Kristinn Ingvarsson/Háskóli Íslands Thor Aspelund Mynd: Kristinn Ingvarsson/Háskóli Íslands
Kristinn Ingvarsson/Háskóli Íslands

Þriðja bylgjan: „Þetta verður há tala, það er alveg ljóst“

Fleiri liggja nú á sjúkrahúsi vegna COVID-19 en á sama tímapunkti í fyrstu bylgju faraldursins. Thor Aspelund líftölfræðingur segir allt eins líklegt að þriðja bylgjan vari í fimm vikur til viðbótar, „og það kæmi mér heldur ekki á óvart að í kjölfarið tæki næsta bylgja við, mögulega í desember“.

Nítján dögum eftir að fyrsta til­fellið af COVID-19 var stað­fest hér á landi 28. febr­úar höfðu sam­tals 263 greinst með kór­ónu­veiruna. Á fyrstu þrjá­tíu dögum far­ald­urs­ins greindust 1.020 manns og áður en þessi fyrsta bylgja fjar­aði nær alveg út í byrjun júní höfðu 1.810 manns greinst með COVID-19.



Nú erum við stödd í þriðju bylgj­unni sem hófst að mati vís­inda­fólks við Háskóla Íslands 11. sept­em­ber, því sem næst ofan í aðra bylgj­una sem reis hratt en náði ekki miklum hæðum hvað fjölda nýrra smita á dag snertir en olli þó því að aðgerðir voru hert­ar, bæði inn­an­lands og við landa­mær­in.



Frá því þriðja bylgjan hófst miðað við þessa skil­grein­ingu eru liðnir nítján dagar og á þeim tíma hafa 540 greinst með veiruna eða 277 fleiri en á jafn­löngum tíma í upp­hafi þeirrar fyrstu. Það liðu 23 dagar í vetur áður en svip­aður fjöldi til­fella hafði greinst.



Í gær, tæpum þremur vikum eftir að þriðja bylgjan hóf­st, lágu tíu sjúk­lingar á Land­spít­al­anum með COVID-19, þar af þrír á gjör­gæslu­deild. 17. mars, um þremur vikum eftir að fyrsta smitið var greint í land­inu, voru fimm sjúk­lingar með COVID-19 á sjúkra­húsi og næstu tvo daga voru þeir sex. Sól­ar­hring síð­ar, þann 20. mars, var fjöld­inn orð­inn 10. Einn var þá á gjör­gæslu. Flestir voru inniliggj­andi sam­tímis 2. apríl eða 44.



Auglýsing

Ef ný spá vís­inda­fólks við Háskóla Íslands gengur eftir mun nýgreindum smitum fara hægt fækk­andi á næstu dögum en þó munu áfram um 20-40 manns grein­ast með veiruna á hverjum degi. Smitin gætu þó orðið hátt í sjö­tíu dag­lega þó að á því séu minni lík­ur. Eftir þrjár vikur eru taldar líkur á því að á bil­inu 800 til 1.100 manns hafi greinst með COVID-19 í þess­ari bylgju far­ald­urs­ins en fjöld­inn gæti þó orðið allt að 1.650. Á þessu tíma­bili gætu því 300 til 600 manns til við­bótar (og allt að 1.150) átt eftir að smit­ast af kór­ónu­veirunni.



En vís­inda­fólkið reiknar ekki með að þriðja bylgjan verði gengin yfir eftir þrjár vik­ur. Lík­legra er að hún vari í fimm vikur til við­bótar og þá í tvo mán­uði í heild. „Það kæmi mér ekki á óvart,“ segir Thor Aspelund, pró­fessor í líf­töl­fræði við Háskóla Íslands, sem fer fyrir rann­sókn­arteym­inu sem gerir spálíkan­ið. „Og það kæmi mér heldur ekki á óvart að í kjöl­farið tæki næsta bylgja við, mögu­lega í des­em­ber, þegar fólk er farið að hegða sér öðru­vísi. En um þetta er mjög erfitt og flókið að spá. Jafn­vel ómögu­leg­t.“

Auð­veld­ara að spá í veturHópsmit komu upp á krám í miðbæ Reykjavíkur og þar með hófst þriðja bylgja faraldursins. Mynd: Pexels



Thor og félagar hófu að vinna spár um þróun far­ald­urs­ins í mars. Á þeim tíma var gripið til harð­ari aðgerða en nú eru við lýði. Og við þær aðstæð­ur, þar sem flestir voru heima og skól­ar, veit­inga­hús og aðrir sam­komu­staðir lok­að­ir, var auð­veld­ara að spá fyrir um fram­hald­ið.



Þó að enn sé sam­komu­bann í gildi sem tak­markast við 200 manna hámarks­fjölda, og þótt enn sé stór hluti fram­halds- og háskóla­nema í fjar­námi, eru taka­mark­anir á sam­komum fólks væg­ari en þær voru síð­asta vet­ur. „Og þannig vilja lík­lega flestir hafa það,“ segir Thor, „en við þær aðstæður geta slys á borð við hóp­sýk­ing­una í mið­borg­inni í byrjun sept­em­ber átt sér stað. Það er ekki öfunds­vert að finna þarna jafn­vægi milli aðgerða og smit­hættu í þjóð­fé­lag­inu en ég hef fulla trú á nálgun sótt­varna­lækn­is.“

Átti ekki von á bylgju í lok júlí

Slysið, sem Thor talar um, markar upp­haf þriðju bylgj­unn­ar. Og hún kom ofan í aðra bylgj­una. Önnur bylgjan reis hratt í byrjun en kúrfan varð fljótt nokkuð flöt, dögum saman voru fá smit að grein­ast dag­lega og hún var nokkuð lengi að deyja út.



„Satt best að segja átti ég ekki von á þess­ari bylgju í lok júlí,“ segir Thor. „Ég átti hins vegar von á bylgju í byrjun sept­em­ber um það leyti sem skól­arnir hæfust.“ Það kom enda á dag­inn en það sem kom þó á óvart við þriðju bylgj­una var hversu hratt hún fór upp, „miklu hraðar heldur en fyrsta bylgj­an“.



Og þar erum við stödd núna. Á svip­uðum stað og í þeirri fyrstu hvað fjölda greindra smita og inn­lagna varðar –  en á sama tíma á allt öðrum stað hvað varðar þekk­ingu á sjúk­dómnum og við­brögð við far­aldr­in­um.

Greind smit í þriðju bylgjunni eru fleiri en þau sem greindust í þeirri fyrstu.
Rannsóknarteymi Háskóla Íslands

Mun fleiri sýni eru nú tek­in, aðferða­fræðin sem beitt er við smitrakn­ingu hefur þró­ast og eflst og COVID-­göngu­deildin er til staðar með þá þekk­ingu og reynslu sem hún hefur viðað að sér frá því í vet­ur. Þá hefur aðkoma Íslenskrar erfða­grein­ingar að skimun, sem og að rað­greina veirur sem eru að grein­ast og sjá hvort þær eru af nýjum stofni eða ekki, breytt miklu. „Við höfum lært mjög margt, það er alveg klár­t,“ segir Thor þegar hann ber saman bylgju eitt og þrjú.



Í vetur fór smitum ört fjölg­andi um þremur vikum eftir að far­ald­ur­inn braust út. Þó að sveifla væri í fjölda nýgreindra milli daga var brattur stíg­andi í virkum smit­um. Því má þó ekki gleyma, segir Thor, að þar sem mun fleiri sýni eru tekin nú en í vetur er lík­lega verið að greina fleiri sem hefðu ann­ars ekki greinst. Það getur því skekkt sam­an­burð­inn að ein­hverju leyti.



Það eru ýmis lík­indi með þró­un­inni í fyrstu og þriðju bylgj­unni en þó er margt ólíkt. Ein stærsta breytan er fjöldi sýna.



Tökum nokkur dæmi.



Þann 11. mars greindust 24 ný smit og voru þá sam­tals 106 í ein­angr­un. Þann dag voru aðeins tekin 149 sýni, aðal­lega frá fólki sem hafði verið á skíðum í Ölp­un­um. Það þýðir að 16 pró­sent sýn­anna reynd­ust jákvæð.



Þann 17. sept­em­ber greindust 22 ný smit og sam­tals voru þá 92 í ein­angr­un. Þann dag voru tekin 4.009 sýni, þar af um þús­und frá fólki sem sýnt hafði ein­kenni. Rétt rúm­lega hálft pró­sent sýn­anna reynd­ist því jákvætt.



Staðan breytt­ist mikið 15. mars er Íslensk erfða­grein­ing fór að skima í sam­fé­lag­inu fyrir veirunni. Þann dag voru tekin yfir 1.000 sýni og reynd­ust 20 þeirra jákvæð eða 1,9 pró­sent. Flest sýni í fyrstu bylgj­unni voru tekin 5. apr­íl, tæp­lega 2.500, og reynd­ust 74 þeirra jákvæð eða tæp þrjú pró­sent.



Tómlegt um að litast í miðborg Reykjavíkur nokkrum dögum eftir að samkomubann tók fyrst gildi í vetur. Þá var auðveldara að spá fyrir um þróun faraldursins en nú.
Bára Huld Beck

Þriðju­dag­ur­inn 24. mars líður okkur Íslend­ingum sjálf­sagt seint úr minni. Þann dag greindust 106 ný smit. Tvær vikur áttu eftir að líða áður en greini­lega mátti sjá á töl­unum að tekið var að draga úr útbreiðslu far­ald­urs­ins. 



Í nýj­ustu spá rann­sókn­arteymis HÍ er sá mögu­leiki viðr­aður að ný smit á dag gætu orðið allt að 70 á næst­unni. Þetta segir Thor skýr­ast af því að margir eru nú smit­aðir og þá eykst mögu­leik­inn á „sprengjum inn á milli“.



Því það er jú mann­legt athæfi, ein­stak­lings­bundin hegð­un, sem er stóri óvissu­þátt­ur­inn. Það þarf ekki nema einn smit­aðan ein­stak­ling sem svo smitar annan til að keðju­verkun fari af stað og smit­fjöld­inn rjúki skyndi­lega upp. Og þar sem margir ein­stak­lingar eru nú smit­aðir er hættan á slíkri fjölgun vissu­lega fyrir hendi.



Nýr sjúk­dómur

Með­al­aldur þeirra sem greind­ist með COVID-19 í fyrstu bylgj­unni var hærri en þeirra sem greinst hafa nú þegar í þeirri þriðju. Í vetur gerði rann­sókn­arteymið sviðs­myndir til að meta álag á heil­brigð­is­kerfið og lagt var mat á þann fjölda sjúk­linga sem þyrfti mögu­lega á inn­lögn á sjúkra­hús að halda. Þegar upp var staðið reynd­ust færri þurfa inn­lögn en reiknað hafði verið með. Það á sér nokkrar skýr­ing­ar. 



Sjúk­dóm­ur­inn COVID-19 var nýr og fátt um hann vit­að. Sér­stök göngu­deild fyrir COVID-­sjúk­linga var sett á lagg­irnar og smám saman fékkst þekk­ing sem varð til þess að færri voru lagðir inn er á leið far­ald­ur­inn. Sjúk­lingar sem voru ekki alvar­lega veikir voru heima og starfs­fólk göngu­deild­ar­innar fylgd­ist með líðan þeirra. Þetta olli því að „ánægju­leg frá­vik“ urðu frá spálík­an­inu, að sögn Thors.

Til stendur að draga upp sviðs­myndir af mögu­legri þróun far­ald­urs­ins og álags­ins á heil­brigð­is­kerfið fljót­lega en það hefur ekki verið tíma­bært til þessa. Við vinn­una verður not­ast við þau gögn sem aflað var í fyrstu bylgj­unni og hvaða áhrif göngu­deildin hafði á þörf á inn­lögn­um. „Eftir eina til tvær vikur ættum við að vera komin með betri skiln­ing hvernig raun­veru­leik­inn rímar saman við spá fyrir álagið á heil­brigð­is­kerfið í þess­ari bylgju.“



Thor á upplýsingafundi almannavarna í vetur ásamt Þórólfi Guðnasyni sóttvarnalækni.
Lögreglan

Í vetur hélst ald­urs­sam­setn­ing þeirra sem smit­uð­ust svipuð allan tím­ann. Núna er með­al­aldur smit­aðra lægri. En það kann að breyt­ast og Thor segir reynslu erlendis frá sýna hætt­una á því. Í Flór­ída-­ríki hafi til dæmis önnur bylgjan haf­ist með smitum meðal ungs fólks. En þegar á leið stakk veiran sér niður meðal eldra fólks. „Það er stóra hættan og því má ekki gleyma að líkur á alvar­legum veik­indum hækka veru­lega strax eftir 65-70 ára ald­ur,“ bendir Thor á. Þeirri stað­reynd þurfi að koma ræki­lega til skila til þeirra sem yngri eru. „Þetta er svo rosa­lega ald­urstengt. Við megum ekki gera lítið úr áhætt­unni en samt viljum við ekki hræða fólk um of. Annað jafn­vægi sem þarf að finna.“

Vextir og höf­uð­stóll



Með spánni er reikn­aður út svo­kall­aður smit­stuð­ull, þ.e. hvað hver og einn sem sýk­ist er lík­legur til að smita marga. Ef smit­stuð­ull­inn er fjórir mun hver og einn að jafn­aði sýkja fjóra aðra, sem sýkja fjóra aðra og svo koll af kolli. Rann­sókn­arteymið telur að smit­stuðul þeirra sem eru að grein­ast utan sótt­kvíar sé nú um einn (óvissu­bil 0,3-2,5) og þó að óvissan sé tals­verð virð­ist hann fara lækk­andi. Það megi rekja til öfl­ugrar smitrakn­ingar og auk­innar vit­und­ar­vakn­ingar um per­sónu­bundnar sótt­varnir í sam­fé­lag­inu.



Í upp­hafi þriðju bylgj­unnar var smit­stuð­ull­inn mjög hár, milli 5 og 8. „Það skýrist af hóp­sýk­ingum þar sem nokkrir ein­stak­lingar smit­uðu mjög marga á sama tíma og það voru fáir í heild smit­aðir í sam­fé­lag­in­u,“ segir Thor. Stuð­ull­inn náði ekki sams­konar hæðum í fyrstu bylgj­unni. En að sama skapi var smitið þá útbreidd­ara sem einnig ýtti af stað bylgju. Thor grípur til sam­lík­ingar við hug­tök úr bók­færslu til útskýr­ing­ar:  Ef þú ert með háan höf­uð­stól og lága vexti þá er engu að síður ávöxt­un. Og ef þú ert með lágan höf­uð­stól en mjög háa vexti getur ávöxt­unin orðið svip­uð.



Það sem þetta segir okkur er eft­ir­far­andi: Það þarf ekki nema einn til að koma af stað far­aldri, „og það er erfitt að koma þeirri óvissu inn í svona spálík­an,“ segir Thor. „Þess vegna fáum við nýja bylgju svo­lítið í and­lit­ið.“ Með þeim aðferðum sem not­aðar hafa verið hingað til sé ekki hægt að spá með nokk­urri vissu hvort og þá hvenær næsta bylgja hefj­ist en hægt er að spá fyrir um þróun bylgju sem þegar er haf­in.



Auglýsing


Thor seg­ist ekki enn hafa for­sendur til þess að spá fyrir um hvenær bylgjan sem við erum stödd í núna mun fjara út. Og þá ekki heldur hversu margir munu þá hafa sýkst af veirunni. „En tveir mán­uðir er lík­legt og þetta verður há tala, það er alveg ljóst,“ segir Thor.



Í fyrstu bylgju var hægt að tala um skarpan far­ald­ur. Kúrfan reis hratt, náði hápunkti og hneig svo hratt líka. „En þessar bylgjur sem við gætum átt von á framundan þær verða óút­reikn­an­legri, ein­fald­lega vegna þess að aðgerðir eru væg­ari,“ segir Thor. Aug­ljós­lega sé farið var­legar í tak­mark­anir nú en í vetur sem sé skilj­an­legt, m.a. vegna þess að fólk hefur mis­mun­andi þol gagn­vart hörðum aðgerðum til langs tíma. En það mun þá þýða að smit geta blossað upp af meiri krafti en í vetur og spár þurfi að end­urstilla. Thor seg­ist velta því fyrir sér hvort að raun­hæft sé til fram­tíðar að gera spár sem þess­ar. Kannski væri eðli­legra að fylgj­ast með þróun smit­stuð­uls­ins – sem segir til um hvort að far­aldur sé í veld­is­vísis­vexti og miða aðgerðir við það. „Við erum ekk­ert hik­andi við að end­ur­meta okkar nálg­anir og þróa nýjar aðferð­ir.“



Bólu­efni er auð­vitað „leik­breytir­inn“ sem allir horfa til en þangað til það kemur á markað gæti staðan orðið sú, miðað við reynslu síð­ustu vikna, að áfram muni ganga á með bylgj­um.



Þó að Thor sé sér­fræð­ingur í tölum og lík­indum gat hann ekki séð fyrir að far­ald­ur­inn myndi þró­ast á þann veg sem hann hefur nú gert. „Ég kom að þessu í mars og núna er kom­inn októ­ber. Og þetta er ekki búið.“



Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnSunna Ósk Logadóttir
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar