Viljum við jöfnuð í heilbrigðiskerfinu? Viðhorf Íslendinga í alþjóðlegum samanburði

Sigrún Ólafsdóttir
Auglýsing

Það er að sumu leyti skrítið að skrifa þennan pistil núna þegar ég er að flytja heim eftir 17 ár í Banda­ríkj­un­um. Íslend­ingar spyrja gjarnan með undrun í rödd­inni, af hverju ertu að flytja heim, veistu ekki hvað allt er ömur­legt hér? En mér finnst þetta skrítin spurn­ing og end­ur­spegla að við Íslend­ingar gerum okkur stundum ekki grein fyrir hversu gott við höfum það. Auð­vitað á það ekki við um alla og við eigum okkar vanda­mál, en svo miklu fleiri meðal okkar hafa það svo miklu betra en stór hluti jarð­ar­búa. En þessi spurn­ing gerir það einnig að verkum að ég spyr mig, hvernig sam­fé­lag er það sem við Íslend­ingar viljum og hvað við erum að gera í því að skapa slíkt sam­fé­lag?

Það sem kannski skiptir mig mestu máli sem heilsu­fé­lags­fræð­ing er að ég ólst upp í sam­fé­lagi þar sem við trúðum því að heil­brigð­is­þjón­usta sé rétt­ur, en ekki for­rétt­indi. Hefur þetta við­horf breyst? Við sjáum ákveðin merki um að svo geti ver­ið, til dæmis hafa komið fréttir um að ákveðnir aðilar í sam­fé­lag­inu hafi fengið for­gang þegar þeir mæta á spít­al­ann, og við sjáum nýjasta frum­varp vel­ferða­ráð­herra sem gerir ráð fyrir enn meiri einka­rekstri í heil­brigð­is­kerf­inu. En auð­vitað getur það hrein­lega verið að þetta end­ur­spegli vilja þjóð­ar­inn­ar?

Við­horf Íslend­inga til heil­brigð­is­kerf­is­ins

Þegar við skoðum við­horf Íslend­inga til heil­brigð­is­mála, þá er svarið ein­falt: Íslend­ingar vilja rétt­látt heil­brigð­is­kerfi, þar sem rík­is­valdið ber mesta, ef ekki alla, ábyrgð á að veita heil­brigð­is­þjón­ustu. Enn­fremur benda spurn­inga­kann­anir til þess að þeir vilji þetta umfram almenn­ing í nán­ast öllum löndum sem við höfum sam­an­burð við, hvort sem við skoðum hin Norð­ur­löndin eða fjar­læg­ari lönd á borð við Suður Afr­íku, Argent­ínu og Fil­ipps­eyj­ar. 

Auglýsing

Nokkuð reglu­lega hafa verið gerðar rann­sóknir á Íslandi sem mæla við­horf Íslend­inga til ýmissa þátta heil­brigð­is­kerf­is­ins. Rúnar Vil­hjálms­son, pró­fess­or, hefur fram­kvæmt kann­anir sem snerta heil­brigði og lífs­kjör Íslend­inga, nú síð­ast árið 2015. Rann­sóknir hans sýna að milli 2006 og 2015 fjölg­aði þeim sem vilja að hið opin­bera verji meira fé í heil­brigð­is­kerf­ið. Þannig vildu um 81% Íslend­inga að meira fé yrði varið í kerfið árið 2006, en hlut­fallið var um 91% árið 2015. Þessi breyt­ing sýnir and­stöðu þjóð­ar­innar við útgjalda­þró­un­ina síðan 2003. Þá sýndi Þjóð­mála­könnun Félags­vís­inda­stofn­unar árið 2013 að 81% Íslend­inga vildu að heil­brigð­is­þjón­ustan væri fyrst og fremst rekin af hinu opin­bera, 18% að hún væri rekin jafnt af einka­að­ilum og hinu opin­bera, en nán­ast eng­inn að heil­brigð­is­þjón­usta væri ein­ungis veitt af einka­að­il­um. Þessar nið­ur­stöður sýna breiða sam­stöðu meðal Íslend­inga um að verja eigi veru­legum hluta þjóð­ar­fram­leiðslu til heil­brigð­is­mála – sem kemur ekki á óvart miðað við þá tæp­lega 90.000 Íslend­inga sem skrif­uðu undir áskorun Kára Stef­áns­sonar um end­ur­reisn heil­brigð­is­kerf­is­ins. 

Upp­lýsandi er að bera við­horf Íslend­inga saman við við­horf almenn­ings í öðrum lönd­um. Árið 2006 tók Ísland þátt í alþjóð­legri rann­sókn á við­horfum almenn­ings til fólks með geð­ræn vanda­mál, og er hægt að skoða hvort Íslend­ingar telji að ríkið eigi að veita ein­stak­lingi sem á við þung­lyndi eða geð­klofa að stríða heil­brigð­is­þjón­ustu. Nið­ur­stöð­urnar sýna breiða sam­stöðu á meðal Íslend­inga um að ríkið eigi að vera ábyrgt fyrir að veita þessa þjón­ustu, en yfir 80% telja að ríkið eigi örugg­lega að veita slíka þjón­ustu og nán­ast allir aðrir við­mæl­endur segja senni­lega. Mynd 1 sýnir nið­ur­stöð­urnar fyrir geð­klofa í alþjóð­legum sam­an­burði. Þar sést greini­lega að stuðn­ingur Íslend­inga er með allra mesta móti, það er ein­ungis í Bras­ilíu að hærra hlut­fall almenn­ings telur að stjórn­völd eigi að veita slíka þjón­ustu. Nið­ur­stöður alþjóð­lega sam­an­burð­ar­ins eru nán­ast þær sömu þegar þunglyndi er skoð­að.

Mynd 1: Á ríkið að veita ein­stak­lingi sem á við þung­lyndi eða geð­klofa að stríða heil­brigð­is­þjón­ustu?

Það var svo árið 2009 að Ísland hóf þátt­töku í alþjóð­legu rann­sókn­ar­starfi sem kall­ast International Social Sur­vey Programme (IS­SP). Þessi vand­aða könnun er sam­starfs­verk­efni rúm­lega 40 þjóða. Í könn­un­inni var fólk spurt hvort það teldi rétt­látt að þeir efna­meiri gætu keypt sér betri heil­brigð­is­þjón­ustu. Mik­ill meiri­hluti Íslend­inga telur það algjör­lega óvið­eig­andi. Um 81% svar­enda töldu það órétt­látt, en ein­ungis 7% töldu að það gæti verið rétt­látt. Mynd 2 sýnir að Íslend­ingar eru, í sam­an­burði við önnur lönd, mjög á móti þessu fyr­ir­komu­lagi. Aðeins Frakkar og Króatar eru and­snún­ari því að hinir efn­aðri geti greitt fyrir betri heil­brigð­is­þjón­ustu. Og það sem er kannski áhuga­verð­ast er að Íslend­ingar eru tölu­vert mót­falln­ari slíku fyr­ir­komu­lagi en frændur okkar á hinum Norð­ur­lönd­un­um. 

Mynd 2: Hversu rétt­látt er að þeir efna­meiri geti keypt sér betri heil­brigð­is­þjón­ustu?

Það er ljóst að kann­anir frá árunum 2006 til 2015 sýna að mik­ill meiri­hluti Íslend­inga vill jöfnuð í heil­brigð­is­kerf­inu. Enn fremur vilja þeir að stjórn­völd beri skýra ábyrgð á að veita öllum Íslend­ingum jafn góða heil­brigð­is­þjón­ustu. En hvernig teng­ist þetta þeirri þróun sem við höfum séð í heil­brigð­is­kerf­inu und­an­farna ára­tugi?

Þróun heil­brigð­is­mála á Íslandi

Það má skipta flestum heil­brigð­is­kerfum í þrjá flokka: einka­rekstr­ar­kerfi, skyldu­trygg­inga­kerfi og félags­leg heil­brigð­is­kerfi. Við byrj­uðum að þróa kerfi hér á landi í lík­ingu við félags­leg heil­brigð­is­kerfi á 20. öld­inni. Rúnar Vil­hjálms­son hefur bent á að stór hluti almenn­ings á 4. ára­tugnum hafi talið að hið opin­bera ætti að veita öllum heil­brigð­is­þjón­ustu. Þess­ari skoðun var fylgt eftir af stjórn­völdum með stofnun alþýðu­trygg­inga 1935 og síðan setn­ingu heild­stæðra laga um heil­brigð­is­þjón­ustu 1973. Lögin voru end­ur­skoðuð árið 1990 og árið 2007 var ný heild­ar­lög­gjöf sam­þykkt, en það eru lögin sem eru til end­ur­skoð­unar nú. Spurn­ingin sem við þurfum því að spyrja okkur er: hversu vel hefur tek­ist til að skapa það heil­brigð­is­kerfi sem stærstur hluti Íslend­inga vill, og hvernig eru vænt­an­legar breyt­ingar á kerf­inu sam­rým­an­legar við­horfum Íslend­inga?

Margar góðar hug­myndir eru í frum­varp­inu sem gætu aukið gæði þjón­ustu og dregið úr kostn­aði. En það eru líka ákveðnir þættir sem valda mér áhyggjum og miðað við ofan­greindar nið­ur­stöður ættu reyndar að valda flestum okkar veru­legum áhyggj­um. Í fyrsta lagi þá mun verða boðið upp á tvo mögu­leika á rekstr­ar­formi, ann­ars vegar einka­reknar heilsu­gæslu­stöðvar með samn­ing við ríkið og rík­is­reknar stöðvar með einn stjórn­anda yfir hverri. Þetta er í fyrsta skipti þar sem við erum komin með stefnu­mótun sem gerir ráð fyrir tveimur kerf­um, opin­beru og einka­reknu, í grunn­þjón­ust­unni. Ef við lítum til þess lands sem hefur blandað þessum rekstr­ar­forum hvað mest, Banda­ríkj­anna, þá gefa rann­sóknir ekki til­efni til bjart­sýni. Í sam­an­burði á heil­brigð­is­kerfum í 17 þró­uðum iðn­ríkjum setti World Health Org­an­ization banda­ríska kerfið í síð­asta sæt­ið. Einnig sýna við­hor­fa­rann­sóknir að Banda­ríkja­menn eru afar ósáttir við kerf­ið. Í sam­an­burði við almenn­ing í öðrum löndum eru þeir lík­leg­astir til þess að segja að það þurfi að umbylta heil­brigð­is­kerf­inu. Hér er auð­velt að sjá sam­svörun með upp­gangi Bernie Sand­ers innan Demókra­ta­flokks­ins, en hann hefur kallað eftir félags­legu heil­brigð­is­kerfi, og jafn­vel ef farið er enn lengra aftur í tím­ann, þá hefur því verið haldið fram að gott gengi Bill Clint­ons hafi að miklu leyti verið stefnu hans í heil­brigð­is­málum að þakka. Ég er ekki að segja að við séum að verða eins og Banda­rík­in, en hættan er sú að tvö kerfi skapi mun á milli þeirrar þjón­ustu sem í boði er. 

Í öðru lagi er sér­stak­lega tekið fram í frum­varp­inu að sjúk­lingar geti leitað til sjálf­stætt starf­andi heil­brigð­is­stétta gegn hærra gjaldi. Erlendar rann­sóknir hafa ekki sýnt fram á betri árangur í einka­kerf­um, eða að einka­að­ilar veiti betri þjón­ustu. Þess vegna vakna spurn­ingar um til­gang breyt­ing­anna. Hér er hætta á að aukin  út­gjöld til heil­brigð­is­kerf­is­ins fari í minna mæli í að bæta þjón­ustu og frekar til aðila sem hagn­ast af einka­rekstri, eins og við höfum séð bæði á Íslandi og í Banda­ríkj­un­um. Við erum með þessu að búa til tvo hópa í heil­brigð­is­kerf­inu: þá sem eru betur stæðir og þurfa þar af leið­andi ekki að bíða eftir að kom­ast í með­ferðir og þá sem eru lakar settir og mega þar af leið­andi bara bíða. En það sem er kannski alvar­leg­ast er að þetta gengur beint gegn fyrstu grein íslenskra heil­brigð­islaga, en mark­mið þeirra er að allir lands­menn eigi kost á full­komn­ustu heil­brigð­is­þjón­ustu sem á hverjum tíma eru tök á að veita til verndar and­legri, lík­am­legri, og félags­legri heil­brigði. 

Stjórn­völd og almenn­ing­ur: Af hverju skiptir þetta máli?

Mögu­leg stefnu­mótun á hverjum tíma end­ur­speglar ákvarð­anir sem hafa verið teknar í for­tíð­inni. Á Íslandi höfum við orðið vitni að stefnu­mótun sem færir okkur frá félags­legu heil­brigð­is­kerfi, sem við lang­flest viljum halda í, yfir í kerfi sem gæti orðið lík­ara því heil­brigð­is­kerfi sem finna má til dæmis í Banda­ríkj­un­um. Öll gögn benda til þess að Íslend­ingar séu að stærstum hluta sam­mála um hvernig heil­brið­is­kerfi við viljum og núver­andi stefnu­mótun virð­ist í and­stöðu við þau almennu við­horf. Þess vegna verðum við að velta fyrir okkur hvernig sam­fé­lag við viljum og hvað við viljum gera til að öðl­ast það sam­fé­lag. Og það sem skiptir kannski mestu máli er að við erum í dag að móta sam­fé­lagið fyrir kom­andi kyn­slóðir og skapa Ísland fram­tíð­ar­inn­ar.

Meira úr sama flokkiAðsendar greinar
None