Mynd: EPA

Hvað er að gerast í Kasakstan?

Fjölmennum mótmælum í Kasakstan hefur verið mætt með harkalegum aðgerðum frá einræðisstjórn landsins og hernaðaríhlutun frá Rússum. Hvað olli þessu ástandi?

Miklar vend­ingar urðu í Kasakstan í vik­unni sem leið. Mót­mæli sem voru upp­haf­lega ein­ungis gegn olíu­verð­hækk­unum hafa leitt til land­lægs neyð­ar­á­stands, hern­að­ar­í­hlut­unar frá Rúss­landi og fjölda dauðs­falla.

Erfitt hefur reynst að fá öruggar heim­ildir af ástand­inu þar sem slökkt hefur verið á netteng­ing­unni í land­inu, en þjóð­ar­leið­togar víða um heim kalla eftir því að fundin verði far­sæl lausn á ástand­inu. Kjarn­inn tók saman helstu orsakir ófrið­ar­ins og hvernig atburð­ar­rásin hefur undið upp á sig á síð­ustu dögum

Með ófrjáls­ustu ríkjum heims

Þrátt fyrir að Kasakstan sé lýð­veldi að nafn­inu til er lýð­ræð­is­þróun þar skammt á veg kom­in. Alveg frá því að landið öðl­að­ist sjálf­stæði frá Sov­ét­ríkj­unum árið 1991 hefur fyrsti for­seti þess, Nursultan Naz­ar­bayev, haldið um valdataumana og bælt niður hvers kyns stjórn­ar­and­stöðu með valdi.

Naz­ar­bayev, sem var einnig for­seti lands­ins á meðan það var hluti af Sov­ét­ríkj­un­um, er sagður hafa sigrað í öllum kosn­ingum sem haldnar voru frá 1991 til 2015 og fengið yfir 90 pró­sent atkvæða í hvert skipti, sam­kvæmt upp­lýs­ingum frá rík­is­stjórn Kasakst­an. Engin þess­ara kosn­inga hefur hins vegar stað­ist alþjóð­legar kröfur.

Eftir 28 ár á valda­stóli ákvað Naz­ar­bayev svo að láta af emb­ætti sem for­seti lands­ins árið 2019, en hann sat þó enn fast­ast sem for­maður stjórn­ar­flokks­ins Nur Otan og for­maður þjóðar­ör­ygg­is­ráðs lands­ins. Við tók nýr for­seti, Kassym-Jom­art Toka­yev, en hann fékk 71 pró­sent atkvæða í kosn­ing­unum sama ár. Þær kosn­ingar voru einnig gagn­rýndar af alþjóð­legum sam­tök­um, meðal ann­ars Örygg­is- og sam­vinnu­stofnun Evr­ópu (ÖSE).

Sam­kvæmt hug­veit­unni Freedom House flokk­ast Kasakstan með ófrjáls­ustu ríkjum heims, þar sem fjöl­miðlar eru annað hvort í eigu rík­is­ins eða við­skipta­manna sem eru hlið­hollir rík­is­stjórn­inni. Tján­ing­ar­frelsi og félaga­frelsi er einnig tak­mark­að, auk þess sem spill­ing er land­læg. Með til­komu heims­far­ald­urs­ins hefur rík­is­stjórnin svo notað tæki­færið til að þrengja enn frekar að borg­ara­legum rétt­indum Kasaka, fyrst með með sam­komu­bönnum og svo frek­ari tak­mörk­unum á mögu­leikum til að skipu­leggja mót­mæli.

Hækk­anir á olíu­verði vöktu reiði

Helsta fram­leiðslu­vara Kasakstans er olía, en olíu­fram­leiðslan þar er af svip­aðri stærð­argráðu og í Nor­egi. Alls eru þrír fjórðu af útflutn­ings­tekjum lands­ins eru vegna sölu á olíu og öðru jarð­efna­elds­neyti. Sjálfir nota íbúar lands­ins tölu­vert af fljót­andi jarð­ol­íugasi (LPG), sem er blanda af ýmsum jarð­efna­gös­um, til húsit­unar og sem elds­neyti fyrir bíla, ofna og grill.

Á síð­ustu mán­uðum þessi gas­blanda orðið mun dýr­ari, eftir því sem verð á hrá­vörum hefur hækkað hratt á alþjóða­vísu. Sam­hliða því hefur verð á öðrum neyslu­vörum einnig aukist, en rík­is­stjórnin til­kynnti í haust að verð­bólgan í land­inu hefði náð tæpum níu pró­sent­um.

Í byrjun árs­ins til­kynnti rík­is­stjórnin svo aflétt­ingu verð­þaks á LPG-gas­blönd­unni, en með því tvö­fald­að­ist verðið á henni á einni nóttu. Þessi ákvörðun leiddi til háværra mót­mæla í stærstu borg lands­ins, Almaty, á sunnu­dag­inn í síð­ustu viku. Mót­mælin breytt­ust svo fljótt úr því að snú­ast um verð á jarð­ol­íugasi í alls­herj­ar­mót­mæli gegn sitj­andi stjórn­völdum og tang­ar­haldi Naz­ar­bayev á kasök­sku þjóð­inni.

Mót­mæli breyt­ast í óeirðir

Stjórn­völdum gekk illa að halda mót­mæl­unum í skefj­um, en á síð­asta mið­viku­dag reyndi núver­andi for­set­inn, Toka­yev, að stöðva þau. Hann sagði „hryðju­verka­menn“ sem fjár­magn­aðir væru erlendis frá vera að baki mót­mæl­unum og lof­aði að bregð­ast við þeim „með fullri hörku.“ Þá lýsti hann yfir neyð­ar­á­standi í öllu land­inu og útgöngu­banni á kvöld­in.

Þessar aðgerðir reynd­ust ekki nægar til að koma á friði, en mót­mælin héldu áfram og stig­mögn­uð­ust í óeirðir Almaty. Sumar örygg­is­sveitir rík­is­ins mættu borg­urum með táragasi og leift­ur­sprengj­um, en aðrar lögðu niður vopn sín. Mót­mæl­end­urnir náðu svo að kveikja í rík­is­bygg­ingum í Almaty, þar á meðal aðsetur for­set­ans í borg­inni, og leggja hald á alþjóða­flug­völl borg­ar­inn­ar.

Hér má sjá myndband frá fréttastofu Guardian af óeirðunum í Almaty.

Seinna sama dag sagði rík­is­stjórn Kasakstan af sér og skip­aði Toka­yev þá annan for­sæt­is­ráð­herra tíma­bund­ið. Hann kom svo aftur á tíma­bundnu verð­þaki á LPG-gas­blönd­unni og ýmsum öðrum neyslu­vörum sem hann sagði að væru „fé­lags­lega mik­il­væg­ar,“ auk þess sem hann skip­aði nýrri rík­is­stjórn að koma umbótum í gegn sem myndi hjálpa fjár­hags­stöðu tekju­lágra heim­ila.

„Skjóta til að drepa“

Toka­yev lagði einnig fram form­lega beiðni um aðstoð til hern­að­ar­banda­lags gömlu Sov­ét­ríkj­anna, CSTO. Banda­lag­ið, sem er leitt áfram af Rúss­landi, ákvað að verða við þeirri beiðni og til­kynnti á mið­viku­dags­kvöldið að her­lið yrðu sent til lands­ins til að stöðva óeirð­irn­ar.

Alls hafa um 2.500 her­menn verið sendir til Kasakstan frá aðild­ar­ríkjum CSTO, en sam­kvæmt Reuters er rúss­neskum her­mönnum flogið inn í landið við­stöðu­laust. Utan­rík­is­ráðu­neyti Rúss­lands tók svo undir stað­hæf­ingum Toka­yevs um að mót­mælin væru drifin áfram af erlendum æsinga­mönnum og til­kynnti að frek­ari aðstoð til að vinna gegn hryðju­verka­starf­semi í land­inu væri mögu­leg.

Á föstu­dag­inn þakk­aði Toka­yev Vladímír Pútín, for­seta Rúss­lands, sér­stak­lega fyrir aðstoð­ina við að koma böndum á mót­mæl­in. Enn fremur bætti hann við að her­lið CSTO og örygg­is­sveitir rík­is­ins hefðu fengið heim­ild að „skjóta til að drepa“ mót­mæl­endur án við­vör­un­ar.

Mörg dauðs­föll og netteng­ing rofin

Sam­kvæmt stjórn­völdum í Kasakstan hafa yfir 164 manns lát­ist og yfir 2.200 manns sær­st, auk þess sem yfir sex þús­und manns hafa verið hand­teknir í óeirð­un­um. Þessar tölur hafa þó ekki verið sann­reyndar af óháðum aðila.

Erfitt er að fá nákvæma mynd á ástand­inu, þar sem stjórn­völd í Kasakstan slökktu á net­sam­band­inu í land­inu á mið­viku­dag­inn. Sam­kvæmt frétta­veit­unni Deutsche Welle eru einu virku fjar­skipta­leið­irnar á meðal almenn­ings nú í gegnum land­línu, en sam­skipta­for­rit liggja öll niðri sökum net­leys­is.

Röð fyrir utan hraðbanka í Nur-Sultan, höfuðborg Kasakstan, en heimamenn keppast nú við að taka út peninginn sinn eftir að neyðarástandi var komið á í landinu.
EPA

Heim­ild­ar­menn Deutsche Welle segja ástandið í Almaty nú hafa róast mikið frá því í síð­ustu viku, þó enn heyr­ist byssu­skot víðs vegar um borg­ina. Litlar búðir hafa opnað aftur til að selja mat­vör­ur, en versl­un­ar­kjarnar og stærri mat­vöru­versl­anir eru enn lok­að­ar.

Ástandið hefur valdið miklum vand­ræðum fyrir eig­endur raf­mynt­ar­innar Bitcoin víða um heim, en landið hýsti um 18 pró­sent af allri fram­leiðslu hennar á heims­vísu. Allt frá því að slökkt var á net­sam­band­inu hefur virði Bitcoin lækkað um níu pró­sent, úr 46 þús­und Banda­ríkja­dölum niður í 42 þús­und dali.

Heim­ur­inn fylgist með

Mót­mælin og við­brögð stjórn­valda í Kasakstan og Rúss­landi við þeim hafa vakið athygli víða um heim. Mann­rétt­inda­full­trúi Sam­ein­uðu þjóð­anna, Michelle Bachel­et, hvatti báðar liðar til að finna frið­sam­lega lausn á ástand­inu og kall­aði eftir því að fang­els­aðir mót­mæl­endur væru látnir laus­ir.

Ursula Von der Leyen, for­seti fram­kvæmda­stjórnar Evr­ópu­sam­bands­ins, og Emmanuel Macron, for­seti Frakk­lands, töl­uðu einnig á svip­uðum nótum á föstu­dag­inn og köll­uðu eftir því að ofbeld­inu linni. Þau sögðu að Evr­ópu­sam­bandið væri reiðu­búið að bjóða fram hjálp sína ef það gæti orðið að liði við að koma á friði í land­inu með auknu sam­tali á milli rík­is­stjórnar og mót­mæl­enda, en gagn­rýndu íhlutun Rússa.

Utan­rík­is­ráð­herra Banda­ríkj­anna, Ant­ony Blin­ken, gagn­rýndi Toka­yev fyrir að hafa gefið her­liði heim­ild til að skjóta á mót­mæl­endur án við­vör­unar fyrr í dag. Stjórn­völd þar í landi segj­ast fylgja náið með þró­un­inni og gagn­rýndi kasöksk stjórn­völd fyrir að hafa slökkt á netteng­ingu um allt land­ið. Upp­lýs­inga­full­trúi Hvíta húss­ins, Jen Psaki, þvertók einnig fyrir orðróm um að Banda­ríkin væru að baki mót­mæl­un­um, en sam­kvæmt henni er slíkur orðrómur aug­ljós leið rúss­neskra stjórn­valda til að koma á upp­lýs­inga­óreiðu.

Ekki voru þó öll ríki gagn­rýnin á við­brögð rík­is­stjórnar Kasakstans við ástand­inu. For­seti Kína, Xi Jin­p­ing, lof­aði Toka­yev fyrir „mjög við­eig­andi“ aðgerðir gegn mót­mæl­endum á föstu­dag­inn og sagði þær sýna ábyrgð hans gagn­vart land­inu sínu í verki. Sömu­leiðis sagði for­seti Tyrk­lands, Recep Tayyip Erdogan, að tyrk­nesk stjórn­völd stæðu þétt með Kasakstan og bauð fram hjálp sína til að binda enda á ófrið­inn.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnJónas Atli Gunnarsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar