Mynd: Kjarninn Allir dagar eru Kjarnadagar

Framlag Kjarnans á árinu 2014

Kjarninn er fimm ára í vikunni. Af því tilefni verður rifjað upp það helsta sem hann hafði til málanna að leggja á hverju því starfsári sem hann hefur verið til, á hverjum degi í þessari viku. Í dag er farið yfir árið 2014.

Ýmsar breytingar voru gerðar hjá Kjarnanum í kringum áramótin 2013/2014 til að skerpa á persónuleika miðilsins. Á meðal þeirra var sú að pistlavettvangurinn „Kjaftæði“ hóf göngu sína. Þar skrifuðu ýmsir pistlahöfundar sem nær allir áttu það sameiginlega að hafa ekki látið neitt af sér kveða á þeim vettvangi áður, hnífbeitta, hæðna og stórskemmtilega þjóðfélagsádeilupistla.

Sá sem vakti mesta athygli var Hrafn Jónsson, sem varð á skömmum tíma vinsælasti og fyndnasti pistlahöfundur íslenska internetsins, sannkallaður John Oliver hins bundna máls. Kjaftæðispistlar Hrafns gengu svo vel að Kjarninn gaf þá út á bók í lok árs 2016, sem heitir „Útsýnið úr fílabeinsturninum – Kjörtímabil með augum Hrafns Jónssonar.“

Í janúar 2014 greindi Kjarninn frá því að með ítarlegum hætti frá ýmsum hliðum fjárfestingaleiðar Seðlabanka Íslands og þeim áhrifum sem hún hafði. Á meðal þeirra upplýsinga sem komu þá fram voru hversu margir innlendir aðilar hefðu nýtt sér leiðina og hvað þeir væru að kaupa.

Auglýsing

Fjárfestingaleiðin var gífurlega umdeild framkvæmd sem Seðla­bank­inn beitti til minnka hina svoköll­uðu snjó­hengju, krónu­eignir erlendra aðila sem fastar voru innan fjár­magns­hafta og gerðu stjórn­völdum erfitt fyrir að vinna að frek­ari losun þeirra hafta. Sam­kvæmt henni gátu þeir sem sam­þykktu að koma með gjald­eyri til Íslands skipt þeim í íslenskar krónur á hag­stæð­ara gengi en ef þeir myndu gera það í næsta banka. Mun hag­stæð­ara gengi.

Þeir sem tóku á sig „tap­ið“ í þessum við­skiptum voru aðilar sem áttu krónur fastar innan hafta en vildu kom­ast út úr íslenska hag­kerf­inu með þær. Þeir sem „græddu“ voru aðilar sem áttu erlendan gjald­eyri en voru til­búnir að koma til Íslands og fjár­festa fyrir hann. Seðla­bank­inn var síðan í hlut­verki milli­göngu­að­ila sem gerði við­skiptin mögu­leg. Líkt og verslun sem leiddi heild­sala og neyt­endur sam­an.

Alls fóru fram 21 útboð eftir fjár­fest­inga­leið­inni frá því í febr­úar 2012 til febr­úar 2015, þegar síð­asta útboðið fór fram. Alls komu um 1.100 millj­ónir evra til lands­ins á grund­velli útboða fjár­fest­ing­ar­leið­ar­inn­ar, sem sam­svarar um 206 millj­örðum króna.

94 inn­lendir aðilar komu með pen­inga inn í íslenskt hag­kerfi í gegnum útboð fjár­fest­ing­ar­leiðar Seðla­banka Íslands. Pen­ingar þeirra námu 35 pró­sent þeirrar fjár­hæðar sem alls komu inn í landið með þess­ari leið, en hún tryggði um 20 pró­sent afslátt á eignum sem keyptar voru fyrir pen­ing­anna á Íslandi. Alls fengu þessir aðilar 72 millj­arða króna fyrir þann gjald­eyri sem þeir skiptu í íslenskar krónur sam­kvæmt skil­málum útboða fjár­fest­ing­ar­leið­ar­inn­ar. Afslátt­ur­inn, eða virð­is­aukn­ing­in, sem þeir fengu með þessu umfram það ef þeir hefðu skipt gjald­eyr­inum á skráðu gengi Seðla­bank­ans er um 17 millj­arðar króna.

Seðlabankinn hefur aldrei viljað upplýsa um hverjir það voru sem fengu að nýta sér þessa leið og segir að honum sé það ekki heimilt vegna þagnarskylduákvæðis í lögum um starfsemi bankans.

GAMMA og ungir fangar

Fasteignamarkaðurinn var kominn á mikið flug á árinu 2014 og margir sem sáu tækifæri til að hagnast mjög á því sem var að eiga sér stað á þessum tíma. Kjarninn birti í lok janúar úttekt á íbúðauppkaupum sjóða á vegum GAMMA. Á þeim tíma voru íbúðirnar orðnar 350 og Gísli Hauksson, þáverandi forstjóri GAMMA, sagði í samtali við Kjarnann að markmiðið væri að koma á fót öflugu leigufélagi að skandinavískri fyrirmynd. Hann vildi ekki upplýsa hverjir það væru sem hefðu fjárfest í þessu verkefni GAMMA en sagði að lífeyrissjóðir landsins væru þar fyrirferðamiklir.

Forsíða Kjarnans í lok janúar 2014 vakti mikla athygli.
Mynd: Kjarninn

GAMMA hélt áfram að bæta hratt við íbúðum og keypti nú í öðrum hverfum líka. Til varð Almenna leigufélagið. Það hagnaðist um 1,5 milljarð króna á árinu 2017 og eignir félagsins voru metnar á 42 milljarða króna í lok þess árs og íbúðirnar sem það átti orðnar vel yfir eitt þúsund talsins.

Kjarn­inn skrif­aði tölu­vert um þjón­ustu­samn­ing­inn sem gerður var við meðferðarheimilið Háholt snemma árs 2014. Til hafði staðið að loka heimilinu í ljósi þess að eft­ir­spurnin eftir plássi þar var nær engin var ein­ingin ekki talin rekstr­ar­hæf.

Áður en að því kom tók ný rík­is­stjórn við í land­inu, rík­is­stjórn Fram­sókn­ar­flokks og Sjálf­stæð­is­flokks. Og þann 8. nóv­em­ber 2013 fól vel­ferð­ar­ráðu­neyt­ið, sem nú var stýrt af Eygló Harð­ar­dótt­ur, Barna­vernd­ar­stofu að ganga til við­ræðna um nýjan samn­ing um rekstur með­ferð­ar­heim­ilis í Háholti þar sem gert yrði ráð fyrir að heim­ilið fengi það tíma­bundna hlut­verk að vista fanga undir 18 ára aldri sem dæmdir væru til óskil­orðs­bund­innar refs­ing­ar.

Sam­komu­lagið sem um ræðir var fyrst og fremst rök­stutt með því að vista ætti fanga undir aldri sem dæmdir höfðu verið til óskil­orðs­bund­innar refs­ingar á Háholti. Það yrði nokk­urs konar fang­elsi fyrir unga glæpa­menn, enda kveði Barna­sátt­máli Sam­ein­uðu þjóð­anna á um að börn megi ekki afplána með full­orðn­um. Sam­komu­lagið var  und­ir­ritað 6. des­em­ber 2013 og í kjöl­farið var gerður þjón­ustu­samn­ingur sem gildir til 1. sept­em­ber 2017.

Einn ein­stak­lingur var vistaður á Háholti í kjöl­far dóms frá því að þjón­ustu­samn­ing­ur­inn var gerð­ur. Sú vist stóð yfir í nokkra mán­uði.

Þjón­ustu­samn­ing­ur­inn við Háholt kost­aði um og yfir 150 millj­ónir króna á ári, sam­kvæmt upp­lýs­ingum frá Barna­vernd­ar­stofu. Sam­an­lagt kost­uðu árin þrjú sem hann náði yfir því á milli 450-500 millj­ónir króna. Á þeim tíma hafa að jafn­aði 1-3 ein­stak­lingar verið vistaðir á Háholti að jafn­aði. Inn­rit­aðir ein­stak­lingar voru sex á árinu 2014, þrír árið 2015 og sex á árinu 2016. Til sam­an­burðar má nefna að 112 ein­stak­lingar voru inn­rit­aðir í með­ferð­ar­úr­ræði Barna­vernd­ar­stofu á árinu 2016 til við­bótar við 47 sem nutu með­ferðar á árinu, en höfðu inn­rit­ast 2015.

Karlar sem stýra fé og leyniskýrslur

Í febrúar 2014 birti Kjarninn í fyrsta sinn niðurstöðu í úttekt sinni á því hvernig kynjaskipting er hjá þeim sem stýra fé eða stunda fjárfestingar á Íslandi. Hún náði til æðstu stjórnenda viðskiptabanka, sparisjóða, lífeyrissjóða, skráðra félaga, óskráðra tryggingafélaga, lánafyrirtækja, verðbréfafyrirtækja og -miðlana, framtakssjóða, orkufyrirtækja, greiðslustofnana, Kauphallar og lánasjóða. Niðurstaða var sláandi: karlar stýra 93 prósent þeirra.

Auglýsing

Kjarninn hefur framkvæmt úttektina á hverju ári síðan þá, nú síðast í febrúar 2018. Niðurstaðan var sú karlar stýra enn peningum á Íslandi, og þar með ráða þeir hvaða hugmyndir fá að verða að veruleika. Fyrir hverja níu karla sem sitja í æðstu stjórnendastöðum í íslenskum peningaheimi er einungis ein kona í sambærilegri stöðu. Staðan hefur ekkert lagast á síðustu fimm árum þrátt fyrir lagabreytingar og mikla opinbera áherslu á jafnan hlut kynjanna.

Kjarninn var meðal nokkurra fjölmiðla á heimsvísu sem birtu afhjúpandi umfjöllun um leyniskýrslu um TISA-viðræðurnar svokölluðu, en með TISA-samkomulagi milli þjóðríkja heimsins var markmiðið að akua frelsi í viðskiptum. Í skjölunum sem Kjarninn birti kom meðal annars fram að starfsmenn fjármálafyrirtækja ættu að fá sérmeðferð þegar þeir væru á ferðalagi milli landa og að ríkisstjórnir gætu ekki leyst til sín eignir sem áður höfðu verið einkavæddar.

Þöggun háskólamanna

Í maí greindi Kjarninn frá áður óbirtri niðurstöðu könnunar sem sýndi að sjötti hver háskólamaður sagðist hafa komið sér hjá því að tjá sig við fjölmiðla vegna ótta við viðbrögð valdafólks úr stjórnmála- og efnahagslífi. Þá taldi meirihluti aðspurðra háskólamanna að akademísku frelsi fræði- og  vísindamanna á Íslandi starfi ógn af gagnrýni eða hótunum frá valdafólki í stjórnmálum og efnahags- og atvinnulífi.

Í umfjöllun Kjarnans greindi Jón Steinsson, þá dósent í hagfræði við Columbia-háskóla, frá því að vegna opinberrar gagnrýni sem hann hefði sett fram á annars vegar Davíð Oddsson og Sjálfstæðisflokkinn og hins vegar kvótakerfið hafi skilaboðum verið komið til hans um að hann væri búinn að brenna allar brýr að baki sér og gæti aldrei fengið vinnu á Íslandi. Jón sagði líka frá því að áhrifamaður í íslensku atvinnulífi hefði send bréf til deildarforseta Columbia-háskólans þar sem hann gerði athugasemdir við skrif Jóns í íslenska miðla.„Ef þessir menn reyna ða hafa áhrif á yfirmann hagfræðideildar í Columbia, sem þeir hafa augljóslega engin tök á, þá getur maður bara ímyndað sér hvernig það er þegar einhver í háskólum á Íslandi skrifar eitthvað svona.“

Allir dagar verða Kjarnadagar

Í október urðu eðlisbreytingar á starfsemi Kjarnans þegar nýr og öflugur fréttavefur Kjarnans var settur í loftið. Samhliða var útgáfu stafræna tímaritsins hætt og ritstjórn Kjarnans hóf að sinna daglegri fréttaþjónustu. Viðmiðin voru þó áfram þau sömu: áhersla á gæði og dýpt. Samhliða fór líka í loftið morgunpóstur Kjarnans, sem hefur notið mikilla vinsælda alla tíð síðan.

Leiðréttingin var stærsta kosningamál Framsóknarflokksins 2013.
Mynd: Birgir Þór Harðarson

Mánuði síðar var útfærsla á stærsta máli þáverandi ríkisstjórnar, Leiðréttingunni, kynnt. Lagafrumvörp vegna aðgerðarinnar höfðu verið lagt fram í mars sama ár. Kjarninn hefur alla tíð verið í fararbroddi við að greina afleiðingar þeirra aðgerðar sem snerist um að greiða tugi milljarða króna úr ríkissjóði til hluta þeirra landsmanna sem skulduðu verðtryggð lán á ákveðnu tímabili. Það gerði hann í nóvember 2014 líka með ítarlegum fréttaskýringum, dæmum sem sýndu að leiðréttingin var í sumum tilvikum að lenda hjá fólki sem þurfti ekkert á henni að halda og greindi í skoðanaskrifum.

Borgun og lekamálið

Hinn 27. nóv­em­ber 2014 flutti Kjarn­inn fréttir af því að Lands­bank­inn hefði selt 31,2 pró­sent hlut í Borg­un, bak við luktar dyr, til val­inna fjár­festa. Nákvæmar upp­lýs­ingar fylgdu frétt­inni, sem Magnús Hall­dórs­son skrif­aði, um eig­end­urna sem fengu að kaupa hlut­inn í lok­uðu sölu­ferli, og var hún byggð á stofn­fund­ar­gerð­um, samn­ingum um við­skipt­in, og upp­lýs­ingum sem aflað hafði verið með sjálf­stæðri heim­ild­ar­vinn­u. Úr varð eitt stærsta fréttamál síðustu ára sem endaði með því að bankastjóri Landsbankans var rekinn úr starfi og að Landsbankinn höfðaði mál til að reyna að endurheimta það fé sem hann taldi sig hafa verið svikinn um í málinu.

Undir lok árs var svo stærsta fréttamál ársins 2014, lekamálið svokallaða, leitt til lykta með því að Hanna Birna Kristjánsdóttir, þáverandi innanríkisráðherra, sagði af sér embætti. Það gerðist í kjölfar þess að Gísli Freyr Valdórsson, fyrrverandi aðstoðarmaður hennar, hafði játað að leka trúnaðarupplýsingum úr ráðuneytinu um hælisleitendur til fjölmiðla í nóvember 2013. Fyrir það hlaut hann skilorðsbundinn dóm. Kjarninn tók virkan þátt í umfjöllun um málið, sem var einstakt í Íslandssögunni.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Efnisflokkar:
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar