Jáeindaskanninn stórt og tímafrekt verkefni

Forstjóri Landspítalans segir ákveðins misskilnings hafa gætt varðandi uppsetningu jáeindaskannans sem nú er kominn í notkun.

Jáeindaskanni
Jáeindaskanni
Auglýsing

Jáeindas­kann­inn var nýlega tek­inn í notkun á Land­spít­al­anum en und­ir­bún­ingur verk­efn­is­ins hófst fyrir þremur árum. Aldrei hefur verið til jáeindas­kanni á Íslandi en í byrjun ágúst árið 2015 til­kynnti Kári Stef­áns­son ­for­stjóri Íslenskrar erfða­grein­ing­ar að fyr­ir­tækið hefði skuld­bundið sig til að gefa íslensku þjóð­inni jáeindaskanna til notk­unar á spít­al­an­um. Kári sagði aftur á móti í vik­unni í við­tali við mbl.is að ferlið síðan fyrsta skóflustungan að hús­inu var tekin í jan­úar 2016 hefði verið röð af klaufa­skap og mis­tök­um.

Páll Matthíasson Mynd: LandspítalinnPáll Matth­í­as­son for­stjóri Land­spít­al­ans fjallar um málið í sínum viku­lega pistli á vef Land­spít­al­ans og segir ákveð­ins mis­skiln­ings hafa gætt varð­andi fram­gang verk­efn­is­ins. 

Hann segir að upp­setn­ing flók­ins bún­aðar og fram­leiðslu­tækni, sem jáeindas­kann­inn krefst, sé stórt verk­efni sem þrátt fyrir að tæknin sé ný hér á landi hafi gengið ágæt­lega og sé nú í höfn, þremur árum eftir að haf­ist var handa við und­ir­bún­ing­inn. 

Auglýsing

„Ein­hverjar vænt­ingar voru um að mögu­lega yrði hægt að taka skann­ann í notkun fyrr en reynslan sýnir að þetta er tíma­frekt verk­efni og gera má ráð fyrir að und­ir­bún­ingur taki a.m.k. 3 til 4 ár,“ segir hann og bendir á önnur dæmi á Norð­ur­lönd­unum þar sem sjúkra­hús hafa staðið í svip­uðum verk­efn­um. 

„Þetta þekkjum við frá nágranna­þjóðum og ágætt dæmi er að nokkru áður en Land­spít­ala barst gjöf Íslenskrar erfða­grein­ingar fyrir hönd þjóð­ar­innar árið 2015 fékk háskóla­sjúkra­húsið í Trom­sö, sem að mörgu leyti sinnir áþekkum verk­efnum og Land­spít­ali, sam­bæri­lega gjöf. Þar hófust bygg­ing­ar­fram­kvæmdir um haustið en frændur okkar í Nor­egi gera ráð fyrir að fram­leiðsla eigin merki­efnis hefj­ist næsta vor, rúmum fjórum árum eftir að gjöfin var gefin og eru ekki gerðar athug­semdir við það. Reynslan er svipuð af öðru verk­efni í Þránd­heim­i,“ segir hann.  

Hann bætir því við að Íslend­ingar hafi með miklu færri, en afar ein­beitt­um, starfs­mönnum náð að ljúka þessu ferli tals­vert fyrr og það beri að lofa.

Kjarn­inn fjall­aði um ferlið í des­em­ber síð­ast­liðn­um. ­Pétur H. Hann­es­son, yfir­læknir á röntgen­deild á Land­spít­ala Háskóla­sjúkra­hús­i, ­sagði í sam­tali við Kjarn­ann að mikla vinnu tæki að und­ir­búa verk­efn­ið og að stærsti hluti und­ir­bún­ings starf­sem­innar hefði farið í að setja upp fram­leiðslu­ein­ingu fyrir það efni sem sjúk­lingum er gefið vegna rann­sókn­ar­inn­ar. Síð­asta haust hefði tækja­bún­aður vegna fram­leiðsl­unnar verið í próf­un.

Farið eftir ströngum alþjóð­legum reglum

Miklar kröfur eru gerðar til hús­næð­is, tækja og fram­leiðslu­fer­ils­ins og er notkun merki­efnis í jáeindaskanna háð leyfis Lyfja­stofn­un­ar, að sögn Pét­urs. Farið væri eftir mjög ströngum alþjóð­legum reglum við leyf­is­veit­ing­una og væri umsókn­ar­fer­ill­inn langur og strangur og sömu kröfur gerðar til þess­arar fram­leiðslu og lyfja­fram­leiðslu stórra lyfja­fyr­ir­tækja.

Hann sagði enn fremur að bygg­ing 250 fer­metra hús­næðis undir starf­sem­ina, upp­setn­ing tækja­bún­aðar og próf­anir hefði gengið vel. Stefnt hefði verið að því að hefja notkun snemma síð­ast­liðið haust en dráttur á afhend­ingu vott­aðs hús­næðis hefði ollið nokkrum töf­um. 

Eru þá liðin tæp þrjú frá því að verk­efnið fór í gang og sagði Pétur að fá dæmi mundi vera um svo hraðan fram­gang verk­efnis sem þessa. Notkun þessar rann­sókn­ar­að­ferðar væri ný hér á landi og mundi taka tíma að koma starf­sem­inni og notkun jáeindaskanna í end­an­legt horf.

Jáeindas­kanni olli miklum fram­förum

Jáeindas­kanni er íslenska heitið á mynd­grein­ing­ar­tæki sem kall­ast PET/CT á fræði­máli og er einkum notað til að greina og meta æxli í mann­lík­am­an­um. Þessi tækni sá dags­ins ljós á sein­ustu ára­tugum 20. aldar og olli miklum fram­förum í grein­ingu og með­höndlun á krabba­meinsæxlum en bún­að­inn má einnig nota við grein­ingar á öðrum sjúk­dóm­um.

Jáeindas­kann­inn varð til við sam­runa tveggja áður þekktra grein­ing­ar­tækja; ann­ars vegar tölvu­sneið­mynda­tækis sem er röntgentæki sem gerir okkur kleift að sjá og mynda innri líf­færi sjúk­lings og hins vegar mynd­grein­ing­ar­tækis sem greinir geisla­virkar jáeindir frá efni sem sprautað er í sjúk­ling og safn­ast fyrir til dæmis í krabba­meins­frum­um. Heiti tæk­is­ins er dregið af jáeind­un­um.

Geisla­virk efni búin til í hring­hraðli

Jáeindaskann­anum fylgir óhjá­kvæmi­lega mik­ill og flók­inn bún­aður sem not­aður er til að fram­leiða geisla­virk merki­efni í sér­stakri lyfja­fram­leiðslu­stofu sem er síðan sprautað í sjúk­ling­inn. Sjúk­ling­ur­inn sér aðeins jáeindaskann­ann en bún­að­ur­inn er að öðru leyti aðeins aðgengi­legur starfs­fólki spít­al­ans því fram­leiðsla og með­höndlun geisla­virkra efna er aðeins á færi þeirra sem fengið hafa til þess þjálf­un.

Geisla­virku efnin eru búin til í svoköll­uðum hring­hraðli sem komið er fyrir í stein­steypum klefa neð­an­jarð­ar. Inni í hraðl­inum er raf­straumur not­aður til að auka hraða öreind­ar, og seg­ul­svið til þess að halda henni á hring­laga braut. Öreind­inni er skotið á efni sem umbreyt­ist í geisla­virka sam­sætu.

Geisla­virka efnið er leitt inn í lyfja­fram­leiðslu­stofu þar sem það er sam­einað efni með sækni í ákveðna vefi í lík­am­an­um. Merki­efn­inu er sprautað er í sjúk­ling­inn með vél­menni en áður en það er gert þarf að prófa það til þess að ganga úr skugga um allt sé full­kom­lega rétt og hrein­leiki og gæði eins og vera ber. Þær próf­anir fara fram á gæða­stjórn­un­ar­stofu við hlið fram­leiðslu­stof­unn­ar.

Sjúk­ling­ur­inn þarf að liggja kyrr í klukku­tíma

Eftir að merki­efn­inu hefur verið sprautað í sjúk­ling­inn þarf hann að liggja kyrr í um það bil klukku­stund á meðan geisla­virka efnið dreif­ist um lík­amann og safn­ast fyrir í þeim krabba­meinsæxlum sem kunna að vera í hon­um. Að því búnu fer sjúk­ling­ur­inn í jáeindaskann­ann sem tekur myndir þar sem hægt er að greina þá staði þar sem að merki­efnið gefur frá sér jáeind­ir.

Geisla­virkni efn­is­ins dvínar hratt og eftir skamma stund er hún orðin svo lítil að ekki stafar hætta af henni. Nauð­syn­legt er að hanna og byggja sér­stakt hús yfir jáeindaskann­ann og tækja­bún­að­inn sem honum fylg­ir. Fram­leiðsla og með­höndlun geisla­virkra efna er mjög vand­með­farin og krefst ýtr­ustu aðgætni. Búa þarf þannig um hnút­ana að eng­inn verði fyrir hættu­legri geisl­un.

Merki­efnið sem sprautað er í sjúk­linga verður fram­leitt í rann­sókn­ar­stofu sem full­nægir alþjóð­legum stöðlum um hrein­leika. Hús­næðið rann­sókn­ar­stof­unnar og allt sem í því verður þarf að vera eins hreint og frekast er unnt. Til þess að tryggja hámarks­ná­kvæmni við skömmtun lyfj­anna er notað vél­menni en eftir að geisla­virku lyfi hefur verið sprautað í sjúk­ling er hann geisla­virkur skamma stund og því ber að forð­ast að starfs­fólk og aðrir sjúk­lingar nálgist hann um of. Haga þarf innri skipan húss­ins í sam­ræmi við það.

Heim­ild­ir: Íslensk erfða­grein­ing

Kanntu vel við Kjarnann?

Við á Kjarnanum þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Sólveig Anna Jónsdóttir
Á konudaginn: Nokkur orð um vinnu-konur vegna orða borgarstjóra um heimsreisur
Kjarninn 23. febrúar 2020
Flugferðum var aflýst í stórum stíl á mörgum Kanarí-eyjanna í dag.
Hví er sandbylur á Kanarí?
Mikil röskun á flugi. Viðburðum aflýst og skólum lokað. Skyggni lítið. Hvað er eiginlega að gerast á Kanarí-eyjum?
Kjarninn 23. febrúar 2020
Eftir sex daga verkfall mátti sjá í miðbæ Reykjavíkurborgar yfirfullar ruslatunnur.
Áhrifa verkfalls farið að gæta í miðborginni – Rusl flæðir úr tunnum
Verkfall Eflingar hefur ekki einungis áhrif á velferðarþjónustu í Reykjavíkurborg heldur má sjá, eftir vikuverkfall, að sorp er farið að safnast upp á götum borgarinnar.
Kjarninn 23. febrúar 2020
Kristbjörn Árnason
Efling sýnir klærnar og boðar samúðarverkföll
Leslistinn 23. febrúar 2020
Ilmbanki íslenskra jurta
Safnað fyrir uppsetningu Ilmsýningar Nordic angan í Álafosskvos á Karolina fund.
Kjarninn 23. febrúar 2020
Auður Jónsdóttir og Auður Laxness.
Samtvinnuð örlög kynslóða
Leiklistargagnrýnandi Kjarnans fjallar um Auður og Auður, sýningu eftir Auði Jónsdóttur sem sýnd er í Landnámssetrinu.
Kjarninn 23. febrúar 2020
Bjarni Bendiktsson, fjármálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins.
Bjarni um bankasöluna: Þetta er algjörlega rakið mál
Fjármálaráðherra hefur áhyggjur af stöðu stóriðjufyrirtækja á Íslandi, flest eigi þau í miklum rekstrarvandræðum. Hann segir ekkert hafa verið rætt að selja Landsbankann enda sé talið mikilvægt að ríkið eigi kerfislega mikilvægan banka.
Kjarninn 23. febrúar 2020
Bjarni Bendiktsson, fjármálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins.
Bjarni: Okkur hefur tekist stórkostlega að bæta lífskjörin á Íslandi
Formaður Sjálfstæðisflokksins segir það kosta blóð, svita og tár að komast til valda. Hann vill halda áfram að leiða flokkinn enda ekkert merkilegra eða skemmtilegra en að móta framtíð lands og þjóðar.
Kjarninn 23. febrúar 2020
Meira úr sama flokkiInnlent