Ný gullöld kaffivélarinnar og Melitta Bentz

rsz_h_00886305.jpg
Auglýsing

Þegar Melitta Bentz, 35 ára hús­móðir í Dres­den í Þýska­landi, stóð yfir eld­hús­vask­inum á heim­ili sínu vorið 1908 og hreins­aði korg­inn úr kaffi­könn­unni, fór hún að velta fyrir sér hvort ekki væri mögu­legt að losna við korg­inn, ekki bara úr könn­unni heldur líka úr kaff­inu. Hús­bónd­inn Hugo var vænt­an­legur heim í kaffi og Melitta hafði skellt í eina epla­köku. Þegar hús­bónd­inn kom inn úr dyr­un­um, stóð heima að epla­kakan var til­búin og kaffið sömu­leið­is.

Meðan þau hjónin sátu yfir kaff­inu, og epla­kök­unni, fór Melitta að segja bónda sínum frá hug­mynd sem hún hefði feng­ið. Hugo skildi ekki alveg útkýr­ing­arnar en lýsti sig fylgj­andi hverju því sem fjar­lægt gæti korg­inn úr kaff­in­u.  Melitta lét ekki sitja við orðin tóm, með nagla gerði hún lítið gat á botn­inn á lít­illi blikk­dós, fékk svo stórt blað úr stíla­bók sonar síns og kom því fyrir í dósinni. Í þessa heima­til­búnu kaffi­trekt setti Melitta kaffi og hellti svo sjóð­andi vatni í „trekt­ina“ sem hún hafði sett bolla und­ir. Kaffið var nokkra stund að drjúpa niður í boll­ann en sér til mik­illar ánægju fann frú Melitta að í kaff­inu var ekki vottur af korgi. Henni var ljóst að hún hafði þarna dottið niður á aðferð við að búa til korg­laust kaffi. Lík­lega hefur hana þó ekki órað fyrir að heilli öld síðar væri upp­finn­ing henn­ar, í bók­staf­legri merk­ingu, á allra vörum og kaffi­vélar byggðar á þess­ari hugmynd seldar um allan heim ásamt trektum og þar til gerðum papp­írs­pokum (papp­írs­filt).

Pokarnir frá Melittu. MYND: Wikipedia. Pok­arnir frá Melittu. MYND: Wikipedi­a.

Auglýsing

Fékk einka­leyfi á upp­finn­ing­unni



Melitta Bentz hélt áfram að þróa hug­mynd­ina sem hún hafði fengið og 8. júlí 1908 fékk hún skráð einka­leyfi á „trekt­ar­á­haldi klæddu filt­papp­ír“ eins og það var kall­að. Mán­uði síðar stofn­aði hún fyr­ir­tæki sem bar nafn henn­ar, Melitta. Fyr­ir­tækið var í upp­hafi smátt í sniðum og Melitta fór ekki út fyrir tún­garð­inn í leit að starfs­fólki. Hugo bóndi hennar sagði upp sinni vinnu og tveir synir þeirra hjóna hófu störf hjá fyr­ir­tæk­inu. Fyrst í stað voru kaffi­trekt­irnar ekki trekt­laga heldur lík­astar þeim nið­ur­suðu­dósum sem eru kall­aður heildósir og úr blikki. Þótt Melitta hafi kannski ekki þekkt orðið vöru­þróun hélt hún áfram að bæta gæði trekt­ar­inn­ar, sem um 1930 var orðin trekt­laga og þar að auki komin með rifflur að inn­an.

Papp­ír­inn varð jafn­framt betri með árun­um. Einka­leyfið hélt ekki að eilífu og fyrir miðja síð­ustu öld voru fjöl­mörg fyr­ir­tæki farin að fram­leiða bæði trektar og poka, í ýmsum stærð­um. Ennþá var vatnið hitað í katli eða potti og svo hellt yfir kaffið í trekt­inni. Einu til­brigðin við þessa aðferð voru hvort bunan úr katl­inum skyldi vera mjó, hvort best væri að bleyta fyrst aðeins í kaff­inu og hvort vatnið ætti að bull­sjóða eða vera aðeins undir suðu­marki. Þessi atriði öll, eða hvert um sig, voru og eru jafn­vel enn iðu­lega deilu­efni. Ekki hlupu allir upp til handa og fóta yfir þessum nýmóð­ins kaffi­trektum en héldu áfram að hella uppá með sömu aðferð og lengi hafði tíðkast. Taupoki (gamlir nær­bolir sagðir best­ir) og blikk­kanna voru þar í aðal­hlut­verki.

Raf­magnið kemur í kaffi­könn­urnar



Á árunum eftir síð­ari heims­styrj­öld komu fram fjöl­margar nýj­ungar til þess ætl­aðar að gera lífið auð­veld­ara, þar á meðal í eld­hús­inu. Ein þess­ara nýj­unga var kaffi­vélin sem svo er nefnd. Það var þýskt fyr­ir­tæki, Wigoman sem árið 1954 setti á mark­að­inn tæki sem byggði á upp­finn­ingu Melittu Bentz, en bætti þó ýmsu við. Trektin var á sínum stað og pok­inn líka en hins vegar var það raf­magns elem­ent sem hit­aði vatnið og leiddi það í eins konar leiðslu yfir trekt­ina og svo niður í gegnum kaffið og í könnu sem fylgdi kaffi­vél­inni. Þetta voru tíma­mót í kaffi­gerð.

Frú Melitta Bentz var þá ekki lengur á lífi, hún lést í lok júní 1950 en hafði  skráð sig á spjöld sög­unnar eins og það er kall­að. Melitta fyr­ir­tækið er hins­vegar enn til og fram­leiðir kaffi­vél­ar, raf­magns­katla, trektir og trek­ta­poka. Starf­semin fer fram víða um heim og starfs­menn í dag eru um fjögur þús­und.

Fram­sókn­ar- og vinstri­menn sagðir drekka Braga kaffi, í gulum pok­um, úr kaup­fé­lag­inu en Sjálf­stæð­is­menn Rio kaffi frá Kaaber í blá- og hvítrönd­óttum pokum.


Kaffi­vélar verða almenn­ings­eign



Á næstu árum komu tugir teg­unda slíkra kaffi­véla á mark­að­inn, þar á meðal frá Melitta. Vélar þessar voru hver annarri lík­ar, grund­vall­ar­tæknin ætíð sú sama en útlitið örlítið mis­mun­andi. Ekki verður tölu komið á allar þær teg­undir kaffi­véla sem á þessum árum litu dags­ins ljós. Tækni­þró­unin var lít­il, sumar voru með sér­stakri hita­hellu til að halda upp­á­hell­ingnum heit­um, aðrar með mis­mun­andi hita­still­ingum á þessum hellum en grund­vall­ar­tæknin óbreytt. Kaffi­brennslur buðu flestar, eða all­ar, uppá mjög svipað kaffi, milli­brennt, og á Íslandi var það jafn­vel talið fara eftir póli­tík hvaða kaffi var drukkið á heim­ilum lands­manna. Fram­sókn­ar- og vinstri­menn sagðir drekka Braga kaffi, í gulum pok­um, úr kaup­fé­lag­inu en Sjálf­stæð­is­menn Rio kaffi frá Kaaber í blá- og hvítrönd­óttum pok­um.

Kaffi­vél­arnar voru til­tölu­lega ódýrar enda tæknin ein­föld. Reyndar voru til margs­konar önnur tæki til kaffi­gerð­ar, til dæmis ítalskar hellukönnur og pressukönn­urnar sem upp­haf­lega komu senni­lega frá Frakk­landi en ekk­ert þess­ara tækja komst í hálf­kvisti við upp­á­hell­ing­ar­vél­arnar hvað vin­sældir og útbreiðslu varð­aði. Ekki má heldur gleyma skyndi­kaff­inu (oft­ast kallað Nes­kaffi) sem fyrst kom á mark­að­inn um 1940 og er til í mörgum og mis­mun­andi teg­und­um.

Kaffivélar í stórri raftækjaverslun í Kaupmannahöfn. MYND: BORGÞÓR ARNGRÍMSSON Kaffi­vélar í stórri raf­tækja­verslun í Kaup­manna­höfn. MYND: BORG­ÞÓR ARN­GRÍMS­SON

Breytt kaffi­tíska



Um 1990 urðu miklar breyt­ingar í kaffi­drykkju­sið­um. Nú var eng­inn maður með mönnum nema að eiga „al­vöru“ kaffi­vél sem gæti töfrað fram gæða­kaffi og jafn­vel malað baun­irnar jafn­óðum og hitað mjólk útí kaff­ið. Tugir eða hund­ruð teg­unda slíkra véla komu á mark­að­inn, mis­jafnar bæði hvað varð­aði verð og gæði. Enn jókst svo sam­keppnin þegar hinar svo­nefndu Nes­presso vélar komu á mark­að­inn, þar var kaffið í formi síróps og margar bragð­teg­undir í boð­i. Loks komu púð­arn­ir, eða kodd­arnir eins og sumir kalla fyr­ir­bær­ið. Þar var kaffi­duftið í litlum poka, sem settur var í þartil­gerða vél, ýtt á takka og þá bun­aði kaffið í boll­ann. Gömlu kaffi­vél­arnar voru þó áfram á mark­aðnum þótt ýmsum þætti það heldur hall­æris­legt að bjóða uppá slíkan upp­á­hell­ing. Einn og einn hélt sig líka við hand­virku upp­á­hell­ing­ar­að­ferð­ina, vatnið hitað í katli og hellt yfir kaffi í trekt.

Ný gullöld



Þótt gömlu hefð­bundnu kaffi­vél­arnar hafi aldrei horfið og átt sína tryggu not­endur dróst sala þeirra mjög saman í flestum löndum á síð­asta ára­tug lið­innar aldar og allt fram til 2013. En tími þeirra var ekki lið­inn. Upp­á­hellt kaffi kom­st, ef svo má segja, aftur í tísku. Eng­inn veit bein­línis ástæð­una en ýmsir kaffi­drykkju­spek­ingar telja að margir séu hrein­lega orðnir leiðir á því að drekka kaffi­bland­aða mjólk, eins og sumir kalla vin­sæla kaffi­drykki. Margt ungt fólk vilji ein­fald­lega kaffi en ekki kaffi­bland. Hver svo sem ástæðan er er stað­reyndin sú að sala á hefð­bundnum upp­á­hell­ing­ar­vélum hef­ur víða um lönd auk­ist stór­lega á síð­ustu tveimur árum. Skrif­ari þessa pistils lagði leið sína í stóra raf­tækja­verslun í Kaup­manna­höfn fyrir nokkrum dög­um. Þar taldi hann 58 mis­mun­andi gerðir kaffi­véla, rúmur helm­ingur þeirra hefð­bundnar upp­á­hell­inga­vél­ar. Sam­kvæmt tölum danskrar neyt­enda­stofu seld­ust sam­tals 220 þúsund kaffi­vélar í Dan­mörku í fyrra, það svarar til þess að tólfta hvert heim­ili í land­inu hafi eign­ast slíkt tæki. Af þessum 220 þús­und vélum voru tæp­lega 30 þús­und af gerð­inni Melitta.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Órangútanar eru greindir og hafa hafst við í frumskógunum sem  nú er verið að eyða í þúsundir ára.
Kraftaverkaolía með ýmislegt á samviskunni
Við eldum úr henni, böðum okkur í henni og burstum jafnvel tennurnar með henni. Sérfræðingar telja pálmaolíu vera í um helmingi allra mat- og snyrtivara sem finna má í verslunum á Vesturlöndum.
Kjarninn 25. október 2020
Klezmer-partývél úr látúni
Hljómsveitin Látún safnar fyrir framleiðslu á fyrstu plötu sinni. Það er gert með hópfjármögnun á Karolina Fund.
Kjarninn 25. október 2020
Páll Matthíasson, forstjóri Landspítalans á blaðamannafundi í dag.
Stór hópsýking tengd Landakoti – 77 greinst með COVID-19
Það sem óttast var mest, að veiran kæmist inn í viðkvæma hópa, er orðið að veruleika. Umfangsmikil hópsýking er rakin til Landakots og 49 sjúklingar hafa sýkst af COVID-19.
Kjarninn 25. október 2020
Matthías Aron Ólafsson
Saltnámur, gagnsiðbót og orkudrykkir
Kjarninn 25. október 2020
Heiðrún Lind Marteinsdóttir, framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi.
Segir málið hafa skaðað samskipti sjómanna og útgerðarmanna
Heiðrún Lind Marteinsdóttir, framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi, segir í yfirlýsingu að Hraðfrysthúsið-Gunnvör hafi ekki farið að leiðbeiningum um mögulegt smit á sjó. Heiðrún er sögð skráður höfundur skjals sem HG sendi fjölmiðlum í dag.
Kjarninn 25. október 2020
Kristján Þór Júlíusson sjávarútvegsráðhera.
Áhöfnin lokuð „inni í stálkassa“
Sjávarútvegsráðherra segist sleginn yfir því sem gerðist um borð í frystiskipinu Júlíusi Geirmundssyni. Hann segir augljóst að farið hafi verið freklega á svig við þau grundvallaratriði sem snúast um öryggi og velferð áhafnar.
Kjarninn 25. október 2020
Þarf að gera Bandaríkin frábær á ný eða þarf að byggja betur upp aftur?
Atvinnuleysi í Bandaríkjunum er umtalsvert og störfum í landinu hefur fækkað á síðustu árum. Gripið hefur verið til mjög kostnaðarsamra efnahagspakka sem hafa gert það að verkum að hallinn á ríkissjóði landsins er nú meiri en hann hefur verið í áratugi.
Kjarninn 25. október 2020
Júlíus Geirmundsson ÍS 270, er gerður út frá Ísafirði.
Útgerðin biðst „einlæglega afsökunar“
Framkvæmdastjóra Hraðfrystihússins-Gunnvarar, sem gerir út Júlíus Geirmundsson, þykir „þungbært að sitja undir ásökunum um að ekki sé hugað nógu vel að heilsu og öryggi starfsmanna“.
Kjarninn 25. október 2020
Meira úr sama flokkiErlent
None