga með kauprétti síðar“. Auglýst var eftir áhugasömum kaupendum að þeim hlut.

Næstu mánuði var einkavæðingarnefnd upptekin við að selja Landsbanka Íslands. Hún tók hins vegar aftur upp þráðinn hvað varðar Búnaðarbankann í september þetta sama ár. Þá var búið að samþykkja að fara í einkaviðræður við Samson-hópinn um kaup á Landsbankanum nokkrum dögum áður.

Snéri sér að S-hópnum

Fjórum dögum eftir að einkavæðingarnefnd ákvað að selja Samson-hópnum hlut ríkisins í Landsbankanum, þann 13. september 2002, snéri nefndin sér að því að hefja undirbúning á sölu á Búnaðarbankanum.

Þar sem stórir hlutir í bæði Landsbankanum og Búnaðarbankanum höfðu verið auglýstir til sölu á sama tíma, og tveir hópar, Kaldbakur og S-hópurinn svokallaði, höfðu boðið í þá báða, taldi einkavæðingarnefnd ljóst að báðir þessir hópar væru gjaldgengir til að halda áfram viðræðum um að eignast Búnaðarbankann. Hinir tveir bjóðendurnir sem lýst höfðu áhuga, Íslandsbanki og Þórður Magnússon ásamt meðfjárfestum, var tilkynnt að þeir myndu ekki halda áfram í ferlinu.

Reynt var að fá S-hópinn og Kaldbak til að sameinast. Þær tilraunar áttu sér að hálfu ráðamanna í Framsóknarflokknum, en gengu á endanum frekar illa.

Vert er að rifja upp á að íslenska ríkið hafði lengi lagt mikla áherslu á að eitt af helstu markmiðum einkavæðingar bankanna væri að fá erlenda fjármálastofnun til að koma inn sem eigandi að íslenskum banka. Þar sem hlutur ríkisins í Landsbankanum hafði verið seldur til Samson, sem augljóslega var ekki erlendur banki, þá þótti ljóst að æskilegt væri að bjóðendur í Búnaðarbankann væru með slíkan meðfjárfesti í farteskinu.

Rík tengsl við Framsóknarflokkinn

Mat á hvort tilboðið væri betra hafði breyst frá því sem var þegar ákveðið var hverjum ætti að selja Landsbankann. Nú var vægi verðs aukið og matsþáttum fækkað. Og S-hópurinn átti hæsta boðið.

Hópurinn var leiddur af mönnum með rík tengsl við Framsóknarflokkinn, þeim Ólafi Ólafssyni, sem nú afplánar fangelsisdóm vegna Al Thani-málsins, og Finni Ingólfssyni, fyrrum varaformanni og ráðherra Framsóknarflokksins. Aðrir lykilmenn í hópnum voru Kristján Loftsson, oftast kenndur við Hval, Margeir Daníelsson, Jón Helgi Guðmundsson, oftast kenndur við Byko, og lögmaðurinn Kristinn Hallgrímsson.

Í mati HSBC, ráðgjafa íslenska ríkisins, á S-hópnum kom meðal annars fram að breski bankinn hefði áhyggjur af miklum krosseignatengslum milli þeirra sem komu að fjárfestingarhópnum því það gerði bankanum erfitt fyrir að meta raunverulega stöðu hans. Þá var ráðandi þáttur í mati á fjármögnun kaupanna í Búnaðarbankanum aðkoma Societe General að verkefninu. Frá þeirri „aðkomu“ verður betur greint síðar, en ljóst að hún skipti miklu máli við rökstuðning á því að S-hópurinn ætti að fá að kaupa.

HSBC hafði áhyggjur af fleiri hlutum. Í mati hans stendur einnig að „stjórnendur [Búnaðarbankans] hafa lýst yfir áhyggjum af mögulegum hagsmunaárekstrum: hafa áhyggjur af því að B [Búnaðarbankinn] verði talinn vera mjög nátengdur S-hópnum og pólitískum samböndum hans sem muni gera varðveislu viðskiptavina og öflun nýrra viðskiptavina mun erfiðari.“ Þá kom einnig fram að þeir aðilar sem mynduðu S-hópinn höfðu verið í miklum lánaviðskiptum við Búnaðarbankann. Samtals námu lán til þeirra 4,3 milljörðum króna, eða 2,9 prósentum af heildarútlánum bankans um mitt ár 2002. Við mat á þekkingu og reynslu S-hópsins var sérstaklega tekið tillit til aðkomu Societe General eða annarrar erlendrar fjármálastofnunar og þess tengslanets sem myndi fylgja slíkri aðkomu.

Frönskum risabanka veifað fyrir framan einkavæðingarnefnd

En hvernig tengdist risavaxinn franskur banki með víðferma alþjóðlega starfsemi félitlum kaupendahópi með rík pólitísk tengsl við annan stjórnarflokkinn sem langaði að eignast banka á litla Íslandi? Jú, S-hópurinn lét í það skína í upplýsingagjöf sinni til einkavæðingarnefndar að Societe General ætlaði að kaupa hlut ríkisins með hópnum. Þeim skilaboðum var fyrst komið á framfæri við ráðgjafa nefndarinnar seint í október eða snemma í nóvember 2002. Aðkoma Societe General virðist á endanum hafa ráðið úrslitum um það að einkavæðingarnefnd ákvað að mæla með því við ráðherranefnd um einkavæðingu, á fundi sínum 4. nóvember 2002, að S-hópurinn fengi að kaupa hlut ríkisins í Búnaðarbankanum. Samsetning hópsins var á þeim tíma reyndar allt önnur en sú sem á endanum keypti hlut ríkisins í bankanum. Skrifað var undir samkomulag um kaup hópsins á hlut í Búnaðarbankanum 15. nóvember 2002.

Í fundargerð einkavæðingarnefndar sem dagsett er 12. desember 2002 segir að gert yrði ráð fyrir því að „aðild Soc.Gen yrði staðfest morguninn eftir.“ Það gerðist hins vegar ekki og þess í stað tilkynntu forsvarsmenn S-hópsins einkavæðingarnefnd að erlendi aðilinn sem átti aðild að hópnum yrði ekki kynntur fyrr en skrifað yrði undir kaupsamninginn. Á fundi sínum þennan dag, 13. desember, ræddi einkavæðingarnefnd um hvernig ætti að bregðast við þessari beiðni. Í fundargerð er bókað að „nefndin taldi nauðsynlegt að vita hverjir væru væntanlegir fjárfestar m.t.t. markmiða ríkisins með sölunni.“ Greinilegt var á viðbrögðunum að þessi afstaða kom nefndarmönnum í opna skjöldu og samkvæmt fundargerðinni var meðal annars rætt um hvort hætta ætti við ferlið. Það var hins vegar ekki gert. 

Næsti fundur einkavæðingarnefndar var ekki haldinn fyrr en 6. janúar 2003, 24 dögum síðar og tíu dögum áður en gengið var frá kaupum S-hópsins á ráðandi hlut í Búnaðarbankanum.

Frétt Morgunblaðsins dag­inn eftir að S-hóp­ur­inn gekk frá kaup­unum á Bún­að­ar­bank­an­um árið 2003. Þar sjást Ólafur Ólafsson og Finnur Ingólfsson, sem skrifuðu undir kaupin fyrir hönd S-hópsins, keyra á brott.

S-hópurinn átti ekki sérstaklega mikla peninga (kaupverðið var að stórum hluta fengið að láni hjá Landsbankanum) og hafði enga reynslu af því að reka banka. Það var því mjög mikilvægt fyrir hann að láta líta svo út að sterkur erlendur aðili væri með í hópnum til að gera einkavæðingarnefnd auðveldara fyrir að selja honum bankann.

Þann 9. janúar, viku áður en skrifað var undir samning um kaup S-hópsins á 45,8 prósent hlut hans í Búnaðarbankanum á 11,4 milljarða króna (sem að mestu voru fengnir að láni hjá Landsbankanum), var þeim sem sátu í einkavæðingarnefnd í fyrsta sinn gerð grein fyrir því hver erlendi fjárfestirinn var sem ætlaði að fjárfesta með hópnum. Það reyndist alls ekki vera franski stórbankinn Societe General, heldur þýskur einkabanki að nafni Hauck &Aufhauser.

Rúmum tveimur árum eftir að Hauck & Aufhauser keypti hlut í Eglu, og þar af leiðandi í Búnaðarbanka, var bankinn búinn að selja hann allan til annarra aðila innan S-hópsins.

Litla Kaupþing sem vildi verða risastórt

Þegar einkavæðing bankanna stóð yfir var lítill fjárfestingarbanki farinn að gera sig mjög gildandi á Íslandi. Hann hét Kaupþing og honum var stýrt af Sigurði Einarssyni og Hreiðari Má Sigurðssyni. Í bók Ármanns Þorvaldssonar, Ævintýraeyunni, sem kom út árið 2009 er aðkomu Kaupþings að einkavæðingarferlinu lýst. Ármann var einn af helstu stjórnendum Kaupþings á þessum tíma og varð síðar forstjóri Kaupthing Singer&Friedlander í Bretlandi.

Ármann segir frá því að Kaupþing hafi ekki verið í náðinni hjá ráðandi stjórnmálaöflum á þessum tíma, sérstaklega Davíð Oddssyni, þáverandi forsætisráðherra. Þótt að áhugi hafi verið fyrir því innan bankans að reyna að eignast hlut ríkisins í annað hvort Landsbankanum eða Búnaðarbankanum þá var það ekki talið vera raunverulegur möguleiki vegna þeirrar pólitísku andstöðu.

Ármann sagði að þótt Kaupþing hafi ekki tekið þátt í einkavæðingarferlinu hafi athyglin beinst að bankanum þegar salan á bönkunum tveimur var frágengin. „Bæði nýir eigendur Landsbankans og Búnaðarbankans vildu taka þátt í sameiningu í bankageiranum[...]Báðir höfðu augastað á Kaupþingi[...]Nýir eigendur bankanna höfðu jafnframt mikla trú á stjórnendum Kaupþings og vissu sem var að við höfðum mestu alþjóðlegu reynsluna. Báðir hópar sáu framtíðarvaxtamöguleika bankanna utan landssteinanna og því höfðu þeir mikinn áhuga á að ræða sameiningu við Kaupþing. Sigurður Einarsson og Hreiðar Már Sigurðsson urðu allt í einu „sætustu stelpurnar á ballinu“ og horft var til þeirra lostafullum augum.“

Í bók Ármanns er raunar greint frá því að þreifingar hefðu átt sér stað við S-hópinn á meðan að hann var enn að semja við stjórnvöld um kaup á eignarhlutnum í Búnaðarbankanum. Björn Jón Bragason rakti svipaða sögu í grein sem hann skrifaði í tímaritið Sögu í lok árs 2011. Þar sagði hann að sameining Kaupþings og Búnaðarbankans hafi verið „hönnuð“ á leynifundum mörgum mánuðum áður en einkavæðingin gekk í gegn. Þá fundi sátu, að sögn Björns, Finnur Ingólfsson, Sigurður Einarsson og Ólafur Ólafsson. Samkvæmt upplýsingum Kjarnans er talið líklegt að Kaupþing hafi fjármagnað Hauck & Auf­häuser með einhverjum hætti í aðdraganda kaupanna og því hafi þýski bankinn verið að leppa fyrir Kaupþing.

Sameiningin var frágengin í apríl 2003, tæpum þremur mánuðum eftir að ríkið seldi hlut sinn í Búnaðarbankanum til S-hópsins. Sigurjón Þ. Árnason, fyrrverandi bankastjóri Landsbankans, sagði við rannsóknarnefnd Alþingis að við sameininguna hefðu Kaupþingsmenn fengið það sem þeir þurftu; „lánshæfismat og viðskiptabankagrunn á Íslandi." Afleiðingin er öllum kunn: sameinaður banki orsakaði fimmta stærsta gjaldþrot heims. Helstu stjórnendur hans hafa auk þess verið margdæmdir fyrir lögbrot sem framin voru í starfi bankans. 

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Efnisflokkar:
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar