Leysum nýsköpun úr læðingi

Júlíus Birgir Kristinsson
Auglýsing

Nýsköpun er víða stunduð og með marg­breyti­legum hætti, s.s í sprota­fyr­ir­tækjum en einnig með breyttum og bættum aðferðum í hefð­bundnum fyr­ir­tækjum og meðal hinna skap­andi greina. Til að auð­velda hag­nýt­ingu þeirrar nýsköp­unar sem sprettur af sköp­un­ar­krafti þekk­ingar í vís­inda- og tækni­greinum með stofnun og upp­bygg­ingu sprota­fyr­ir­tækja má ýmsu breyta hags­bóta fyrir þjóð­fé­lagið allt.  Núver­andi starfs­um­hverfi fyrir sprota­fyr­ir­tæki er enn sem fyrr ófull­nægj­andi og nýsköp­un­ar­gjáin óbrú­uð.  Breyttan hugs­ana­hátt og ný úrræði þarf til við­bótar þeim sem nú eru til staðar til að leysa nýsköp­un­ina úr læð­ingi.

Hvað eru sprota­fyr­ir­tæki?

Flest sprota­fyr­ir­tæki byrja með við­skipta­hug­mynd sem byggir á ein­hvers konar nýrri tækni eða nýrri aðferða­fræði úr heimi vís­inda og tækn­i.  Þau hafa á að skipa stofn­end­um, frum­kvöðlum og öðrum braut­ryðj­endum (s.s. fyrstu starfs­mönnum og öðrum aðstand­end­um) en eru að öðru leyti með tvær hendur tómar í upp­hafi.  Þessi fyr­ir­tæki eiga það sam­eig­in­legt að þurfa að verja mörgum árum í rann­sóknir og þróun áður en fram­leiðsla og sala afurða hefst. Þar á eftir þurfa þau að hasla sér völl á  mark­aði, sem í flestum til­fellum er alþjóð­legur og krefst þess að fyr­ir­tækið sé í fremstu röð á heims­vísu til þess að stand­ast sam­keppn­ina.  Þessi veg­ferð fram að arð­bærum rekstri er oft 10 – 15 ára eyði­merk­ur­ganga og almennt nefnd nýsköp­un­ar­gjá­in. Kostn­aður við að þvera nýsköp­un­ar­gjána nemur gjarna hund­ruðum millj­óna króna eða millj­örð­um.  

Eitt af hverjum tíu sprota­fyr­ir­tækjum heppnast 

Auglýsing

Reynslan sýnir að sprota­fyr­ir­tæki eru áhættu­söm.  Ein­ungis um eitt af hverjum tíu þeirra heppnast, en þau fáu sem tekst ætl­un­ar­verk sitt, færa mikil verð­mæti í formi nýrra og betri lausna og atvinnu­hátta, skapa ný og betri störf og aukna þekk­ingu fyrir sam­fé­lag­ið.    Þau eru lík­legri en önnur fyr­ir­tæki til að skapa nýja atvinnu­vegi og umbylta lífi fólks.  Fyr­ir­tæki á borð við General Elect­ric, Ford, App­le, Goog­le, Mar­el, CCP og Stofn­fisk voru eitt sinn sprota­fyr­ir­tæki.  Það er þekkt alþjóð­legt fyr­ir­bæri að áhættan sem fylgir sprota­fyr­ir­tækj­unum letur aðkomu fjár­festa og fjár­magn frá opin­berum aðilum dugar hvergi nærri til að koma sprota­fyr­ir­tækj­unum yfir nýsköp­un­ar­gjána. Mik­il  þekk­ing vís­inda­manna ver­ald­ar­inn­ar, sem birt hefur verið og er öllum aðgengi­leg, er því ekki hag­nýtt.  Þess­ari þekk­ingu má líkja við van­nýtt fiski­mið sem til­tölu­lega fáir gera út á.  Í þessu fel­ast tæki­færi fyrir þá sem kunna að gera út á þessi mið.

Íslend­ingar hafa hæfi­leika til nýsköp­unar

Ég trúi því að Íslend­ingar hafi góða hæfi­leika til nýsköp­unar og geti, með menntun og skipu­lögðum vinnu­brögð­um, orðið mik­il­virkir „út­gerð­ar­menn” á mið vís­inda- og tækni­þekk­ing­ar, rétt eins og þeir eru góðir í útgerð á hefð­bundin fiski­mið.

