Mynd: Birgir Þór Harðarson

Rafbílar, skógrækt, kýr sem borða þara, færri álver og fleiri vegan

Í skýrslu Íslands til COP26 eru dregnar upp fimm mismunandi sviðsmyndir um leið Íslands til kolefnishlutleysis árið 2040, sem byggja á samráði við almenning. Þar kennir ýmissa grasa. Í einni sviðsmynd er grænn iðnaður af ýmsu tagi búinn að leysa álverin af hólmi og kjötneysla hefur dregist verulega saman hjá landsmönnum.

Íslensk stjórn­völd skil­uðu í gær skýrslu sinni um lang­tíma­á­ætlun í loft­lags­málum til Lofts­lags­samn­ings Sam­ein­uðu þjóð­anna (UN­FCCC) í aðdrag­anda COP26, lofts­lags­fundar Sam­ein­uðu þjóð­anna, sem hefst í Glas­gow í Skotlandi á næstu dög­um.

Eins og ef til vill við­búið var eru engin stór­tíð­indi í þess­ari skýrslu, heldur geymir skýrslan sam­an­tekt um þegar yfir­lýst mark­mið Íslands í lofts­lags­málum og þá hluti sem stjórn­völd hafa verið að vinna að und­an­farin ár.

Það sem helst vekur athygli er að í skýrsl­unni eru kynntar nið­ur­stöður grein­ing­ar­verk­efnis rann­sókn­ar­hóps vís­inda­manna við HÍ og HR, sem byggði á sam­ráðs­rann­sókn Félags­vís­inda­stofn­unar HÍ við almenn­ing um leiðir í átt að kolefn­is­hlut­leysi eigi síðar en 2040.

Gerð er grein fyrir fimm mis­mun­andi sviðs­myndum um þróun sam­fé­lags­ins og rýnt í áhrif þeirra á losun gróð­ur­húsa­loft­teg­unda og bind­ingu kolefnis fram til árs­ins 2040.

Tekið er skýrt fram í skýrsl­unni að ekki sé búið að afmarka neina af þessum leiðum af hálfu stjórn­valda, heldur er sviðs­mynd­unum ætlað að „nýt­ast við áfram­hald­andi stefnu­mótun á mál­efna­svið­inu þar sem þær sýna að Ísland getur náð kolefn­is­hlut­leysi eigi síðar en 2040,“ svo vitnað sé í frétta­til­kynn­ingu frá umhverf­is- og auð­linda­ráðu­neyt­inu.

Sviðs­mynd­irnar fimm

Í kjöl­far sam­ráðs Félags­vís­inda­stofn­unar við almenn­ing um leiðir fram á við í lofts­lags­málum var því sem þar kom fram varpað upp í tvo ása, annar ásinn spannar sviðið frá litlum kerf­is­breyt­ingum til mik­illa og hinn ásinn fer frá tækni­lausnum til nátt­úru­lausna.

  • Sviðs­mynd A byggir á tækni­lausnum og engum kerf­is­breyt­ing­um.
  • Sviðs­mynd B byggir á nátt­úru­lausnum og engum kerf­is­breyt­ing­um.
  • Sviðs­mynd C byggir á tækni­lausnum og miklum kerf­is­breyt­ing­um.
  • Sviðs­mynd D byggir á nátt­úru­lausnum og miklum kerf­is­breyt­ing­um.

Þessar sviðs­myndir „byggja á ýktu safni for­senda þar sem lögð er ofurá­hersla á til­teknar áherslur til að draga fram með skýrum hætti virkni mis­mun­andi nálgana“ í átt að kolefn­is­hlut­leysi. Þeim til við­bótar er svo kynnt fimmta sviðs­myndin (E), sem end­ur­speglar bland­aða leið tækni­lausna, nátt­úru­lausna og kerf­is­breyt­inga.

Í skýrslunni eru dregnar upp nokkrar mismunandi myndir af því hvaða áhrif sviðsmyndirnar hafa á losun Íslands. Hér, að meðtalinni losun vegna lands og landnýtingar.
Úr skýrslu stjórnvalda

Sem áður segir skila allar þessar fimm sviðs­myndir því að Ísland verði kolefn­is­hlut­laust árið 2040, sam­kvæmt því sem í skýrsl­unni seg­ir, þó tekið sé fram að óvissu­þættir varð­andi losun vegna lands og land­nýt­ingar séu ýms­ir. En hvað felst í þessum sviðs­myndum og hvers­konar sam­fé­lag hefur teikn­ast upp á Íslandi árið 2040 sam­kvæmt þeim?

A – Stór­iðju­stoðin sterk og neyslan breyt­ist ekk­ert – en orku­skipti

Í sviðs­mynd A, sem byggir á tækni­lausnum án kerf­is­breyt­inga, er þeirri mynd varpað upp að helstu stoðir hag­kerf­is­ins séu stór­iðja, sjáv­ar­út­vegur á stórum skala og túrismi. Sjálf­bær nyt end­ur­nýj­an­legra orku­gjafa er grunn­ur­inn að því að áfram verði hægt að byggja á stór­iðju og raf­væða sam­göng­ur.

Gengið er út frá því í þess­ari sviðs­mynd að hag­vöxtur verði mik­ill og fólks­fjölgun sömu­leið­is. Neysla verður einnig mik­il, sem leiðir til þess að úrgangur verður mik­ill. Ferða­þörf er mikil og fólk vill helst ferð­ast á sínu einkafar­ar­tæki. Land­bún­aður er um allt land, en með­al­stærð búa hefur auk­ist. Áfram vilja flestir borða dýra­af­urð­ir.

Álverið í Straumsvík.
Rio Tinto

Í þess­ari sviðs­mynd eru það tækni­lausn­irnar sem hafa stuðlað að því að kolefn­is­hlut­leysi næst árið 2040. Sam­göngur á landi reiða sig alfarið á raf­magn, vetni eða annað líf­elds­neyti, á meðan að flug­geir­inn og sam­göngur á sjó reiða sig enn að mestu á jarð­efna­elds­neyti.

Íslenski fisk­veiði­flot­inn er í þess­ari sviðs­mynd hins vegar búinn að skipta yfir í vist­vænt elds­neyti. Útblástur frá stór­iðju er að fullu gleyptur til baka úr and­rúms­loft­inu og líf­rænn úrgangur er allur moltaður eða breytt í gas. Mykja úr land­bún­aði er nýtt til að fram­leiða met­an. Lítil áhersla hefur verið lögð á bind­ingu koltví­oxíðs í þess­ari sviðs­mynd.

B – Græðum upp Ísland með stór­iðj­una í gangi

Þessi sviðs­mynd byggir á nátt­úru­lausnum án kerf­is­breyt­inga. Íslenska hag­kerfið byggir helst á stoðum stór­iðju, sjáv­ar­út­vegs og túrisma. Rétt eins og í sviðs­mynd A er gert ráð fyrir að nýt­ing orku­auð­linda sé grunn­ur­inn að áfram­hald­andi stór­iðju og raf­væð­ingu léttra sam­gangna og sömu­leiðis er gengið út frá því að neysla verði mik­il, úrgangur sömu­leiðis og hag­vöxtur og fólk­fjölgun einnig.

Hér eru það hins vegar svo­kall­aðar nátt­úru­lausnir sem hafa tryggt kolefn­is­hlut­laust Ísland. Þarna erum við að tala um umfangs­mikla kolefn­is­bind­ingu með skóg­rækt og upp­græðslu lands, auk þess sem búið er að moka ofan í gríð­ar­marga skurði og end­ur­heimta vot­lendi. Allur líf­rænn úrgangur er moltaður eða breytt í gas.

Sam­göngur á landi reiða sig á raf­magn eða líf­elds­neyti, en ein­ungis lít­ill hluti flug- og sjó­sam­gangna hefur skipt yfir í lág­kolefn­is­lausn­ir. Sjáv­ar­út­veg­ur­inn hins­vegar reiðir sig á raf­magn og líf­elds­neyti og land­bún­að­ur­inn notar áburð á hag­kvæm­ari hátt. Auk þess hefur sam­setn­ing skepnu­fóð­urs breyst, sjáv­ar­þang er nú á boðstólum í fjósum lands­ins, sem skilar sér í minni met­an-út­blæstri naut­gripa.

C – Hringrás­ar­sam­fé­lag og grænn iðn­aður í stað helm­ings álvera

Íslenska sam­fé­lagið sem dregið er fram í sviðs­mynd C hefur náð kolefn­is­hlut­leysi með sam­spili tækni­lausna og kerf­is­breyt­inga. Þetta er sjálf­bært hátækni­sam­fé­lag og fjöl­breytt hringrás­ar­sam­fé­lag sem er með­vitað um lofts­lags­mál.

Sjálf­bær nýt­ing end­ur­nýj­an­legra orku­gjafa styður við grænan iðnað og raf­væddar sam­göng­ur. Hag­kerfið reiðir sig á fjöl­breyttan grænan iðnað sem er kom­inn í stað­inn fyrir helm­ing­inn af álver­unum sem starfa í dag. Þetta eru auk ann­ars gagna­ver og hátækni­garð­yrkja. Sjáv­ar­út­vegur og túrismi eru enn mik­il­vægar stoðir undir efna­hag lands­ins.

Gagnaver og annar grænn iðnaður leysir helming stóriðju af hólmi í sviðsmynd C.
Etix

Bæði fólks­fjölgun og hag­vöxtur eru í þess­ari sviðs­mynd í með­al­lagi há. Neysla hefur orðið hóf­sam­ari, fólk leggur meira upp úr end­ing­ar­tíma hluta og grænum lausn­um. Úrgangur er minni en í sviðs­myndum A og B og ferða­þörf sömu­leið­is, auk þess sem áhersla á almenn­ings­sam­göngur og virka ferða­máta hefur auk­ist.

Mat­ar­venjur hafa breyst og eft­ir­spurn eftir græn­met­is­fæði auk­ist. Land­bún­aður með skepnur á sér stað um allt land, en eft­ir­spurn eftir lamba- og nauta­kjöti hefur dreg­ist saman og fram­leiðslan því hóf­leg. Færri kindur og naut­gripir eru í land­inu en í dag.

Þarna spila tækni­lausnir saman við kerf­is­breyt­ingar eins og breyttar neyslu­venjur til þess að ná kolefn­is­hlut­leysi fyrir 2040. Rétt eins og í sviðs­myndum A og B reiða sam­göngur á landi sig á raf­magn eða líf­elds­neyti, en ein­ungis lít­ill hluti flug- og sjó­sam­gangna hefur skipt yfir í lág­kolefn­is­lausn­ir. Sjáv­ar­út­veg­ur­inn reiðir sig á raf­magn og líf­elds­neyti og notar einnig létt­ari veið­ar­færi, sem sparar orku.

Útblástur frá þeirri stór­iðju sem er eftir í land­inu er gleyptur og ýmist dælt niður í berg eða not­aður til fram­leiðslu líf­elds­neyt­is. Færri skepnur er í land­bún­aði og mykjan er betur nýtt. Allur líf­rænn úrgangur er ýmist moltaður eða breytt í gas. Minni áhersla er á kolefna­bind­ingu og er það bara gert til hlið­ar, til þess að klára veg­ferð­ina að kolefn­is­hlut­leysi.

D - Ekki eitt ein­asta álver á Íslandi – en mjög margir græn­kerar

Í sviðs­mynd D hefur áhersla verið lögð á bæði nátt­úru­lausnir og kerf­is­breyt­ing­ar. Hér er íslenskt sam­fé­lag sem er fjöl­breytt hringrás­ar­sam­fé­lag, með­vitað um lofts­lagið og tekur höndum saman um lausnir í nærum­hverf­inu. Sjálf­bær nýt­ing orku­auð­linda styður við raf­væddar sam­göngur og grænan iðn­að, sem kemur að fullu í stað álvera í þess­ari sviðs­mynd.

Skógrækt og uppgræðsla er ríkur þáttur í leið Íslands að kolefnishlutleysi í sviðsmyndum B og D.
Náttúrufræðistofnun

Efna­hagur Íslands reiðir sig á fjöl­breyttan grænan iðn­að, sjáv­ar­út­veg á minni skala en í dag, minni bónda­bæi um landið og túrisma. Hér er til­tölu­lega lít­ill hag­vöxtur og fólks­fjölgun í sam­an­burði við aðrar sviðs­mynd­ir.

Einka­neysla er minni, aukin áhersla er á end­ing­ar­tíma þeirra hluta sem eru keyptir og grænar lausnir, helst úr hér­aði. Úrgangur hefur dreg­ist mikið sam­an, þar á meðal mat­ar­só­un. Ferða­þörf hefur minnk­að, með stór­auknum áherslum á almenn­ings­sam­göngur og virka ferða­máta.

Mat­ar­venjur Íslend­inga eru gjör­breyttar og eft­ir­spurn eftir plöntu­fæði sem helst er fram­leitt á Íslandi hefur auk­ist. Land­bún­aði hefur verið umbreytt, með smærri bónda­býlum um landið og minnk­andi áherslu á skepnu­ræktun vegna breyt­inga á fæðu­vali land­ans. Það eru því mun færri kýr og naut­gripir í land­inu.

Nátt­úru­lausnir og kerf­is­breyt­ingar af því tagi sem hér er lýst hafa tryggt kolefn­is­hlut­leysi, þar á meðal mikil áhersla á kolefn­is­bind­ingu í gegnum upp­græðslu og skóg­rækt, auk end­ur­heimtar vot­lend­is. Allur líf­rænn úrgangur er moltaður eða breytt í gas.

Breyttar ferða­venj­ur, með auknum almenn­ings­sam­göng­um, minnka heildar ferða­þörf­ina. Sam­göngur á landi reiða sig á raf­magn eða líf­elds­neyti, en flug­brans­inn og flutn­ingar á sjó eru ein­ungis að hluta komin í vist­vænar lausn­ir. Sjáv­ar­út­veg­ur­inn er eins og í öðrum lausnum byrj­aður að keyra á vist­vænu elds­neyti og raf­magni, auk þess sem létt­ari veið­ar­færi sem nota minni orku eru not­uð. Áburður er not­aður með hag­kvæm­ari hætti og sjáv­ar­þangið í fjós­unum tryggir minni metanút­blástur vegna iðra­gerj­unar – auk þess sem skepn­urnar eru færri.

E – Hóf­söm blanda af öllu að ofan

Í síð­ustu sviðs­mynd­inni sem teiknuð eru upp í skýrsl­unni, sviðs­mynd E, er tækni- og nátt­úru­lausnum blandað saman við kerf­is­breyt­ing­ar. Hér er reynt að feta ein­hvern milli­veg á milli þeirra ýktu þátta sem settir eru fram í hverri af hinum sviðs­mynd­un­um.

Í þess­ari sviðs­mynd er Ísland opið iðn­að­ar- og hátækni­sam­fé­lag sem styðst við stór­iðju, sjáv­ar­út­veg á stórum skala og túrisma. Kolefn­is­hlut­leysi hefur verið náð með blöndu af tækni- og nátt­úru­lausnum, auk nokk­urra kerf­is­breyt­inga. Hag­vöxtur er í með­al­lagi hár og fólks­fjölgun í með­al­lagi kröft­ug.

Ferða­þörf hefur aukist, en almenn­ings­sam­göngur og virkir ferða­máta hafa aukið vægi. Í mat­ar­vali hafa Íslend­ingar færst í átt­ina að plöntu­mið­aðra fæði, en ekki með jafn afger­andi hætti og í sviðs­myndum C og D.

Sam­göngur eru keyrðar áfram með svip­uðum hætti og í hinum sviðs­mynd­un­um. Kolefn­is­bind­ing og end­ur­heimt vot­lendis vega inn til hliðar við tækni­lausnir, svo Ísland verði kolefn­is­hlut­laust fyrir 2040.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnArnar Þór Ingólfsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar