Jáeindaskanni kemst í gagnið í byrjun næsta árs

Bygging 250 fermetra húsnæðis undir starfsemina, uppsetning tækjabúnaðar og prófanir hafa gengið vel. Stefnt var að því að hefja notkun snemma í haust en dráttur á afhendingu vottaðs húsnæðis hefur valdið nokkrum töfum.

Starfsemi jáeindaskanna byggir á framleiðslu skammlífrar geislavirkrar samsætu sem er tengd merkiefni.
Starfsemi jáeindaskanna byggir á framleiðslu skammlífrar geislavirkrar samsætu sem er tengd merkiefni.
Auglýsing

Aldrei hefur verið til jáeindas­kanni á Íslandi en í byrjun ágúst árið 2015 til­kynnti Kári Stef­áns­son að Íslensk erfða­grein­ing hefði skuld­bundið sig til að gefa íslensku þjóð­inni jáeindaskanna til notk­unar á Land­spít­al­an­um.

Eftir rúm­lega tveggja ára bið fer að stytt­ast í að jáeindas­kann­inn kom­ist í gagnið en mikla vinnu tekur að und­ir­búa verk­efn­ið. Að sögn Pét­urs H. Hann­es­sonar yfir­læknis á röntgen­deild á Land­spít­ala Háskóla­sjúkra­húsi standa vonir til að unnt verði að rann­saka fyrstu sjúk­ling­ana í jan­úar 2018. 

Hann segir að stærsti hluti und­ir­bún­ings starf­sem­innar hafi farið í að setja upp fram­leiðslu­ein­ingu fyrir það efni sem sjúk­lingum er gefið vegna rann­sókn­ar­inn­ar. Und­an­farna mán­uði hafi tækja­bún­aður vegna fram­leiðsl­unnar verið í próf­un.

Auglýsing

Farið eftir ströngum alþjóð­legum reglum

Miklar kröfur eru gerðar til hús­næð­is, tækja og fram­leiðslu­fer­ils­ins og er notkun merki­efnis í jáeindaskanna háð leyfis Lyfja­stofn­un­ar, að sögn Pét­urs. Farið sé eftir mjög ströngum alþjóð­legum reglum við leyf­is­veit­ing­una og sé umsókn­ar­fer­ill­inn langur og strangur en sömu kröfur gerðar til þess­arar fram­leiðslu og lyfja­fram­leiðslu stórra lyfja­fyr­ir­tækja.

Hann segir enn fremur að bygg­ing 250 fer­metra hús­næðis undir starf­sem­ina, upp­setn­ing tækja­bún­aðar og próf­anir hafi gengið vel. Stefnt hafi verið að því að hefja notkun snemma í haust en dráttur á afhend­ingu vott­aðs hús­næðis hafi ollið nokkrum töf­um. Eins og fram hefur komið er áætlað að unnt verði að rann­saka fyrstu sjúk­ling­ana í jan­úar á næsta ári.

Tekur tíma að koma starf­sem­inni í end­an­legt horf

Eru þá liðin rúm tvö ár frá því að verk­efnið fór í gang og segir hann að fá dæmi muni vera um svo hraðan fram­gang verk­efnis sem þessa. Notkun þessar rann­sókn­ar­að­ferðar sé ný hér á landi og muni taka tíma að koma starf­sem­inni og notkun jáeindaskanna í end­an­legt horf.

„Ef engir hnökrar verða á því að hefja starf­semi munu nær allir þeir sjúk­lingar sem hingað til hafa þurft að sækja þessa þjón­ustu til Kaup­manna­hafnar verða rann­sak­aðir hér á landi á fyrstu vikum nýs árs,“ segir hann í svari við fyr­ir­spurn Kjarn­ans.

Jáeindas­kanni olli miklum fram­förum

Jáeindas­kanni er íslenska heitið á mynd­grein­ing­ar­tæki sem kall­ast PET/CT á fræði­máli og er einkum notað til að greina og meta æxli í mann­lík­am­an­um. Þessi tækni sá dags­ins ljós á sein­ustu ára­tugum 20. aldar og olli miklum fram­förum í grein­ingu og með­höndlun á krabba­meinsæxlum en bún­að­inn má einnig nota við grein­ingar á öðrum sjúk­dóm­um.

Jáeindas­kann­inn varð til við sam­runa tveggja áður þekktra grein­ing­ar­tækja; ann­ars vegar tölvu­sneið­mynda­tækis sem er röntgentæki sem gerir okkur kleift að sjá og mynda innri líf­færi sjúk­lings og hins vegar mynd­grein­ing­ar­tækis sem greinir geisla­virkar jáeindir frá efni sem sprautað er í sjúk­ling og safn­ast fyrir til dæmis í krabba­meins­frum­um. Heiti tæk­is­ins er dregið af jáeind­un­um.

Geisla­virk efni búin til í hring­hraðli

Sjúklingur í jáeindaskanna. Mynd: Wiki CommonsJáeindaskann­anum fylgir óhjá­kvæmi­lega mik­ill og flók­inn bún­aður sem not­aður er til að fram­leiða geisla­virk merki­efni í sér­stakri lyfja­fram­leiðslu­stofu sem er síðan sprautað í sjúk­ling­inn. Sjúk­ling­ur­inn sér aðeins jáeindaskann­ann en bún­að­ur­inn er að öðru leyti aðeins aðgengi­legur starfs­fólki spít­al­ans því fram­leiðsla og með­höndlun geisla­virkra efna er aðeins á færi þeirra sem fengið hafa til þess þjálf­un.

Geisla­virku efnin eru búin til í svoköll­uðum hring­hraðli sem komið er fyrir í stein­steypum klefa neð­an­jarð­ar. Inni í hraðl­inum er raf­straumur not­aður til að auka hraða öreind­ar, og seg­ul­svið til þess að halda henni á hring­laga braut. Öreind­inni er skotið á efni sem umbreyt­ist í geisla­virka sam­sætu.

Geisla­virka efnið er leitt inn í lyfja­fram­leiðslu­stofu þar sem það er sam­einað efni með sækni í ákveðna vefi í lík­am­an­um. Merki­efn­inu er sprautað er í sjúk­ling­inn með vél­menni en áður en það er gert þarf að prófa það til þess að ganga úr skugga um allt sé full­kom­lega rétt og hrein­leiki og gæði eins og vera ber. Þær próf­anir fara fram á gæða­stjórn­un­ar­stofu við hlið fram­leiðslu­stof­unn­ar.

Sjúk­ling­ur­inn þarf að liggja kyrr í klukku­tíma

Eftir að merki­efn­inu hefur verið sprautað í sjúk­ling­inn þarf hann að liggja kyrr í um það bil klukku­stund á meðan geisla­virka efnið dreif­ist um lík­amann og safn­ast fyrir í þeim krabba­meinsæxlum sem kunna að vera í hon­um. Að því búnu fer sjúk­ling­ur­inn í jáeindaskann­ann sem tekur myndir þar sem hægt er að greina þá staði þar sem að merki­efnið gefur frá sér jáeind­ir.

Geisla­virkni efn­is­ins dvínar hratt og eftir skamma stund er hún orðin svo lítil að ekki stafar hætta af henn­i. ­Nauð­syn­legt er að hanna og byggja sér­stakt hús yfir jáeindaskann­ann og tækja­bún­að­inn sem honum fylg­ir. Fram­leiðsla og með­höndlun geisla­virkra efna er mjög vand­með­farin og krefst ýtr­ustu aðgætni. Búa þarf þannig um hnút­ana að eng­inn verði fyrir hættu­legri geisl­un.

Merki­efnið sem sprautað er í sjúk­linga verður fram­leitt í rann­sókn­ar­stofu sem full­nægir alþjóð­legum stöðlum um hrein­leika. Hús­næðið rann­sókn­ar­stof­unnar og allt sem í því verður þarf að vera eins hreint og frekast er unn­t. Til þess að tryggja hámarks­ná­kvæmni við skömmtun lyfj­anna er notað vél­menni en eftir að geisla­virku lyfi hefur verið sprautað í sjúk­ling er hann geisla­virkur skamma stund og því ber að forð­ast að starfs­fólk og aðrir sjúk­lingar nálgist hann um of. Haga þarf innri skipan húss­ins í sam­ræmi við það.

Hús­næði sniðið að tækja­bún­að­inum

Geisla­skammtur sjúk­lings veldur honum ekki skaða en rann­sóknin er ákveðin af lækni í sam­ræmi við ástand hans. Eftir að myndir hafa verið teknar í jáeindaskann­anum er reiknað með því að sjúk­lingur bíði um stund áður en hann yfir­gefur stað­inn á meðan geisla­virkni hans dvín­ar. Hús­næðið er sniðið í einu og öllu að tækja­bún­að­in­um, fram­leiðslu­ferli geisla­virku lyfj­anna og með­höndlun sjúk­ling­anna. Án sér­hann­aðs hús­næðis eru tækin ekki not­hæf. Já­eindas­kann­inn og allt sem honum fylgir, þar með talið hús­ið, mynda órofa heild sem er gjöf ÍE til þjóð­ar­inn­ar.

Þann 18. sept­em­ber 2015 var und­ir­rituð sam­starfs­yf­ir­lýs­ing vel­ferð­ar­ráðu­neyt­is­ins, Íslenskrar erfða­grein­ingar og Land­spít­ala um bygg­ingu húss fyrir jáeindaskanna við Land­spít­ala og var yfir­lýs­ingin hluti af frum­hönn­un­ar­skýrslu verk­efn­is­ins. Þar er kveðið nánar á um ýmsa þætti fram­kvæmd­ar­inn­ar, meðal ann­ars að Íslensk erfða­grein­ing ber allan kostnað af bygg­ingu húss­ins en Land­spít­al­inn ber kostnað af þeim breyt­ingum sem gera þarf á hús­næði spít­al­ans vegna fram­kvæmd­ar­inn­ar.

28% af kosn­aði greið­ist af Land­spít­al­anum

Segir á vef­síðu Íslenskrar erfða­grein­ingar að gert sé ráð fyrir að 72 pró­sent af heild­ar­kostn­að­inum falli til vegna nýbygg­ing­ar­innar og greið­ist hann að fullu af Íslenskri erfða­grein­ingu. Áætlað er að 28 pró­sent af kostn­að­inum sé vegna aðlög­unar og breyt­inga á húsi Land­spít­al­ans og greið­ist sá hluti af spít­al­an­um.

Hönnun hús­næð­is­ins hófst af fullum krafti þegar búið var að velja hús­inu stað. Frá þessu er greint á vef­síðu Íslenskrar erfða­grein­ing­ar. Í lok ágúst­mán­aðar sama ár og byrjun sept­em­ber var rætt við full­trúa helstu fram­leið­enda jáeindaskanna og ann­ars bún­aðar sem nauð­syn­legur er. Í byrjun des­em­ber var und­ir­rit­aður samn­ingur við General Elect­ric um kaup á öllum bún­aði auk ráð­gjafar við bygg­ing­una og þjálf­unar starfs­fólks.

Segir jafn­framt í síð­unni að hönn­un­ar­vinnan fari fram í nánu sam­ráði við verk­efn­is­stjóra og tækni­menn á vegum General Elect­ric. Við lok frum­hönn­unar 22. sept­em­ber árið 2015 var áætlað að húsið myndi kosta 263.600.000 krón­ur. Inni­fal­inn hafi verið kostn­aður vegna breyt­inga og aðlög­unar húss Land­spít­al­ans.

Heild­ar­fjár­hæð gjafar 6,5 millj­ónum Banda­ríkja­dala

Í byrjun febr­úar 2016 þegar hönnun húss­ins var lengra á veg komin og fram­kvæmdir í þann mund að hefj­ast var ætlað að bygg­inga­fram­kvæmdin myndi kosta 268.500.000 krón­ur. Heild­ar­fjár­hæð gjaf­ar­innar eru 6,5 millj­ónir Banda­ríkja­dala.

Páll Matth­í­as­son, for­stjóri Land­spít­ala, tók fyrstu skóflustung­una 12. janúar 2016 að hús­næði sem mun hýsa nýjan jáeindaskanna.

Þann 12. jan­úar 2016 tók Páll Matth­í­as­son for­stjóri Land­spít­al­ans fyrstu skóflustungu að jákvæðni­hús­inu og þar með hófust bygg­ing­ar­fram­kvæmd­ir. Samið var við Gunnar St. Ólafs­son bygg­ing­ar­verk­fræð­ing um að ann­ast bygg­ing­ar­stjórn í skiln­ingi bygg­ing­ar­reglu­gerðar og eft­ir­lit með fram­kvæmd­um. Jarð­veg­fram­kvæmdir voru boðnar út til þriggja verk­taka. Fyr­ir­tækið Grafa og grjót ehf. átti lægsta til­boðið og lauk verki sínu 25. jan­ú­ar.

Næsti fram­kvæmda­á­fangi var fólg­inn í upp­steypu húss­ins og frá­gang þess að utan. Verkið var boðið út til þriggja verk­taka. Þarfa­þing ehf. átti lægsta til­boðið og þegar hefur verið und­ir­rit­aður samn­ingur um verk­ið.

Leit­ast við að hraða fram­kvæmdum sem mest

Bygg­ing­ar­leyfi fyrir hús­inu var gefið út 22. febr­úar og fram­kvæmdir hófust dag­inn eftir með því að steypt var þrifalag ofan á klöpp­ina undir hring­hrað­als­hús­inu.

Áætlun um hönnun og bygg­ingu húss­ins var gerð í nóv­em­ber 2015, áður en samn­ingar höfðu verið und­ir­rit­aðir um tækja­kaupin og áður en að fullu var orðið ljóst hvert flækju­stig bygg­ing­ar­innar væri. Sam­kvæmt Íslenskri erfða­grein­in­ingu var ákveðið í upp­hafi að leit­ast við að hraða fram­kvæmd­inni sem mest án þess þó að það bitni hvorki á gæðum hönn­unar né húss­ins.

Heim­ild­ir: Íslensk erfða­grein­ing

Benedikt: Jodie Foster er baráttukona
Stórleikkonan Jodie Foster ætlar sér að endurgera kvikmyndina Konan fer í stríð, sem Benedikt Erlingsson leikstýrði.
Kjarninn 10. desember 2018
Horft til þess að nýta skráðan markað til að selja hluti í ríkisbönkunum
Í Hvítbók stjórnvalda um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið kemur fram að vantraust á fjármálakerfinu sé enn „djúpstætt“. Langan tíma muni taka að ná upp trausti á því á nýjan leik.
Kjarninn 10. desember 2018
Bjarni Benediktsson, fjármálaráðherra.
Hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið lítur dagsins ljós
Gott regluverk og öflugt eftirlit, hagkvæmni í bankarekstri og traust eignarhald fjármálafyrirtækja eru þær þrjár meginstoðir sem framtíðarsýn íslensks fjármálakerfis þarf að mótast af.
Kjarninn 10. desember 2018
Sara Dögg Svanhildardóttir
Dýrt húsnæði og há gjöld ýta undir einsleitni
Kjarninn 10. desember 2018
Þögul mótmæli við síðustu þingsetningu
Meirihluti Íslendinga telur það mikilvægt að fá nýja stjórnarskrá
Meirihluti landsmanna segir það mikilvægt að Íslendingar fái nýja stjórnarskrá á yfirstandandi kjörtímabili, samkvæmt nýrri könnun MMR. Konur reyndust líklegri til að segja endurnýjun stjórnarskrár mikilvæga.
Kjarninn 10. desember 2018
Sigþrúður Guðmundsdóttir, Ásmundur Einar Daðason og Ellen Calmon
Efla fræðslu um þjónustu og lagaleg úrræði í þágu kvenna af erlendum uppruna
Konur af erlendum uppruna eru margar hverjar í bagalegri stöðu til að komast úr erfiðum heimilisaðstæðum. Þær kunna margar hverjar ekki tungumálið, þekkja ekki réttindi sín og eru upp á kvalara sína komnar.
Kjarninn 10. desember 2018
Nichole Leigh Mosty
Eitt mikilvægasta skjal tuttugustu aldarinnar og undirstaða frelsis, réttlætis og friðar í heiminum
Leslistinn 10. desember 2018
Uber á leiðinni á hlutabréfamarkað
Bandaríska skutlfyrirtækið Uber stefnir á að skrá félagið á hlutabréfamarkað á næsta ári. Talið er að Uber gæti reynst allt að 120 milljarða dala virði í frumútboðinu. Lyft, helsti samkeppnisaðili Uber, stefnir einnig á skráningu á hlutabréfamarkað.
Kjarninn 10. desember 2018
Meira eftir höfundinnBára Huld Beck
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar