#stjórnmál #efnahagsmál

Vill Ísland ekki ungt fólk?

Ungt fólk á Íslandi á minna af eignum nú en fyrir áratug. Það hefur dregist aftur úr í ráðstöfunartekjum, finnur ekki störf við hæfi á Íslandi, bætur til þess hafa lækkað og velferðarkerfið er lakara en í nágrannalöndunum. Er skrýtið að ungt fólk flytja frá Íslandi?

Mynd: Birgir Þór Harðarson

Hagstofa Íslands birti í gær tölur úr lífskjararannsókn sinni um dreifingu ráðstöfunartekna á milli áranna 2014 og 2015. Helstu tíðindi hennar eru þau að ungt fólk, á aldrinum 25-34 ára, hefur dregist aftur úr öðrum hópum á undanförnum áratug og hlutfall tekna þeirra af miðgildi ráðstöfunartekna er nú 95,3 prósent. Það þýðir á einföldu máli að ungt fólk hefur lægri laun en það hafði áður.

Þetta var enn ein fréttin um hagtölur eða rannsóknir sem bendir til verri stöðu ungs fólks á Íslandi. Á undanförnum árum hafa verið lagðar fram tölur um færri atvinnutækifæri, minni eignarmyndun, lægri laun, skerta þjónustu og síðast en ekki síst stórtækan húsnæðisvanda þessa hóps sem hefur leitt til þess að hann virðist vera að leita tækifæranna annars staðar frekar en hérlendis.

Íslendingar fara, útlendingar koma

Þessar aðstæður hafa nú ratað inn í framtíðarspár. í vikunni birti Hagstofa Íslands mannfjöldaspá sína til ársins 2065. Samkvæmt henni mun íbúum á Íslandi fjölga um þriðjung næstu hálfu öldina og verða 442 þúsund árið 2065. Í spánni er hins vegar gert ráð fyrir því að fjölgunin verði aðallega vegna erlendra innflytjenda. Samkvæmt henni munu fleiri Íslendingar áfram flytja frá landinu en þeir sem snúa aftur til baka til þess. Spáin greinir ekki hvaða aldurshópar það eru sem munu flytja burt og Hagstofan heldur ekki utan um tölur um hvernig spekileki, hvaða starfsreynsla eða menntun er hjá þeim einstaklingum sem flytja, hverfur úr hagkerfinu. Um það hefur þó töluvert verið fjallað í fjölmiðlum og umræðu á undanförnum misserum. Í nóvember í fyrra greindi Morgunblaðið frá því að 3.210 Íslendingar hefðu flutt frá Íslandi á fyrstu níu mánuðum ársins 2015, eða 1.130 fleiri en fluttu til þess.

Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, fyrrverandi forsætisráðherra, hafnaði því að óeðlilega margir ungir Íslendingar væru að flytja til annarra landa.
Mynd: Birgir Þór Harðarson

Í grein blaðsins var rætt við Ásgeir Jónsson, dós­ent í hag­fræði við Háskóla Íslands. Hann sagði að það virtist eitt­hvað djúp­stæð­ara á ferð­inni en vanalega og að vís­bend­ingar væru um að margt háskóla­fólk flytti úr landi. Bat­inn á vinnu­mark­aði, sem átt hefði sér stað á und­an­förnum árum, hefði ekki skilað sér til mennt­aðs fólks nema að tak­mörk­uðu leyti. Karl Sig­urðs­son, sér­fræð­ingur hjá Vinnu­mála­stofn­un, sagði svip­aða sögu við Morg­un­blað­ið. Vís­bend­ingar væru um að margir finni ekki atvinnu sem henti námi þeirra og bak­grunni.

Flytja þrátt fyrir efnahagslegan uppgang

Þáverandi forsætisráðherra, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, og aðstoðarmenn hans héldu því fram í opinberri umræðu að það væri rangt að fjöldi brottfluttra væri óeðlilega mikill. Fólk væri ekki að flýja Sigmund Davíð.

Forsætisráðherrann fyrrverandi gerði málið m.a. að umtalsefni í áramótagrein sinni í Morgunblaðinu og sagði hlutfall brottfluttra undir 40 ára á árinu 2015 lágt í samanburði við liðin ár og áratugi. Það væri afmarkaður en hávær hópur fólks, sem ætti erfitt að sætta sig við góðar fréttir, sem héldi hinu gagnstæða fram. Jákvæð þróun veki hjá hópnum gremju, hún sé litin horn­auga og tor­tryggð á allan mögu­legan hátt. Þetta sé sá hópur fólks sem getur ekki sætt sig við að jákvæðir hlutir ger­ist ef þeir ger­ast ekki í krafti hinnar einu „réttu“ hug­mynda­fræði.

Í byrjun janúar 2016 birti Alþýðusamband Íslands (ASÍ) greiningu á brott- og aðflutningi til Íslands síðustu 50 árin. Þar kom fram að þrátt fyrir bætt efna­hags­leg skil­yrði hefur brott­flutn­ing­u ­ís­lenskra rík­is­borg­ara frá Íslandi auk­ist á und­an­förnum tveimur árum. Fleiri Íslend­ing­ar flytja frá land­inu en flytja til þess. Frá árinu 1961 hafa verið átta tíma­bil þar sem brott­flutn­ingur á hverju ári hefur verið yfir með­al­tali áranna 1961 til­ 2015. Sjö þeirra tíma­bila hafa verið í tengslum við öfgar í efna­hags­líf­i ­þjóð­ar­innar á borð við brott­hvarf síld­ar­inn­ar, mikla verð­bólgu eða hátt atvinnu­leysi. Eina tíma­bilið af þessum átta sem sker sig úr er 2014 til 2015 þar sem eng­ar hefð­bundnar efna­hags­legar for­sendur eru fyrir auknum brott­flutn­ingi. Fólk flutti frá Íslandi þrátt fyrir efna­hags­legan upp­gang.

Ekki verið að skapa réttu störfin

En hvað veldur? Þrjár megin ástæður virðast vera fyrir því að ungt fólk finnur sig knúið til að leita tækifæranna annars staðar. Fyrst ber að nefna atvinnumál.

Í janúar 2016 birti VR skýrslu þar sem rýnt var í nettó aðflutning hingað til lands og sjónum beint að því sem kallað er falið atvinnuleysi. Í skýrslunni kom fram að fjöldi þeirra sem eru með háskólamenntun en eru án atvinnu hafi aukist um 275 prósent á tíu árum.

Þessi þróun endurspeglast í tölum Vinnumálastofnunar um menntun atvinnulausra. Á fyrstu ellefu mán­uðum árs­ins 2005 var fjöldi atvinnu­lausra með háskóla­menntun 10,6 pró­sent af heild­ar­fjölda atvinnu­lausra. Á sama tíma 2015 var hlut­fallið 25,2 pró­sent. „Ef lítið fram­boð verður af verð­mætum störfum á Íslandi á næstu árum er það mikið áhyggju­efni og gæti stuðlað að frek­ari brott­flutn­ingi þrátt fyrir gott ástand í efna­hags­líf­in­u,” sagði í skýrslu VR.

Á sama tíma og lítið framboð er á verðmætum störfum hafa aldrei fleiri lagt stund á háskólanám. Ár hvert er slegið nýtt met í fjölda útskrifaðra, sem eru vel á fjórða þúsund ár hvert.

Í lok maí birti Stjórnstöð ferðamála nýja könnun þar sem fram kom að rúm­lega tíu pró­sent starfs­manna á íslenskum vinnu­mark­aði starfa í ferða­þjón­ustu. Um 22 ­þús­und manns að vinna að jafn­aði í ferða­þjón­ustu á þessu ári. Um 40 pró­sent þeirra koma erlendis frá vegna þess að ekki er til vinnu­afl á Íslandi til að vinna störf­in. Alls verða erlend­ir ­starfs­menn grein­ar­innar um sex þús­und á þessu ári. Ef afleidd störf þeirra sem ­starfa í geirum sem hafa meg­in­þorra tekna sinna af ferða­mönnum eru talin með­ hækkar þessi tala um nokkur þús­und. Þá er ótalið t.d. allur sá fjöld­i út­lend­inga sem fluttir eru til lands­ins til að vinna við allar þær miklu fram­kvæmd­ir ­sem eru í gangi, og snú­ast að mestu um að þjón­usta ferða­þjón­ust­una með­ hót­el­bygg­ing­um.

Að lang­mestu leyti er um að ræða lág­launa­störf að ræða sem krefj­ast ekki mennt­un­ar. Verka­manna­störf, ræst­ing­ar, sölu- og afgreiðslu­störf, ­fólks­flutn­ingar eða allskyns störf í eld­húsi.  Nán­ast öll ný störf sem verða til á Ísland­i eru af þessum toga.

Þetta eru ekki störfin sem Íslendingar eru að sækjast eftir.

Lægri bætur og minni velferð

Í öðru lagi setur ungt fólk velferðarmál fyrir sig. Það er auðvitað, sökum aldurs síns, langlíklegasti aldurshópur landsins hverju sinni til að vera að koma sér upp fjölskyldu og þarf því að sækja mun meiri þjónustu í heilbrigðis- og menntakerfið en aðrir aldurshópar sem enn eru á vinnumarkaði.

Í liðinni viku var birt ný velferðarvísitala The Social Progress Imperative (SPI). Hún horfir til annarra þátta en landsframleiðslu til að mæla velferð í þjóðfélögum. Þ.e. lífsgæði sem mælast ekki í tekjuöflun. Samkvæmt henni féll Ísland um sex sæti á milli ára og situr nú í tíunda sæti listans. Ísland er nú neðst allra Norðurlandanna á listanum. Vísi­talan sem um ræðir raðar ríkjum á lista eftir frammi­stöðu þeirra í 53 mis­mun­andi þátt­um. Á meðal þeirra þátta sem litið er til eru gæði mennt­un­ar, heil­brigð­is­þjón­usta, umburð­ar­lyndi og tæki­færi í sam­fé­lög­um.

Sama dag var birt frétt á heimasíðu fjármála- og efnahagsráðuneytisins um álagningu opinberra gjalda á einstaklinga árið 2016. Þar kom fram að almennar vaxtabætur sem skuld­settir íbúða­eig­endur fá greiddar vegna vaxta­gjalda íbúða­lána sinna, hafi lækkað um 25,7 pró­sent á milli ára og þeim fjöl­skyldum sem fá þær bætur greiddur fækkar um 21,3 pró­sent. Ástæða þessa var sögð betri eign­ar­staða heim­ila lands­ins. Líkt og vikið verður að síðar þá skilar sú bætta eignarstaða sér nær ekkert til fólks undir fertugu.

Þá lækkuðu heild­ar­greiðslur barna­bóta úr tíu millj­örðum króna í 9,3 millj­arða króna. Ástæða þessa eru sagðar að laun hafi hækkað meira en tekju­við­mið­un­ar­fjár­hæðir og því skerð­ast greiðslur barna­bóta til fleiri ein­stak­ling­ar.

Eftir hrun voru hámarksgreiðslur úr Fæðingarorlofssjóði skertar verulega. Ef þær hefðu ekki verið skertar, og hefðu fylgt verðlagsþróun, þá væru þær tæplega 820 þúsund krónur í dag. Þess í stað nema greiðslurnar nú 370 þúsund krónum á mánuði að hámarki.


Í liðinni viku var birt ný velferðarvísitala The Social Progress Imperative (SPI). Hún horfir til annarra þátta en landsframleiðslu til að mæla velferð í þjóðfélögum. Þ.e. lífsgæði sem mælast ekki í tekjuöflun. Samkvæmt henni féll Ísland um sex sæti á milli ára og situr nú í tíunda sæti listans.
Mynd: Birgir Þór Harðarson

Þessi þróun hefur haft veruleg áhrif á töku fæðingarorlofs, sérstaklega hjá feðrum. Þegar þakið var hæst árið 2008 voru umsóknir feðra um fæð­ing­ar­or­lof 90% af umsóknum mæðra. Árið 2014 var þetta hlut­fall komið niður í 80%. Færri feður taka fæð­ing­ar­or­lof og þeir sem taka fæð­ing­ar­or­lof gera það í mun færri daga en þegar mest var. Árið 2008 var með­al­daga­fjöld­inn í fæð­ing­ar­or­lofi feðra 103 dag­ar, en sam­kvæmt bráða­birgða­tölum fyrir 2015 var með­al­daga­fjöld­inn kom­inn niður í 74 daga.

Húsnæðisvandi og engin eiginfjármyndun

Þriðja atriðið sem ungt fólk setur fyrir sig tengist húsnæði, eða skorti á því. Staðan hérlendis er sú að aukning ferðamanna hefur gert það að verkum að á fjórða þúsund íbúða hið minnsta eru ekki lengur aðgengilegar Íslendingum vegna þess að þær eru í útleigu til ferðamanna. Samhliða hefur allt of lítið verið byggt og því er staðan á markaðnum sú að eftirspurn er miklu meiri en framboð. Samhliða hefur húsnæðisverð hækkað hratt og leiguverð sömuleiðis. Spár gera ráð fyrir því að í lok árs 2018 hafi íbúðaverð á höfuðborgarsvæðinu, þar sem 65 prósent landsmanna búa, tvöfaldast frá árinu 2011. Það þýðir t.d. að íbúð sem kostaði 25 milljónir króna þá mun kosta 50 milljónir króna eftir tvö og hálft ár.

Þessi þróun hefur skilið ungt fólk eftir í miklum vanda. Umfang þeirrar útborgunar sem það þarf að verða sér út um til að komast inn á eignarmarkað hækkað stanslaust samhliða hækkunum á húsnæðismarkaði og geta þeirra til að leggja þá útborgun fyrir verður sífellt minni vegna þess að leiguverð hefur líka hækkað mikið. Vegna þess býr fjórði hver Íslendingur á þrítugsaldri enn í foreldrahúsum.

Á sama tíma og yngsti hópurinn, sem er að dragast hratt aftur úr í ráðstöfunartekjum, glímir við ofangreinda erfiðleika, er eignarmyndun annarra aldurshópa að verða meiri og meiri. Frá árinu 2011 og út árið 2014 jókst eigið fé þess 1 pró­sents Íslend­inga sem átti þegar mest um 64 millj­arða króna. Það átti 507 millj­arða króna um síð­ustu ára­mót. Þessi hópur á 21 pró­sent af öllum eignum lands­manna. Þessar tölur eru reyndar van­metnar þar sem virði verð­bréfa, t.d. hluta­bréfa, er fært inn á nafn­virði. Mark­aðsvirði þeirra er marg­falt hærra.

Samanlagðar eignir aldurshópsins 25-40 ára í lok árs 2014 voru um 583 milljarðar króna, samkvæmt tölum Hagstofu Íslands. Aldurshópurinn 40-55 ára átti 1.306 milljarða króna og þeir sem eru eldri en það 2.467 milljarða króna. Samtals átti hópurinn 25-40 ára 13,1 prósent allra eigna.

Tíu árum áður, í lok árs 2004, hafði hópurinn átt 22 prósent allra eigna. Hópurinn hefur því dregist hratt aftur úr í eignarmyndun á þessum áratug á meðan að eldri aldurshópar hafa efnast mun meira. Á sama tíma og eignir einstaklinga hérlendis hafa nær þrefaldast hafa eignir þessa hóps aukist um 56 prósent.

Þegar horft er á eigið fé aldurshópa, þ.e. mismun eigna og skulda, er staðan en skakkari. Árið 2004 átti aldurshópurinn 25-40 ára samtals 67,6 milljarða króna og sex prósent alls eiginfjár. Tíu árum síðar átti aldurshópurinn 57,6 milljarða króna í eigið fé, eða minna en árið 2004, og samtals 2,2 prósent alls eiginfjár Íslendinga. Í millitíðinni hafði heildar eigið fé farið úr 1.142 milljörðum króna í 2.510 milljarða króna, eða aukist um 120 prósent.

Sú eignarmyndun sem er að eiga sér stað á Íslandi er því alfarið hjá þeim sem eru eldri en 40 ára.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Efnisflokkar:
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar