Þurfum við „sterka“ forystumenn?

Auglýsing

Þegar áföll dynja yfir og trún­aður brestur er eðli­legt að fyrstu við­brögð hins vonsvikna séu reiði og æstar til­finn­ing­ar. En aldrei er eins nauð­syn­legt að leyfa yfir­vegun og skyn­semi að kom­ast að – eins fljótt og auðið er – og þegar heill þjóðar er í húfi. Þótt Íslend­ingum séu nú efst í huga mál­efni stjórn­mála­manna og breytni getum við ekki ýtt því til­ hliðar að fram undan er for­seta­kjör. Þessi grein geymir almennar hug­leið­ing­ar ­sem það varða. Hún var að mestu samin í mars. Óhjá­kvæmi­lega hefur hún tek­ið breyt­ingum eftir 3. apr­íl, þótt höf­undur hafi reynt að halda ró sinni.

Í mörgum löndum heims eru sterkir for­setar eða ­for­sæt­is­ráð­herr­ar, valda­miklir menn sem virð­ast lítt bundnir af stjórn­ar­skrám og lög­um. Dæmi: Pútín og Erdog­an. Til eru líka lönd eins og Banda­rík­in, þar sem ­for­set­inn fer með fram­kvæmda­vald­ið. Þar er aðskiln­aður lög­gjaf­ar­valds og fram­kvæmda­valds alger. Þannig tvö­falt kerfi er dýrt fyrir litlar þjóðir og get­ur verið lam­andi þegar ágrein­ingur er á milli for­seta og þings. Ýmsar milli­leið­ir hafa vissu­lega verið farn­ar. Á fyrstu árunum eftir seinni heims­styrj­öld höfð­u F­innar sterka for­seta sem fóru að miklu leyti með utan­rík­is­málin og sömdu við vold­ugan nágranna í kyrr­þey. Finnar gáfust upp á þessu og hafa nú svip­aðan hátt á og hér á landi. Þjóð­verjum hefur eftir stríð gef­ist vel að hafa valda­litla for­seta ­sem hafnir eru yfir dæg­ur­þras.

Reynslan sýnir að þeir sem fá mikil völd fara einatt að dýrka valdið – og sjálfa sig – og vilja meira. Ein­hvern veg­inn verður að ­setja þeirri vald­sókn skorð­ur. Það gera góðar stjórn­ar­skrár. Nú lítur út fyr­ir­ að Ísland sé í alvar­legri stjórn­mála­legri kreppu, trún­að­ar­brestur hvert sem litið er. For­seta­kosn­ingar eru fram und­an, og þá kann það að virð­ast freist­and­i hugsun að við þurfum sterkan for­seta sem geti sett rík­is­stjórn stól­inn fyr­ir­ dyrn­ar. Ætli það sé rétt? Er ekki virkt þing­ræði í sam­virkni við mál­frelsi og ­virka frjása fjöl­miðlun besta vörn­in? Lík­leg­asta leiðin til að hægt sé að ­leið­rétta þau mis­tök sem við kunnum að hafa gera á kjör­dög­um?

Auglýsing

Hvernig for­seta þurf­um við þá? Fáir munu óska sér rúss­neska eða tyrk­neska fyr­ir­komu­lags­ins, en þó hafa heyrst raddir um að við þurfum sterkan for­seta, lík­lega eitt­hvað í ætt við Kekkonen sál­uga. Slíkar raddir heyr­ast gjarnan frá þeim sem bölva ­stjórn­mála­mönnum í sand og ösku og telja nauð­syn­legt að ein­hver geti sett þeim stól­inn fyrir dyrn­ar, finnst að þing­ræðið sé gjald­þrota. En jafn­vel úr hópi ­stjórn­mála­manna heyr­ast raddir um að mik­il­vægt sé að for­seti sé þjálf­aður í pólítísku tafli, geti t.d. ráðið nokkru um það hvernig rík­is­stjórn sé í land­inu. Það var, sýnd­ist mér, eitt af meg­in­at­riðum í grein sem Öss­ur Skarp­héð­ins­son birti nýlega í Frétta­blað­inu. E.t.v. von­ast ein­hverjir til að í skjóli óskýrra stjórn­ar­skrár­á­kvæða geti snjallir for­setar gert emb­ætt­ið ­sterkara og sterkara. En viljum við það? Viljum við að for­seti hafi völd sem erfitt er að hemja?

Lýð­ræð­i og þing­ræði

Þegar kos­inn er sterk­ur ­for­seti er einum manni falið mikið vald. Lýð­ræði með þing­bund­inni stjórn felur lík­a í sér framal valds, en því er dreift á ein­stak­linga og flokka. Nútíma­þjóð­fé­lag­i verður ekki stjórnað vel og skyn­sam­lega nema vald sé fram­selt kjörnum full­trú­um í tak­mark­aðan tíma. „Beint lýð­ræði“ þarf að eiga sér far­vegi oftar en á kjör­dag, en engin von er til að við getum öll sett okkur með full­nægj­andi hætt­i inn í mik­inn hluta þeirra mála sem þing þarf að afgreiða. Við almenn­ir kjós­endur verðum að treysta full­trúum okkar fyrir valdi, en á þeim hvílir þung á­byrgð að sýna að þeir séu traustins verð­ir. Þing­ræði sem styðst við skil­virka ­stjórn­ar­skrá, rétt­látt kosn­inga­kerfi, trausta lög­gjöf og heil­brigðar stjórn­ar- og stjórn­sýslu­hefðir virð­ist vera besta stjórn­skipu­lag sem völ er á. For­set­i ­sem mis­stígur sig getur setið sem fast­ast til loka kjör­tíma­bils, en for­sæt­is­ráð­herra og ríkisstjórn eiga sína stöðu undir þing­inu og end­an­lega þjóð­inni sjálfri. ­Þing­ræði þarf auð­vitað að fylgja fullt mál­frelsi og virkt fjöl­miðla­frelsi. Gott ­dæmi um frjálsa fjöl­miðlun er rík­is­út­varp sem afhjúpar mis­fellur í stjórn­ar­fari; vesæl og gangs­laus er slík stofnun ef hún lætur stjórn­mála­menn þagga niður í sér.

Þótt fólk hafi einatt hörð orð um stjórn­mála­menn og stjórn­mála­flokka, er ekki hægt án þeirra að ver­a. ­Þjóð­ar­innar er að kjósa og veita aðhald með gagn­rýni. Árin frá stofn­un lýð­veldis hafa fært okkur Íslend­ingum heim sann­inn um að lýð­ræðið er ekki ­fengið í eitt skipti fyrir öll. Það er verk­efni sem krefst stöðugrar árvekni og um­ræðu og verður að geta tekið bæði áföllum og sigr­um. Lýð­ræðis­vit­und og sið­ferði lýð­ræð­is­ins verður að rækta með þjóð, og það tekur tíma. Stund­um virð­ist fremur miða aftur en fram.

For­set­i, ­þing og þjóð

Sam­ráð, sam­ræða og átök á full­trúa­sam­komu er far­sælasta leið til að ráða fram úr felstum málum þjóð­ar­, en ef ágrein­ingur er djúpur og skýr getur verið besta ráðið að leita til­ ­þjóð­ar­innar sjálfr­ar. Stjórn­ar­skrá og lög þurfa þá að skýra og skil­greina hvenær slíkt getur ger­st, hvernig það fer fram og hvaða afleið­ingar nið­ur­stað­an hef­ur. Frá­leitt er að ein­stak­lingi sé falið geð­þótta­vald um þjóð­ar­at­kvæði. Með­an ­stjórn­ar­skráin vísar ekki veg­inn verður að gera þá kröfu til for­seta­fram­bjóð­enda, ­sem vilja verða teknir alvar­lega, að þeir geri skýra og skil­merki­lega grein ­fyrir því á hvaða for­sendum þeir telja að vísa megi lög­gjöf til þjóð­ar­at­kvæð­is.

Bent hefur verið á að hlut­verk for­seta við stjórn­ar­mynd­anir muni breyt­ast nokkuð sam­kvæmt til­lög­um ­stjórn­laga­ráðs. Grund­vall­ar­regla þing­ræð­is­ins mun þó áfram verða í gildi: Ekki verður mynduð önnur rík­is­stjórn en sú sem þingið vill sam­þykkja. Mestu skipt­ir að for­seti sé heið­ar­legur og óhlut­drægur þegar kemur til stjórn­ar­mynd­un­ar, njót­i ­trausts allra flokka, en ólík­legt er að reynsla for­seta af klækjapóli­tík og vilji til að beita henni yrði þingi og þjóð til far­sæld­ar.

Styrk­ur ­mýkt­ar­innar

Engin ein fyr­ir­mynd ­getur ráðið vali þjóð­ar­innar á for­seta. Hver tími hefur sín við­mið, og ó­hjá­kvæmi­lega eru skoð­anir fólks skipt­ar. Við viljum þó vænt­an­lega öll for­seta ­sem sé heill í öllu sem hún eða hann segir og ger­ir, að for­set­inn sé góður og glæsi­legur full­trúi þjóð­ar­innar innan lands og utan, bæði fær um og lík­leg­ur til að túlka mál­efni og menn­ingu þjóð­ar­innar af þekk­ingu, gjarnan af stolti en án oflæt­is. Ef þjóðin á í deilum á erlendum vett­vangi, sem for­seti tekur þátt í, er mik­il­vægt að for­seti og rík­is­stjórn tali einum munni. Sér­kenni­legt er að ut­an­rík­is­ráð­herra síð­ustu rík­is­stjórnar virð­ist telja það for­seta til tekna að hafa leynt og ljóst haldið fram annarri utan­rík­is­stefnu en rík­is­stjórnin hafð­i. Ætli starfs­menn utan­rík­is­þjón­ust­unnar hafi ekki haft nóg að gera að skýra fyr­ir­ ­stjórn­völdum ann­arra ríkja að for­set­inn réði ekki utan­rík­is­stefn­unni og gæt­i að­eins lýst per­sónu­legum skoð­unum sín­um?

Sú mann­eskja sem við kjósum til for­seta þarf að hafa mik­inn þroska og fjöl­þætta reynslu, þótt sú ­reynsla geti verið fengin við ólík störf og aðstæð­ur. Hún þarf að hafa sýnt ­getu til að fást við flókin við­fangs­efni og valda ábyrgð. Þjóðin þarf að vita eða geta kom­ist að raun um við hvaða gildi for­seta­fram­bjóð­andi hyggst miða ­störf sín. Þar nægja ekki yfir­lýs­ingar um áhuga á mál­efnum sem ekki eru á verk­sviði eða valdi for­set­ans.

Sann­ar­lega þarf for­set­i að vera sterkur ein­stak­ling­ur, af því að hlut­verk­inu fylgir mikil ábyrgð. For­set­i hefur áhrif með per­sónu­leika sín­um, orðum og gerð­um. En for­seti ætti ekki að ásælast ­meiri völd en stjórn­ar­skrá og hefðir afmarka, og þau völd sem for­set­inn hef­ur verður að fara vel með. Vit­an­lega gerir það engan óhæfan að hafa starfað í stjórn­mál­u­m. En sá sem kemur úr þeirri átt þarf eins og aðrir að sann­færa kjós­endur um heil­indi sín og óhlut­drægni, um hæfni til að hefja sig yfir flokka­drætti. For­set­i á að hvetja og sam­eina. Mýktin á að vera styrkur for­set­ans.

Höf­undur er eldri borg­ari.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Til þess að komast ferða sinna þurfa Íslendingar að borga 85 prósentum meira heldur en íbúar í löndum Evrópusambandsins gera að meðaltali.
Samgöngukostnaður hvergi hærri í Evrópu en á Íslandi
Norðurlöndin raða sér í efstu sæti á lista þeirra landa í Evrópu þar sem samgöngukostnaður er mestur. Verð á gistingu, mat, fötum og skóm er hærra hér á landi en víðast hvar annars staðar í álfunni.
Kjarninn 30. júní 2022
Ríkið þurfi að kortleggja á hverjum loftslagsskattarnir lenda
Upplýsingar liggja ekki fyrir í dag um það hvernig byrðar af loftslagssköttum dreifast um samfélagið. Í greinargerð frá Loftslagsráði segir að stjórnvöld þurfi að vinna slíka greiningu, vilji þau hafa yfirsýn yfir áhrif skattanna.
Kjarninn 30. júní 2022
Í frumdrögum að fyrstu lotu Borgarlínu var Suðurlandsbrautin teiknuð upp með þessum hætti. Umferðarskipulag götunnar er enn óútkljáð, og sannarlega ekki óumdeilt.
Borgarlínubreytingar á Suðurlandsbraut strjúka fasteignaeigendum öfugt
Nokkrir eigendur fasteigna við Suðurlandsbraut segja að það verði þeim til tjóns ef akreinum undir almenna umferð og bílastæðum við Suðurlandsbraut verði fækkað. Unnið er að deiliskipulagstillögum vegna Borgarlínu.
Kjarninn 30. júní 2022
Í austurvegi
Í austurvegi
Í austurvegi – Einlæg gjöf en smáræði 千里送鹅毛
Kjarninn 30. júní 2022
Úlfar Þormóðsson
Taglhnýtingar þétta raðirnar
Kjarninn 30. júní 2022
Viðbragðsaðilar og vegfarendur á vettvangi aðfaranótt sunnudags. 22 unglingar létust á Enyobeni-kránni.
Hvers vegna dóu börn á bar?
Meðvitundarlaus ungmenni á bar. Þannig hljómaði útkall til lögreglu í borginni East London í Suður-Afríku aðfaranótt sunnudags. Ýmsar sögur fóru á kreik. Var eitrað fyrir þeim? Og hvað í ósköpunum voru unglingar – börn – að gera á bar?
Kjarninn 30. júní 2022
Ekki yfirgefa kettina ykkar ef þeir veikjast, segir höfundur rannsóknarinnar. Hugsið enn betur um þá í veikindunum en gætið að sóttvörnum.
Staðfest: Köttur smitaði manneskju af COVID-19
Teymi vísindamanna segist hafa staðfest fyrsta smit af COVID-19 frá heimilisketti í manneskju. Þeir eru undrandi á að það hafi tekið svo langan tíma frá upphafi faraldursins til sanna að slíkt smit geti átt sér stað.
Kjarninn 29. júní 2022
Cassidy Hutchinson fyrir framan þingnefndina í gær.
Það sem Trump vissi
Forseti Bandaríkjanna reyndi með valdi að ná stjórn á bíl, vildi að vopnuðum lýð yrði hleypt inn á samkomu við Hvíta húsið og sagði varaforseta sinn eiga skilið að hrópað væri „hengið hann!“ Þáttur Donalds Trump í árásinni í Washington er að skýrast.
Kjarninn 29. júní 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar
None