Afleiðingar vanrækslu stjórnvalda

Dr. Haukur Arnþórsson heldur áfram að fjalla um upplýsingasamfélagið, og hvernig stjórnvöld hafa vanrækt að framþróa stjórnsýsluna.

Tækni
Auglýsing

Í fyrri greinum hefur verið dregin upp mynd af miklum and­stæðum sem varða ­stjórn­mál og stjórn­sýslu hér á landi. Ann­ars vegar af stjórn­kerfi sem hafnar sam­fé­lags­á­hrif­um ­upp­lýs­inga­tækni og staðn­aði á margan hátt (m.a. tækni­lega og því hvað varð­ar­ vinnu­brögð) á síð­ustu öld, einkum fyrir til­stilli hægri hug­mynda um að­gerða­leysi rík­is­ins í upp­lýs­inga­tækni­mál­um. Á ákveðnum sviðum mælist staða raf­rænnar þjón­ustu rík­is­ins svipuð og þriðja heims ríkja.

Hins ­vegar eru fyrir hendi vænt­ingar upp­lýs­inga­tækni­væddasta almenn­ings í heim­in­um ­sem notar netið mest allra sam­kvæmt mæl­ingum - vænt­ingar um aðgang að opin­berum ­upp­lýs­ingum og aðkomu að stjórn lands­ins. Þá er bæði átt við dag­skrá opin­berra ­mála og efni þeirra.

Áður­ en lengra er haldið er rétt að nefna að þeir sem eru innan við þrí­tugt eru ­jafnan kall­aðir staf­rænt inn­fæddir (e. digi­tal nati­ve) og nota netið mest allra. ­Síðan er þeim sem eldri eru skipt í tvo hópa; mið­aldra og þá sem eldri eru og sveigjan í notk­un­ar­kúrf­unni er við sex­tugt hér á landi (miða má við 1955 sem ­fæð­ing­ar­ár). En taka má fram að eldra fólk notar netið sífellt meira þannig að það virð­ist draga úr þeirri sveigju.

Auglýsing

Einnig er mik­il­vægt að muna að notkun tölvu­tækn­innar og nets­ins og þar með þeirra ­skrif­legu sam­skipta sem því fylgir hefur afar sterkt orsaka­sam­band við menntun (já­kvæð ­fylgni) og næstum því jafn sterkt við tekj­ur, bæði hér á landi og ann­ar­s ­stað­ar.

Við skulum líka skil­greina þann veru­leika eða hug­mynda­heima sem takast á vegna ­mót­sagn­ar­innar sem hér er fjallað um; ann­ars vegar er „gamli heim­ur­inn“ sem ­táknar eldri vinnu­brögð og við­horf í stjórn­málum og stjórn­sýslu. Sá heimur not­ar enn að nokkru leyti hlið­ræna tækni (e. ana­log), munn­leg sam­skipti og dag­blöð og ­rit­aðar heim­ild­ir. Hins vegar er „nýi heim­ur­inn“ sem er raun­veru­leiki þeirra ­sem sam­þætta upp­lýs­inga­tækn­ina og netið eigin lífi. Í honum eru staf­rænt inn­fædd­ir í­búar og vax­andi hluti mið­aldra og eldra fólks.

Höld­um okkur við sam­fé­lags­leg áhrif nets­ins eins og þau eru skil­greind m.a. af ­stjórn­sýslu­stofnun Sþ. (UN­PAN) og sem sett voru fram í Mil­lenium mark­mið­u­m ­sam­tak­anna þótt áhrif nýrrar tækni séu tölu­vert flókn­ari: Gagn­sæi, sam­ráð og frels­is­hug­myndir nets­ins. Ef þessi hug­tök verða að veru­leika getum við talað um ­upp­lýs­inga­sam­fé­lag fram­tíð­ar.

Birt­ing­ar­myndir and­stæðn­anna

Hér­ verður því haldið fram með réttu eða röngu, enda liggja rann­sóknir ekki ­fyr­ir,  að þessar and­stæður end­ur­speglist í nán­ast for­dæma­lausum fylg­is­svipt­ingum í íslenskum stjórn­mál­um. Nýi heim­ur­inn hefur fundið nýtt stjórn­mála­afl eða stað­gengil (e. proxy) fram­sæk­ins ­stjórn­mála­afls sem eru Pírat­ar. Sífellt fleiri hafna fjór­flokknum og staf­rænt inn­fæddir styðja Pírata í um eða yfir 50% til­fella sam­kvæmt mæl­ing­um.

