Svört skýrsla gefur eignasölu Landsbankanum falleinkunn

Landsbankinn hefur stefnt trausti og trúverðugleika sínum í hættu með verklagi sínu við sölu á verðmætum eignum á undanförnum árum. Ríkisendurskoðun beinir því til bankaráðs hans að gripið verði til ráðstafana til að endurreisa orðspor Landsbankans.

Íslensku bank­arnir þrír, sem end­ur­reistir voru með handafli eftir banka­hrun­ið, tóku við miklu magni eigna. Með sam­komu­lagi við kröfu­hafa þeirra á árinu 2009 um fjár­mögnun og eign­ar­hald þeirra var bönk­unum þremur falið að end­ur­skipu­leggja íslenskt atvinnu­líf og sam­fé­lag. Um var að ræða risa­stórt verk­efni. Sam­keppn­is­eft­ir­litið leit til að mynda svo á að 70 pró­sent stærstu fyr­ir­tækja lands­ins þyrftu á fjár­hags­legri end­ur­skipu­lagn­ingu að halda og að það hlut­fall end­ur­spegl­aði lík­ast til stöð­una í atvinnu­líf­inu öllu. Þess utan þurfti að end­ur­skipu­leggja skuldir heim­ila og ein­stak­linga. Í þeirri end­ur­skipu­lagn­ingu gengu bank­arnir að veðum í fjöl­mörgum til­fellum og eign­uð­ust þar með enn fleiri eign­ir.

Einn bank­anna, Lands­bank­inn, hefur allt frá árinu 2009 verið að nær öllu leyti í eigu íslenska rík­is­ins. Það hefur því borið ábyrgð á fram­ferði hans við að losa um þær gríð­ar­legu eignir sem hann fékk í vöggu­gjöf við banka­hrun­ið. Sölu­ferli bank­ans á lyki­l­eignum hefur verið gagn­rýnt mjög harð­lega, jafnt í fjöl­miðl­um, af eft­ir­lits­stofn­unum og af stjórn­mála­mönn­um, sér­stak­lega í kjöl­far sölu bank­ans á hlut sínum í greiðslu­korta­fyr­ir­tæk­inu Borgun árið 2014. Sölu sem fram fór bak við luktar dyr.

Þessi gagn­rýni náði hámarki í mars 2016, þegar banka­ráð Lands­bank­ans greindi frá því að Banka­sýsla rík­is­ins hafi farið fram á það við sig að banka­stjóri Lands­bank­ans, Stein­þór Páls­son, yrði sagt upp störfum vegna Borg­un­ar­máls­ins. Enn fremur hafi stofn­unin farið fram á að for­maður og vara­for­maður banka­ráðs­ins myndu víkja. Ráðið varð ekki við því að segja upp banka­stjóra Lands­bank­ans. Þess í stað til­kynntu fimm af sjö banka­ráðs­mönnum Lands­bank­ans að þeir myndu ekki gefa kost á sér til end­ur­kjörs. Banka­sýslan hafn­aði því síðar að upp­sögn Stein­þórs hafi verið til skoð­unar hjá henni.

Í ljósi þeirrar stöðu sem uppi hefur ver­ið, og þeirrar orð­spors­á­hættu sem Lands­bank­anum hafði verið skapað vegna Borg­un­ar­máls­ins, barst Rík­is­end­ur­skoðun form­legar og óform­legar beiðnir frá ein­staka þing­mönn­um, Lands­bank­anum sjálfum og Banka­sýslu rík­is­ins um að taka eigna­sölur bank­ans síð­ustu ár til skoð­un­ar. Rík­is­end­ur­skoðun varð við þeirri beiðni og ákvað að skoða alla eigna­sölu Lands­bank­ans frá árinu 2010 til 2016.

Nið­ur­staða Rík­is­end­ur­skoð­unar liggur nú fyrir og er sett fram í skýrslu sem birt var í dag. Þar eru gerðar fjöl­margar athuga­semdir við sölu Lands­bank­ans á mörgum eignum á umræddu tíma­bili. Einkum er kast­ljós­inu beint að sölu­ferli sex eigna. Söl­urnar hafi farið fram í lok­uðu ferli og í sumum til­vikum hafi feng­ist „lægra verð fyrir eign­ar­hlut­ina en vænta mátti miðað við verð­mætin sem þeir geymd­u.“

Salan á Vestia og Icelandic Group

Á árinu 2010 hafði eign­­ar­hlutum sem Lands­­bank­inn hafði tekið yfir eftir hrunið verið komið fyrir inni í eign­­ar­um­­sýslu­­fé­lag­inu Vestia, sem bank­inn átti að öllu leyti. Stærsti bit­inn var Icelandic Group, alþjóð­­legt sjá­v­­­ar­út­­­vegs­­fyr­ir­tæki með alls 30 dótt­­ur­­fé­lög og starf­­semi í 14 lönd­­um. Á meðal ann­­arra fyr­ir­tækja voru Voda­fone, fyr­ir­tækin sem síðar runnu saman í Advanía, Húsa­­smiðjan og Plast­­­prent.  Í ljósi þess að sala rík­­is­­eigna á Íslandi á sér ekki mjög fal­­lega sögu, og hafið er yfir allan vafa að fyr­ir­tækjum í eigu rík­­is­ins var oft á tíðum stýrt í „rétt­­ar“ hendur á árunum fyrir hrun, var lögð áhersla á að allt ætti að vera uppi á borð­unum þegar nýju íslensku bank­­arn­ir, reistir á grunni gjald­­þrota banka, seldu þær fjöl­­mörgu eignir sem höfðu fallið þeim í skaut vegna efna­hags­hruns­ins. Einn þáver­andi ráð­herra sagði við grein­­ar­höf­und að það mætti ekki verða neinn „mon­key business“ í end­­ur­­sölu á þessum eign­­um.  Þeim átti ekki að stýra upp í hend­­urnar á ein­hverjum útvöld­­um.

Í lok ágúst 2010 var skynd­i­­lega til­­kynnt um að Fram­taks­­sjóður Íslands, umbreyt­inga­­sjóður í eigu íslensku líf­eyr­is­­sjóð­anna, hefði keypt Vestia. Fyrir þennan pakka greiddi Fram­taks­­sjóð­­ur­inn 19,5 millj­­arða króna auk þess sem Lands­­bank­inn eign­að­ist 27,5 pró­­sent hlut í hinum ætl­­aða umbreyt­ing­­ar­­sjóði. Með þessum gern­ingi var íslenska rík­­ið, sem átti Lands­­bank­ann að mestu, orð­inn óbeint stærsti ein­staki eig­andi Fram­taks­­sjóðs­ins. Það var aldrei mein­ingin að svo yrði.

Ákvörð­unin um þennan gern­ing var líka tekin af þáver­andi æðstu stjórn­­endum Lands­­bank­ans og Fram­taks­­sjóðs­ins, þeim Stein­þóri Páls­­syni og Finn­­boga Jóns­­syni. Stein­grímur J. Sig­­fús­­son, þá fjár­­­mála­ráð­herra, varði við­­skiptin opin­ber­­lega en bak við luktar dyr varð hann, sam­kvæmt heim­ildum Kjarn­ans, gjör­­sam­­lega brjál­aður yfir sam­ein­ing­unni. Að hans mati fólst í þess­­ari sam­ein­ingu klárt brot á reglum sem Lands­­bank­inn hafði sjálfur sett sér um með­­­ferð eigna sem lent höfðu í hönd­unum á honum eftir banka­hrun­ið.

Stein­grímur J. Sig­fús­son, þá fjár­mála­ráð­herra, varði við­skiptin opin­ber­lega en bak við luktar dyr varð hann gjör­sam­lega brjál­aður yfir sölunni á Vestia.
Mynd: Birgir Þór Harðarson

Rík­is­end­ur­skoðun kemst að þeirri nið­ur­stöðu í skýrslu sinni að rétt og eðli­legt hefði verið að fylgja reglum bank­ans um sölu fulln­ustu­eigna og starfs­reglum Vestia um ráð­stöfun eigna við söl­una. Það hafi hins vegar ekki verið gert. Enn fremur eru gerðar athuga­semdir við að ekki hafi feng­ist sann­virði fyrir Icelandic Group. „ Sölu­verð Icelandic Group var 13,9 ma.kr. sem var um 55% af bók­færðu eigin fé þess í lok júní 2010. Á þessum tíma átti það félag alls 31 dótt­ur­fé­lag. Ári síðar seldi Fram­taks­sjóður Íslands 12 þeirra fyrir sama verð og hann hafði keypt alla sam­stæð­una. Þess ber að geta að meðan Icelandic Group var enn í eigu Lands­bank­ans óskaði það félag sem keypti 10 þess­ara 12 dótt­ur­fé­laga eftir við­ræðum við bank­ann um kaup á eign­ar­hlutum hans en fékk synj­un,“ segir í skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­un­ar. Þar er enn fremur til­tekið að salan á Vestia og Icelandic Group í lok­uðu ferli hefði orðið til þess að „ skaða orð­spor bank­ans þótt Banka­sýslan teldi hana á rökum reista. Þessi reynsla hefði því átt að hvetja bank­ann til að beina eigna­sölum í opið ferli í enn rík­ara mæli en gert var og banka­ráðið til að fylgja þeirri stefnu eft­ir. Sú varð þó ekki raunin og gagn­rýnir Rík­is­end­ur­skoðun það.“

Salan á Promens

Við­skipti Lands­bank­ans við Fram­taks­sjóð Íslands héldu þó áfram, þrátt fyrir mikla opin­bera gagn­rýni. Árið 2011 seldi bank­inn 49,5 pró­sent hlut sinn í Promens til sjóðs­ins.

Fyrri salan fór fram árið 2011 þegar Lands­bank­inn seldi, í tvennu lagi, sam­tals 49,5 pró­sent hlut í Promens á 7,9 millj­arða króna. Salan fór fram í gegnum dótt­ur­fé­lag Lands­bank­ans, Horn. Sölu­verðið var 5,5 sinnum hærra en rekstr­ar­hagn­aður Promens á árinu 2011 og ein­ungis 84 pró­sent af bók­færðu virði eign fjár þess. Rík­is­end­ur­skoðun telur því að verðið hafi verið „fremur lág­t“.

Árið 2014 seldi bank­inn afgang­inn af hlut sínum í Promens, einnig í lok­uðu ferli þótt að margir aðilar hafi átt í sam­keppni um að kaupa hlut­ina í það sinn. Þá feng­ust 18 millj­arðar króna fyrir sem var 7,8 sinnum meira en rekstr­ar­hagn­aður Promens árið 2014 og 30 pró­sent umfram bók­fært virði eigin fjár fyr­ir­tæk­is­ins. Rík­is­end­ur­skoðun til­greinir að ytri aðstæður höfðu vissu­lega breyst nokkuð frá árinu 2011 en segir að „hvorki yfir­færsla eign­ar­innar frá Lands­bank­anum til Horns né salan árið 2011 var borin undir banka­ráð þótt miklir fjár­munir væru í húfi. Rík­is­end­ur­skoðun telur þetta aðfinnslu­vert og ekki í sam­ræmi við starfs­reglur banka­ráðs.“

Borgun og Valitor

Ástæða þess að Rík­is­end­ur­skoðun rann­sak­aði eigna­sölur Lands­bank­ans er fyrst og síð­ast gagn­rýni vegna sölu á hlut bank­ans í greiðslu­korta­fyr­ir­tæk­inu Borgun haustið 2014. Þá var 31,2 pró­sent hlutur í fyr­ir­tæk­inu seldur til hóps fjár­festa og stjórn­enda Borg­unar á 2,2 millj­arða króna á bak­við luktar dyr. Miðað við það verð var heild­ar­virði Borg­unar um sjö millj­arðar króna. Ekk­ert opið sölu­ferli fór fram.

Í byrjun árs 2016 var greint frá því að kaup Visa Inc. á Visa Europe gætu skilað Borgun og öðru íslensku greiðslu­korta­­fyr­ir­tæki, Valitor, á annan tug millj­­arða króna. Lands­­bank­inn átti hlut í bæði Borgun og Valitor. Þeg­ar ­bank­inn seldi hlut sinn í Borgun gerði hann ekki sam­komu­lag um hlut­­deild í sölu­and­virði Visa Europe. Þegar hann seldi hlut sinn í Valitor í apríl 2015 ­gerði hann hins vegar sam­komu­lag um við­­bót­­ar­greiðslu vegna þeirrar hlut­­deildar Valitor í sölu­and­virði Visa Europe. Sam­kvæmt virð­is­mati sem KPMG vann fyrir stjórn­endur Borg­unar í febr­úar 2016 var heild­ar­virði fyr­ir­tæk­is­ins þá áætlað á bil­inu 19-26 millj­arðar króna.

Borgun hefur fengið 6,2 ,milljarða króna í sinn hlut vegna sölu á Visa Europe til Visa Inc.

Í skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­unar kemur fram að Borgun hafi fengið í sinn hlut 6,2 millj­arða króna vegna hlut­deildar fyr­ir­tæk­is­ins í þeim fjár­munum sem runnu til þeirra félaga sem áttu aðild að Visa Europe. Erfitt sé að meta þá fjár­hæð sem Lands­bank­inn fór á mis við þar sem hagn­aður Borg­unar varð að nokkru leyti til eftir sölu eign­ar­hlut­ar­ins. Að auki hefur hann ekki að öllu leyti verið inn­leyst­ur.

Rík­­is­end­­ur­­skoðun segir að bank­inn hafi haft nægan tíma til að kynna sér starf­­semi Borg­unar áður en hlutur hans í fyr­ir­tæk­inu var seldur auk þess sem tími hefði verið til að hafa sölu­­ferlið opið. Bank­inn hafi ekki gætt að hugs­an­­legum verð­­mætum sem fylgdu hlutn­um, sem var hlut­­deild í fjár­­munum sem fyr­ir­tækið fékk þegar Visa Inc. tók yfir Visa Europe. Starfs­­menn Lands­­bank­ans sem komu að söl­unni á Borgun vissu af þessu, og bank­inn vissi frá því í jan­úar 2013 að það voru veru­­leg verð­­mæti fólgin í þessu. Sér­­fræð­ingar bank­ans um greiðslu­korta­við­­skipti upp­­lýstu banka­ráðið á fundi í jan­úar 2013 um mög­u­­legan hagnað Valitors af val­rétt­in­um, en full­­trúar bank­ans segj­­ast ekki hafa vitað að Borgun væri aðili að Visa Europe líka. Þetta gagn­rýnir Rík­­is­end­­ur­­skoðun og segir að aðild Borg­unar að Visa Europe hafi staðið frá árinu 2010 og hafi verið for­­senda þess að fyr­ir­tækið var með færslu­hirð­ingu vegna Visa­korta.

Rík­­is­end­­ur­­skoðun segir að greiðslu­korta­­sér­­fræð­ingar Lands­­bank­ans hafi ekki átt hlut að máli þegar hlut­­ur­inn í Borgun var seld­­ur, þar sem ekki var leitað til þeirra. Þá hefði bank­inn getað fengið vit­­neskju um þetta ef gerð hefði verið áreið­an­­leika­könnun upp úr gögn­unum sem bank­­anum stóð til boða í gagna­her­bergi. Það hefði að mati Rík­­is­end­­ur­­skoð­unar verið eðli­­legur hluti af sölu­­ferl­in­u.

Lands­bank­inn hefur und­an­farna mán­uði und­ir­búið mál­sókn á hendur Borgun vegna þess að hann telur sig hafa farið á mis við verð­mæti þegar hlutur hans í fyr­ir­tæk­inu var seld­ur.