Í þessu sam­bandi má benda á athygl­is­verðan árangur í upp­bygg­ingu þeirra  sprota­fyr­ir­tækja á Íslandi sem hafa kom­ist yfir nýsköp­un­ar­gjána sem greint var frá nýlega í rann­sókn Startup Europe Partners­hip Mon­itor. Flest þeirra fjölda mörgu sprota­fyr­ir­tækja sem verða til á hverju ári, ekki síst fyrir hvatn­ingu opin­berra aðila, kom­ast þó ekki í þennan hóp í núver­andi við­skiptaum­hverfi, vegna ann­marka þess, og eru í því raun „fall­byssu­fóð­ur“ nýsköp­un­ar­inn­ar.  For­senda fyrir hag­kvæmum umbótum og bættu starfs­um­hverfi er grein­ing á nýsköp­un­ar­ferl­inu, þ.e. hvernig þekk­ingu úr vís­inda- og tækni­geir­anum er umbreytt yfir í arð­bært sprota­fyr­ir­tæki.

Skoð­anir mínar á vanda og hug­myndir að lausnum fyrir sprota­fyr­ir­tæki  byggi ég á eigin reynslu  í vís­indum og af upp­bygg­ingu sprota­fyr­ir­tækja und­an­farin 30 ár.  Um miðjan níundar ára­tug­inn upp­lifði ég mikið bil milli vís­inda­manna og aðila í rekstri einka­fyr­ir­tækja. Ég var nýút­skrif­aður vís­inda­maður með   áhuga á hag­nýtum rann­sóknum  til að efla atvinnu­líf­ið. Ég varð lítið var við umfjöllun um hvernig ætti að koma rann­sókna­nið­ur­stöð­unum til nota hjá fyr­ir­tækjum lands­ins.  Stjórn­endur fyr­ir­tækja höfðu almennt van­trú á að fjár­munum þeirra væri vel varið með ráðn­ingu vís­inda­manna til að stunda rann­sóknir og þróun innan þeirra raða.  Bilið milli vís­inda­manna og atvinnu­rek­enda hefur minnkað á und­an­förnum árum en er enn víða til stað­ar.  Haf­andi verið bæði sér­fræð­ingur og stjórn­andi atvinnu­rekstrar skil ég sjón­ar­mið beggja en sé um leið mikil tæki­færi glat­ast vegna bils­ins.  Hvað getum við gert til að brúa þetta bil?

Teng­ing opin­bera R&Þ geirans við fyr­ir­tæki er of lítil

Við­horf gagn­vart nýsköpun á Íslandi hefur batnað mjög á und­an­förnum árum, ekki síst meðal opin­berra aðila.  Flestir stjórn­mála­flokkar hafa nýsköpun á mála­skrá sinni, Vís­inda- og tækni­ráði hefur verið komið á lagg­irn­ar, Nýsköp­un­ar­mið­stöð Íslands sett á stofn, Tækni­þró­un­ar­sjóður efldur og sett upp kerfi um skattaí­vilnun vegna nýsköp­un­ar, svo nokkuð sé nefnt.

Fyrir nokkrum árum var gerð úttekt á því hve miklu fé er varið til rann­sókna og þró­unar á Ísland­i.  Skýrslan leiddi í ljós að tals­verðum fjár­munum er varið af hinu opin­bera og af einka­að­ilum til slíkrar starf­semi en að teng­ing á milli opin­berra aðila og einka­að­ila er lít­il.

Nýlega kom út Hug­verka­stefna fyrir Ísland, sem mótuð var í sam­starfi opin­berra aðila og einka­geirans. Gagn­legar upp­lýs­ingar koma fram í Hug­verka­stefn­unni og það er afar jákvætt og hvetj­andi að sjá að fag­leg grein­ing og aðferða­fræði skuli notuð til fram­þró­unar á mik­il­vægum mál­efnum sem þessu. Í kafla um aðgerðir í Hug­verka­stefn­unni (Verk­efni framund­an) segir orð­rétt „Stefnt er að því að á Íslandi sé starf­rækt ein öflug tækni- og þekk­ing­ar­yf­ir­færslu­skrif­stofa. Slík skrif­stofa geti aðstoðað alla háskóla og rann­sókn­ar­stofn­anir við að yfir­færa þekk­ingu sem orðið hefur til og gera úr henni verð­mæti“. Þarna kemur hins vegar ekki fram hvert á að yfir­færa þekk­ing­una en síðar í text­anum koma fram áform um að setja á stofn nefnd til að finna út úr því hvert á að yfir­færa hana.  Sé hug­myndin sú að yfir­færa þekk­ingu til fyr­ir­tækja verður yfir­færslan að vera á for­sendum mark­aðs­lausna og fyr­ir­tækja­rekstrar en ekki með lausnum opin­berra stofn­ana.

Aðgerðir til efl­ingar nýsköp­unar eru enn sem komið er, að veru­legu leyti stofn­ana­lægar og skortir sam­spil við fyr­ir­tækin í land­inu.  Mynd­birt­ing þessa kemur m.a. fram í því að ein­ungis fjórir af 39 aðal- og vara­mönnum í Vís­inda- og tækni­ráði koma frá einka­fyr­ir­tækjum og þar af er ein­ungis einn sem hefur átt allt sitt undir í sprota­fyr­ir­tæki (þótt sumir starfs­menn opin­berra stofn­ana hafi tengst sprota­fyr­ir­tækj­u­m).  Þeir sem hafa þurft að fara yfir nýsköp­un­ar­gjána og lagt allt sitt undir í sprota­fyr­ir­tæki þekkja best hvað þarf til að kom­ast alla leið.  Þeir vita að þótt stuðn­ingur frá stofn­unum geti komið sér vel þá verður sprota­fyr­ir­tækjum ekki komið á fót með stofn­ana­lausnum, heldur er  það fyrst og fremst alhliða hæfi­leiki teym­is­ins í sprota­fyr­ir­tæk­inu og fjár­magn til að gera það sem þarf sem ræður úrslitum um árangur þess. 

Flösku­háls­inn í nýsköp­un­ar­um­hverf­inu

Frá mínum sjón­ar­hóli snýst nýsköpun í atvinnu­líf­inu um að koma þekk­ingu í notkun hjá fyr­ir­tækjum til að fram­leiða og selja nýjar vörur og þjón­ust­u.  Jákvætt við­horf opin­berra aðila til nýsköp­unar er mik­il­vægt en nægir ekki eitt og sér ef skortir tengsl við þann við­skipta­lega fókus sem fyr­ir­tækin þurfa að hafa og skiln­ing allra aðila á því í hverju hags­munir þeirra fel­ast.

Það má líkja aðilum í nýsköp­un­ar­geir­anum við fót­boltalið sem í eru leik­menn á borð við sprota­fyr­ir­tæki, frum­kvöðla, starfs­menn fyr­ir­tækj­anna, fjár­festa, og full­trúa vís­inda- og rann­sókna­stofn­ana, atvinnu­vegna­ráðu­neytis og fjár­mála­ráðu­neyt­is.  Einka­að­il­arnir eru með allan hug­ann við að skora mörk og vinna leik­inn (búa til hagnað af arð­bærum rekstri) - en opin­beru aðil­arn­ir, hvað eru þeir að ger­a?  Margir þeirra eru afar jákvæð­ir, þekkja orð­færi leiks­ins vel og eru oft tækni­lega fær­ir.  Af atferli þeirra á vell­inum mætti hins vegar halda að þeir hafi ekki áttað sig á því það þurfi að skora mörk til að vinna leiki og jafn­vel að þeir viti ekki á hvaða mark á að spila.  Það er erfitt að vinna leiki með slíku lið­i.  Í þessum leik eru regl­urnar reyndar þannig að það þarf að skora mis­mun­andi mörk.  Fjár­festar og frum­kvöðlar vita vel að mörkin þeirra fel­ast í arð­greiðslum frá vel­heppn­uðu og arð­bæru fyr­ir­tæki.  Hið opin­bera virð­ist hins vegar ekki hafa sett niður fyrir sig í hverju mörkin fel­ast fyrir umbjóð­endur þeirra þ.e. skatt­greið­end­ur, sem leggja fram fjár­magn til hins opin­bera.

Ætla mætti að  að hið opin­bera  sjái ein­göngu þá  hlut­deild sem felst í hagn­aði fyr­ir­tækj­anna sem þó er jafnan ekki meira en um 5% þeirra verð­mæta sem fyr­ir­tæki skapa, en yfir­sjá­ist öll hin verð­mætin sem sprota­fyr­ir­tæki skapa, í formi nýrra og betri atvinnu­hátta fyrir þjóð­ina með betri störfum og öðrum betri kjörum fyrir hana, t.d. launa­tekj­um, skött­um, þjón­ustu­tekjum o.fl. sem nema a.m.k. 80% verð­mæt­anna.  Þetta eru stærstu og mik­il­væg­ustu hags­munir þjóð­ar­innar af nýsköp­un­inni og því þarf að   gæta þeirra betur en nú er gert.

Til að setja þetta í sam­hengi er bent á að sömu atvinnu­hættir væru til staðar og voru fyrir 100 árum ef ekki hefði komið til nýsköp­un.  Viljum við það?  Skortur á skiln­ingi for­svars­manna hins opin­bera á hags­munum skatt­greið­enda og sam­fé­lags­ins í þessu sam­hengi er einn stærsti flösku­háls­inn í nýsköp­un­ar­um­hverf­inu í dag.  Þjóðin þarfn­ast nýsköp­unar og hún er ill­mögu­leg án sam­starfs opin­berra aðila og einka­að­ila.  Nýj­ustu aðgerðir núver­andi ríksi­stjórnar til stuðn­ings við nýsköpun eru skref í rétta átt en eru mjög afmark­aðar og bera þess merki að vera frið­þæg­ing frekar en þrótt­miklar aðgerðir til að ná skil­greindum ávinn­ingi fyrir þjóð­ina sem á end­anum skila litlu sem eng­u.  Hugs­ana­hætti hins opin­bera þarf að breyta í þessu efn­i.  Allir hags­muna­að­ilar tengdir nýsköpun hafa hag af því að hið opin­bera átti sig vel á því í hverju hags­munir þjóð­ar­innar felist og starfi í sam­ræmi við það.

Nýsköp­un­ar­gjá­in  óbrúuð

Mik­il­væg­ustu tæki hins opin­bera til að styðja við nýsköpun sem byggir á vís­indum og tækni eru Tækni­þró­un­ar­sjóður og skattaí­vilnun vegan nýsköp­un­ar.  Þessi kerfi eru góð svo langt sem þau ná.  Það munar um styrki frá Tækni­þró­un­ar­sjóði og þeir gefa sprota­fyr­ir­tækjum ákveðin gæða­stimp­il.  Skattaí­vilnun er góð til að styðja við nýsköpun innan fyr­ir­tækja sem þegar eru með arð­bæran rekstur og hafa burði til að fjár­magna 80% kostn­aðar við rann­sókn­ar- og þró­un­ar­starf­semi á móti þeim 20% sem skattaí­vlin­unin greið­ir.  Þessi kerfi nægja hins vegar hvergi nærri fyrir sprota­fyr­ir­tækin sem eiga fæst þau 80% fjár­magns­ins sem þarf fyrir rann­sókn­ar- og þró­un­ar­starf­sem­ina á móti skattaí­viln­un­inni. Sam­an­lögð, fjár­magna fram­an­greind tæki hins opin­bera yfir­leitt innan við 15% af því sem sprota­fyr­ir­tæki þurfa, til að brúa nýsköp­un­ar­gjána og það blasir við að fjár­fram­lög frá hinu opin­bera duga ekki ein og sér. Megnið af fjár­mögnun sprota­fyr­ir­tækja þarf því að koma frá fjár­festum sem fá í núver­andi við­skiptaum­hverfi ein­ungis um 5 % ávinn­ings af þeim, ef vel tekst til.  Opin­berir aðil­ar, fyrir hönd almenn­ings, njóta hins­vegar 80 % ávinn­ings­ins og hafa því ríka hags­muni af aðkomu fjár­festa ásamt því að vera í lyk­il­stöðu til að bætta líkur á árangri. Að koma sprota­fyr­ir­tæki á fót þarfn­ast sam­starfs einka­að­ila og opin­berra aðila.  Slíkt sam­starf þarf að vera á við­skipta­legum grunni.

Fram­þróun

Sem skatt­greið­andi ætl­ast ég til að stjórn­völd nýti vel skatt­greiðslur mínar og vil fá verð­mæti fyrir það sem greitt er fyrir af hálfu hins opin­bera, í þessu til­felli nýja og betri atvinnu­hætti eða aðrar betri lausnir fyrir þjóð­ina en þær sem nú bjóð­ast. Til að sinna hags­munum þjóð­ar­innar þarf að útbúa hag­kvæmar reglur og starfs­um­hverfi fyrir fram­gang sprota­fyr­ir­tækja sem gæta með eðli­legum hætti að hags­munum allra þeirra sem leggja fram vinnu og fjár­magn til upp­bygg­ingar sprota­fyr­ir­tækja, þ.m.t. hags­munum vís­inda­manna, vís­inda- og tækni­stofn­ana, braut­ryðj­enda/frum­kvöðla sem og fjár­festa.  Til þess að fleiri sprota­fyr­ir­tæki kom­ist yfir nýsköp­un­ar­gjánna þarf hið opin­bera að setja upp við­skipta­hvata til að laða fjár­magn frá fjár­festum og fram­lag fram­an­greindra aðila að sprota­fyr­ir­tækj­u­m.  Best væri að við­skipta­hvat­arnir felist í auk­inni hlut­deild þess­ara aðila  í þeim verð­mætum sem þeir sann­an­lega búa til fyrir þjóð­ina. Slík hlut­deild verði greidd eft­irá og  í sam­ræmi við verð­mæti sem búin eru til en ekki fyr­ir­fram og í hlut­falli við kostnað R&Þ verk­efn­anna eins og núver­andi kerfi standa fyr­ir. Grein­ar­höf­undur hefur lagt fram nán­ari hug­myndir á öðrum vett­vangi um betri útfærslur á starfs­um­hverfi fyrir sporta­fyr­ir­tæki en ekki verður farið út í nán­ari lýs­ingu á þeim hér.  Þær og aðrar góðar hug­myndir í þessa veru þarf að rýna og bæta.

Grein­ar­höf­undur er einn af stofn­endum og fjár­mála­stjóri ORF Líf­tækni hf.  Hann hefur tekið þátt í starfi atvinnu­vega­nefndar Við­reisn­ar.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
„Nú þurfa Íslendingar að gyrða sig í brók“
Fíknigeðlæknir segir að nú þurfi Íslendingar að gyrða sig í brók svo að hið sama verði ekki upp á teningnum á Íslandi og í Bandaríkjunum varðandi ofnotkun ópíóíða.
Kjarninn 26. október 2021
Á meðal þeirra sakborninga sem setið hafa á bak við lás og slá í Nambíu frá því undir lok árs 2019 er Bernhard Esau, fyrrverandi sjávarútvegsráðherra landsins.
Tvö mál orðin að einu í Namibíu
Í nýju ákæruskjali í sameinuðu sakamáli vegna Fishrot-skandalsins í Namibíu eru engir Íslendingar á meðal sakborninga, en alls eru 10 manns og 18 félög sökuð um margvísleg brot í tengslum við kvótaviðskipti Samherja í landinu.
Kjarninn 26. október 2021
Þjóðhættir
Þjóðhættir
Þjóðhættir – Gamla höfnin í Reykjavík, örverur, kombucha og súrdeig
Kjarninn 26. október 2021
Gagnrýnir aðstöðuleysi fyrir ungmenni í Laugardalnum
Borgarfulltrúi Sjálfstæðisflokksins segir að ungmenni í Laugardal þurfi alvöru aðstöðu til íþróttaiðkunar „ekki fleiri vinnuhópa eða góðar hugmyndir á blaði“.
Kjarninn 26. október 2021
Stefán Jón Hafstein sendifulltrúi með orðið á veffundinum í dag.
Ísland lýsir yfir vilja til að halda áfram að styðja við úttekt FAO
Sendifulltrúi Íslands lýsti því yfir á veffundi Alþjóðamatvælastofnunarinnar (FAO) að Ísland vildi halda áfram að styðja við framkvæmd rannsóknarverkefnis sem lýtur að viðskiptaháttum útgerða í þróunarlöndum.
Kjarninn 25. október 2021
Rósa Bjarnadóttir
Enn eitt stefnulaust ár
Kjarninn 25. október 2021
Skortur er á steypu í landinu þessa stundina, samkvæmt framkvæmdastjóra Sementsverksmiðjunnar.
Sementsskortur á landinu
Hrávöruskortur í Evrópu hefur leitt til þess að innflutningur á sementi hefur dregist mikið saman á síðustu vikum. Framkvæmdastjóri Sementsverksmiðjunnar segir að það sé áskorun fyrir fyrirtækið að standa við skuldbindingarnar sínar.
Kjarninn 25. október 2021
Aðalsteinn Kjartansson, blaðamaður á Stundinni, og Árni Guðmundsson, framkvæmdastjóri Gildis.
Framkvæmdastjóri Gildis neitar að mæta á fund um Init-málið
Framkvæmdastjóri Gildis hafði áður fallist á boð um að koma á fund Eflingar um Init-málið en samkvæmt stéttarfélaginu dró hann það til baka þegar honum var tilkynnt að Aðalsteinn Kjartansson blaðamaður yrði fundarstjóri.
Kjarninn 25. október 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar
None