Gamli og nýi heim­ur­inn takast á um skoð­ana­myndun í land­inu. Helstu verk­færi gamla heims­ins eru dag­blöð (sem víða er hætt að gefa út í erlendum stór­borg­um) og aðrir hefð­bundnir fjöl­miðlar s.s. línu­legt útvarp og sjón­varp. Gömlu ­leið­tog­arnir nota gömlu miðl­ana og berj­ast um að kom­ast í fyrstu frétt­ina, í drottn­ing­ar­við­töl og fá ljós­mynd af sér á for­síð­um. Hins vegar er frétta­miðlun og frétta­tengd miðlun mikið upp­brotn­ari í nýja heim­inum og hver sækir sér það sem hann hef­ur á­huga á og fylgist með. Face­book er senni­lega leið­andi mið­ill fyr­ir­ ­skoð­ana­myndun og dreif­ingu frétta og við­horfa sem varða frétt­ir. Bar­átta er um ­skoð­ana­mynd­un­ina í sam­fé­lag­inu. Við höfum tvö sett af leið­togum í því efni sem hvorir til­heyra sínum heimi.

Hér­ er því um að ræða valda­bar­áttu milli ungs fólks sem vill end­ur­nýjað skipu­lag á því hvernig sam­eig­in­leg mál eru unnin og stjórn­kerfis sem hefur misst tengsl­in við fram­þróun hug­mynda á Vest­ur­lönd­um. Þar sem fram­tíðin er unga fólks­ins og ­tæknin þró­ast áfram með veld­is­vexti er nokkuð ljóst hvernig slag­ur­inn end­ar.

Nor­rænar og alþjóð­leg­ar ­fyr­ir­myndir

Áhersla er á það lögð af alþjóða­stofn­unum og vest­rænum rík­is­stjórnum að hag­nýta áhuga ungs fólks á net­inu til þess að efla lýð­ræð­ið. Þá er átt við hefð­bund­ið vest­rænt full­trúa­lýð­ræði. Í fyrri greinum hefur verið full­yrt að stjórn­sýslan eigi að fram­kvæma áhrif nets­ins og má rök­styðja það með alþjóð­legum fyr­ir­mynd­um lýð­ræð­is­ríkja. Munum að í Evr­ópu og þar með talið á hinum Norð­ur­lönd­unum er ­stjórn­sýslan mjög sterk.

Þannig er það fram­kvæmda­valdið sem býr til upp­lýs­inga­sam­fé­lag fram­tíð­ar, sam­þætt­ir ­gögn og býr til rík­is­gagna­grunna – og á gögnin sem til þarf eða hefur rétt til­ að sækja þau. Það er líka fram­kvæmda­valdið sem semur lög­in, er oft mörg ár að því og sam­kvæmt rann­sóknum er ljóst að und­ir­bún­ingur er mikið betri í ná­granna­ríkj­unum en hér. Gjarnan liggja rann­sóknir að baki nýrri laga­setn­ing­u og víð­feðmt sam­ráð er haft við hags­muna­að­ila, stjórn­ar­stofn­anir og jafn­vel almenn­ing þannig að sam­staða mynd­ast um laga­setn­ing­una. Því er það svo að nor­ræn­u ­þjóð­þingin eru einkum stað­fest­ing­ar- og eft­ir­lits­að­ilar fyrir fram­kvæmda­vald­ið, breyta frum­vörpum lítið og í sumum löndum alls ekki og minni­hluta­á­lit ­þing­nefnda eru nán­ast óþekkt. Þetta segir okkur að átaka­stjórn­mál eru síð­ur­ ­stunduð á Norð­ur­lönd­unum en hér og allir aðilar máls­ins, líka minni hlut­inn, kemur að mótun mála meðan „the winner takes it all“ mottóið gildir hér.

Stjórn­ar­fram­kvæmd ­ná­granna­ríkj­anna ein­kenn­ist þannig af miklu valdi stjórn­sýsl­unnar og minn­i hlut­ans, bæði í sam­fé­lag­inu og á þingi (þingið hefur mál­skots­rétt­inn í Dan­mörku og þar er eðli­legt að stað­setja hann í lýð­ræð­is­þjóð­fé­lag­i). Ráð­herrar hafa ­gjarnan þunnt eyra fyrir óskum almenn­ings. Því geta mál kom­ist á dag­skrá eða til fram­kvæmda í takt við almanna­vilj­ann. Þá er mark­visst unnið gegn spill­ingu og í sumum til­vikum segja ráð­herrar af sér ef þeir tapa í skoð­ana­könn­unum eða þeir mis­stíga sig.

Því er það svo að upp­lýs­inga­tæknin og netið hafa ekki valdið miklum sam­fé­lags­leg­um and­stæðum á hinum Norð­ur­lönd­un­um, stjórn­sýslan býr til upp­lýs­inga­sam­fé­lag fram­tíð­ar­ og breytir sam­fé­lag­inu jafnt og þétt og stjórn­málin deila valdi. Vissu­lega eru þó til gras­rót­ar­hópar sem vilja fella nor­ræna stjórn­kerfið og krefj­ast beins lýð­ræð­is, en þeir njóta tak­mark­aðs fylg­is.

Átaka­punktar

Þótt und­ar­legt megi virð­ast eru lítil átök um upp­bygg­ingu upp­lýs­inga­sam­fé­lag fram­tíðar hér á landi. Píratar leggja ótrú­lega litla áherslu á það og fjór­flokk­ur­inn enn minni.

And­stæð­urn­ar í sam­fé­lag­inu (milli nýja og gamla heims­ins) eru orðnar svo djúpar og til­trú al­menn­ings á stjórn­völdum svo veik og hefur verið frá fjár­mála­hrun­inu – að há­vær krafa er uppi um að veikja eða fella nor­ræna stjórn­kerfið okkar og taka ­upp beint lýð­ræði. Krafan var studd af Stjórn­laga­ráði, hún er studd ötul­lega af P­írötum og stjórn­mála­menn gamla heims­ins ræða varla um breyt­ingar á stjórn­mál­u­m og stjórn­sýslu nema til þess að taka undir hana, rétt eins og þeir eigi líf sitt undir því. Vinstri for­ystan gengur lengst, en jafn­vel for­ysta miðju­flokka ­fylgir á eft­ir.

Krafan um beint lýð­ræði er banda­rísk eins og margar af hug­myndum nets­ins. Hug­mynda­fræð­in ­gengur út á að almenn­ingur eigi að ráða með ein­hverjum beinum hætti og ein­stak­lings­hyggja er und­ir­tónn­inn. Stjórn­völd og ríkið er þá talið óvin­ir al­menn­ings og að allt vald sé spillt. Þetta er sama hug­mynda­fræðin og rétt­læt­ir vopna­burð almenn­ings, það að ein­stak­ling­ur­inn verj­ist rang­látum stjórn­völd­um ­sem ótví­rætt ber að van­treysta. Hún tekur á sig margs konar mynd­ir, t.d. hug­myndir um að sam­fé­lags­legt vald sé í eðli sínu nei­kvætt, en ekki að það sé leið lýð­ræð­is­ins til þess að gefa stjórn­mála­öflum tíma­bundið tæki­færi til þess að end­ur­bæta, þróa og breyta sam­fé­lag­inu. Þannig er trausti, sam­vinnu og sam­stöð­u Norð­ur­landa­búa hafn­að, gildi sem þó voru útbreidd hér á landi áður.

Ekki þarf að hafa mörg orð um að beint lýð­ræði er allt of ein­falt stjórn­kerfi fyr­ir­ nú­tíma sam­fé­lög, hefur marga þekkta og óyf­ir­stíg­an­lega galla sem lesa má um í nán­ast hverri ein­ustu kennslu­bók í stjórn­mála­fræði og hefur valdið ómældu tjón­i þar sem það hefur komið til fram­kvæmda, s.s. í Kali­forn­íu.

Ver­st er þó að lík­lega mun það veikja fag­mennsku, skipu­leg vinnu­brögð og vand­að­an und­ir­bún­ing og það gæti dregið úr sam­fé­lags­legu hlut­verki fram­kvæmda­valds­ins (þessi atriði eiga að ein­kenna störf þess). Áherslan er á stjórn­mála­lega lausn enda þótt fag­mennska ber­ist rík­inu frá háskól­unum til fram­kvæmda­valds­ins sem ­styrk­ist með því að fá til starfa ungt vel menntað fólk sem á að leiða ­sam­fé­lagið og þróa sam­eig­in­legar regl­ur. Sú hug­mynd að virkur almenn­ing­ur (aktí­vistar) taki betri ákvarð­anir en alþing­is­menn er sér­kenni­leg og ekki síð­ur­ sú áhersla að koma að málum eftir að þau eru frá­gengin og sam­þykkt af Alþing­i. Í nágranna­ríkj­unum er sam­ráðið á und­ir­bún­ings­stigi mála.

Nýi heim­ur­inn gerir kröfu um að landið verði eitt kjör­dæmi. Það mætir ekki nýj­u­m á­hrifum nets­ins, en ef fylgni er milli mennt­unar og auðs ann­ars vegar og búset­u hins vegar þá verður að minnka kjör­dæmi veru­lega til þess að allir íbúar hafi ­fyr­ir­svar. Munum að kjör­dæma­skipu­lag er annað en vægi atkvæða sem er í hæsta máta eðli­legt að jafna.

Þeg­ar hefur verið rætt um kröf­una um net­kosn­ingar (í annarri grein­inn­i). 

Hvað vilja Pírat­ar?

En lít­u­m til stjórn­mál­anna. Þau eiga að hafa eft­ir­lit með fram­kvæmda­vald­inu og grípa inn í ef eitt­hvað fer úrskeið­is. Meðal stjórn­mála­flokk­anna hafa Píratar sér­stöðu og eru flestir þeirra miklir áhuga­menn um upp­lýs­inga­sam­fé­lag fram­tíð­ar. En í raun leggja ­þing­menn þeirra þó áherslu á ann­að.

Tafla 1, sýnir yfirlit yfir helstu áhrif netsins.

Á töflu 1 kemur fram að Píratar hafa flutt 10 frum­vörp sem varða upp­lýs­inga­sam­fé­lag fram­tíðar (af 27 frum­vörpum þeirra). Þar af snú­ast 8 þeirra um ein­stak­lings­frelsi (guð­last, helgi­daga­frið, lengd vinnu­viku (sem margir fræði­menn telja spurn­ingu um frelsi), síma­hlerun og refs­ingar sem varða tján­ing­ar­frelsi) og þing­málin sem varða gagn­sæi eru um afmörkuð þröng mál, en ekki um almenna breyt­ingu upp­lýs­inga­tækni­mála rík­is­ins eða almennt um breytt vinnu­brögð stjórn­sýslu. 

7 þings­á­lykt­ana­til­lögur Pírata af 21 varða upp­lýs­inga­sam­fé­lag fram­tíð­ar. Þar er það sama uppi á ten­ingn­um. Áhugi á ein­stak­lings­frelsi. Þings­á­lykt­un­ar­til­laga Birgittu Jóns­dóttur um net­jafn­ræði (e. net neutrality) er þó almenn og í takt við alþjóð­leg fyr­ir­mæli.

Af ­þing­málum Pírata má ráða að áherslur þeirra eru á ein­stak­lings­frelsi en ekki ­upp­lýs­inga­sam­fé­lag. Ein­stak­lings­frelsi er ekki endi­lega nei­kvætt og er oft í takt við alþjóð­leg fyr­ir­mæli þó þau séu ekki síður um jafna aðstöðu. En hafa verð­ur í huga að þeir vilja fremur frelsi til en frelsi frá. Frelsi frá er þó ekki síður mik­il­vægt og marg­ar al­þjóða­stofnar hafa lagt áherslu á það. Munum að frelsi til getur ógn­að ­mann­rétt­ind­um, per­sónu­vernd og öryggi almenn­ings.

Í fjöl­miðlum hafa þeir einnig lagt áherslu á beint lýð­ræði og til­lög­ur ­Stjórn­laga­ráðs og gert þau mál að skil­yrði. Þau mál eru ekki í takt við áhrif ­nets­ins.

Er hægt að sætta and­stæð­urn­ar?

Stjórn­völd eru í aðstöðu til þess að mæta kröfum unga fólks­ins. Þau þurfa ekki að gera það í öllu efni og skil­yrð­is­laust, en í nógu miklum mæli til þess að dragi úr and­stæðum í sam­fé­lag­inu.

Því miður hafa þau ekki borið gæfu til þess. Enn bólar ekki á að Stjórn­ar­ráð­ið hefji mark­vissa tölvu­væð­ingu og myndi gagn­sæi, enn ham­ast æðstu fyr­ir­menn ­þjóð­ar­innar gegn almanna­vilja og hafna þannig sam­ráði og enn er ekki orðið við frels­is­hug­myndum nets­ins.

Því ­lengur sem gamli heim­ur­inn berst gegn fram­þró­un­inni og því að gefa eftir af völdum sínum því meira tapar fjór­flokk­arnir af fylgi. Það er þó ekki það al­var­lega sem ger­ist. Nú er að mynd­ast meiri­hluta­fylgi meðal þjóð­ar­innar til að veikja og jafn­vel fella nor­ræna stjórn­kerfið með beinu lýð­ræði. Ef fram heldur verða þau sjón­ar­mið ofan á eftir næstu kosn­ing­ar. Ef svo fer kann van­ræksla rík­is­ins ­gagn­vart upp­lýs­inga­tækn­inni að hljóta harð­ari dóma í sög­unni en hér eru kveðn­ir ­upp.

Loka­orð

Hér­ lýkur þessum greina­flokki um upp­lýs­inga­sam­fé­lag fram­tíð­ar. Að lokum er spurt hvort ­skyn­sam­legra sé að þróa og styrkja nor­ræna lýð­ræð­is­kerfið okkar eða breyta um ­kerfi. Að vilja breyta stjórn­skipu­lag­inu með beinu lýð­ræði þýðir að Íslend­ing­ar fara aðra leið en nágranna­rík­in. Þannig verður það hlut­skipti þjóð­ar­innar að ­þróa nýtt lýð­ræð­is­form. Þetta minnir á að sama þjóð sagð­ist geta leitt aðrar í þró­un fjár­mála­þjón­ustu fyrir nokkrum árum. Nema hvað nú er ekki verið að leika sér­ ­með pen­inga, heldur með sjálft stjórn­kerf­ið.

Fyrri ­greinar eru:

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ingrid Kuhlman
Dánaraðstoð: Óttinn við misnotkun er ástæðulaus
Kjarninn 4. desember 2021
Guðni Th. Jóhannesson, forseti Íslands, ásamt Agnesi M. Sigurðardóttur, biskup Íslands.
Sóknargjöld lækka um 215 milljónir króna milli ára
Milljarðar króna renna úr ríkissjóði til trúfélaga á hverju ári. Langmest fer til þjóðkirkjunnar og í fyrra var ákveðið að hækka tímabundið einn tekjustofn trúfélaga um 280 milljónir króna. Nú hefur sú tímabundna hækkun verið felld niður.
Kjarninn 4. desember 2021
Íbúðafjárfesting hefur dregist saman á árinu, á sama tíma og verð hefur hækkað og auglýstum íbúðum á sölu hefur fækkað.
Mikill samdráttur í íbúðafjárfestingu í ár
Fjárfestingar í uppbyggingu íbúðarhúsnæðis hefur dregist saman á síðustu mánuðum, samhliða mikilli verðhækkun og fækkun íbúða á sölu. Samkvæmt Hagstofu er búist við að íbúðafjárfesting verði rúmlega 8 prósentum minni í ár heldur en í fyrra.
Kjarninn 4. desember 2021
„Ég fór með ekkert á milli handanna nema lífið og dóttur mína“
Þolandi heimilisofbeldis – umkomulaus í ókunnugu landi og á flótta – bíður þess að íslensk stjórnvöld sendi hana og unga dóttur hennar úr landi. Hún flúði til Íslands fyrr á þessu ári og hefur dóttir hennar náð að blómstra eftir komuna hingað til lands.
Kjarninn 4. desember 2021
Kynferðisleg áreitni og ofbeldi í álverunum og verklag þeirra
Alls hafa 27 tilkynningar borist álfyrirtækjunum þremur, Fjarðaáli, Norðuráli og Rio Tinto á síðustu fjórum árum. Kjarninn kannaði þá verkferla sem málin fara í innan fyrirtækjanna.
Kjarninn 4. desember 2021
Inga Sæland er hæstánægð með nýja vinnuaðstöðu Flokks fólksins og ljóst er á henni að það skemmir ekki fyrir að Miðflokkurinn neyðist til að kveðja vinnuaðstöðuna vegna mjög dvínandi þingstyrks.
Inga Sæland tekur yfir skrifstofur Miðflokksins og kallar það „karma“
„Hvað er karma, ef það er ekki þetta?“ segir Inga Sæland um flutninga þingflokks Flokks fólksins yfir í skrifstofuhúsnæði Alþingis þar sem níu manna þingflokkur Miðflokksins, sem í dag er einungis tveggja manna, var áður til húsa.
Kjarninn 3. desember 2021
Pawel Bartoszek
Samráðið er raunverulegt
Kjarninn 3. desember 2021
Ásmundur Einar Daðason mun taka við málinu gegn Hafdísi Helgu Ólafsdóttur af Lilju Alfreðsdóttur. Hér eru þau saman á kosningavöku Framsóknarflokksins í september.
Ásmundur Einar tekur við málarekstri Lilju gegn Hafdísi
Nýr mennta- og barnamálaráðherra Framsóknarflokksins hefur fengið í fangið mál sem varðar brot forvera hans í embætti og samflokkskonu gegn jafnréttislögum. Það bíður hans að taka ákvörðun um hvort málarekstri fyrir Landsrétti skuli haldið til streitu.
Kjarninn 3. desember 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar
None