Þótt að Lands­bank­inn hafi fengið meira fyrir hlut sinn í  Valitor en Borg­un, og að bank­inn hafi tryggt sér hlut­deild í hagn­aði Valitor vegna sölu á Visa Europe, þá gagn­rýnir Rík­is­end­ur­skoðun hann samt sem áður fyrir söl­una á hlutnum til Arion banka árið 2014. Ástæðan er sú að salan fór fram í lok­uðu ferli.

Staða Hamla athug­un­ar­verð

Að lokum gerir Rík­is­end­ur­skoðun athuga­semdir við stöðu eign­ar­halds­fé­lags Lands­bank­ans, Hamla ehf. sem selt hefur fjölda mik­il­vægra fulln­ustu­eigna bank­ans á und­an­förnum árum. Í skýrsl­unni seg­ir: „Í stjórn Hamla sitja banka­stjóri Lands­bank­ans og tveir fram­kvæmda­stjórar sem eru um leið næstu und­ir­menn banka­stjór­ans. Svo virð­ist þó sem Hömlur hafi í reynd verið starf­ræktar eins og hver önnur deild innan bank­ans. Bank­inn hefur t.d. séð um launa­vinnslu fyrir Hömlur og starf­semin fer að öllu leyti fram innan húsa­kynna bank­ans. Einnig eru Hömlur með sama síma­númer og Lands­bank­inn. Rík­is­end­ur­skoðun gerir athuga­semdir við skipun stjórnar Hamla og telur að hún sé ekki í sam­ræmi við kröfur Eig­anda­stefnu rík­is­ins (2009) um ábyrgð­ar­skil stjórn­enda. Að mati stofn­un­ar­innar er óæski­legt að banka­stjóri sé bæði virkur þátt­tak­andi í eigna­sölu Hamla og hafi einnig það hlut­verk sem banka­stjóri að sam­þykkja sölu slíkra eigna.

Við vinnslu þess­arar skýrslu hvatti Rík­is­end­ur­skoðun Lands­bank­ann til að taka þetta fyr­ir­komu­lag til end­ur­skoð­un­ar. Bank­inn hefur nú ákveðið að leggja Hömlur niður og flytja starf­sem­ina til Lands­bank­ans.“

Grípa þarf til aðgerða til að end­ur­reisa orð­spor bank­ans

Rík­is­end­ur­skoðun beinir því til banka­ráðs Lands­bank­ans að gripið verði til ráð­staf­ana til að end­ur­reisa orð­spor Lands­bank­ans.  „Rík­is­end­ur­skoðun hvetur banka­ráð Lands­bank­ans til að grípa til nauð­syn­legra ráð­staf­ana til að end­ur­heimta og efla það traust og þann trú­verð­ug­leika sem bank­inn hefur á und­an­förnum árum stefnt í hættu með verk­lagi sínu við sölu á verð­mætum eign­um. Stofn­unin telur sér­stak­lega mik­il­vægt að banka­ráðið tryggi að bank­inn fylgi eig­anda­stefnu rík­is­ins og öðrum reglum sem eiga að stuðla að góðum stjórn­ar­háttum og heil­brigðum og eðli­legum við­skipta­háttum á fjár­mála­mark­að­i.“

Ekki er til­greint til hvaða aðgerða banka­ráðið ætti að grípa til.

Banka­ráðið fékk tæki­færi til að bregð­ast við drögum að skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­un­ar. Í við­brögðum þess segir að það sé mat banka­ráðs­ins að nú þegar hafi verið gripið til ráð­staf­ana til að bæta úr flestum þeirra þátta sem ábend­ingar Rík­is­end­ur­skoð­unar nái til. Í frétta­til­kynn­ingu frá Lands­bank­anum sem send var í kjöl­far birt­ingar skýrsl­unnar var haft eftir Helgu Björk Eiríks­dótt­ur, for­manns banka­ráðs Lands­bank­ans, að það sé mark­mið bank­ans að læra af reynsl­unni og gera ávallt bet­ur. „Í því ljósi munum við kynna okkur efni end­an­legrar skýrslu ítar­lega og meta hvort frek­ari aðgerða er þörf.“



Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Efnisflokkar:
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar